داوای لێخۆشبوون و پاکی دڵ

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

ئەوەندە لە خێر و پلەدا بۆ ئەوانەی دواتر هاتوون بەسە کە بەدوای ئەواندا بڕۆن و بە ڕێنماییەکانیان شوێن بکەون. بۆیە خوای گەورە لەبارەی ئەو کەسانەی دواتر هاتوون، کە شوێنکەوتووی ئەوانن و بەدوایاندا دەڕۆن، دەفەرموێت: «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ»؛ واتە دوای موهاجیر و ئەنسار هاتوون. «يَقُولُونَ»؛ بە مەبەستی ئامۆژگاری و دڵسۆزی بۆ خۆیان و هەموو باوەڕداران دەڵێن: «رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ»؛ پەروەردگارمان، لێمان خۆشبە و لە برا باوەڕدارەکانیشمان خۆشبە، ئەوانەی لە باوەڕهێناندا پێشمان کەوتوون.

ئەمە دوعایەکی گشتگیرە بۆ هەموو باوەڕداران؛ پێشینانی سەحابە و ئەوانەی پێش سەحابە بوون و ئەوانەی دوای ئەوان هاتوون. ئەمەش لە خێر و بەرەکەتی باوەڕە، چونکە باوەڕداران سوودیان بە یەکتر دەگات و هەر یەکەیان بۆ ئەوی دیکە دوعا دەکات، بەهۆی هاوبەشبوونیان لە باوەڕدا؛ باوەڕێک کە پەیوەندیی برایەتی لە نێوانیاندا پێکدەهێنێت. لە مافەکانی ئەم برایەتییەش ئەوەیە کە یەکتر بۆ یەکتر دوعا بکەن و خۆشیان بوێت.

بۆیە خوا لە دوعاکەدا نەبوونی ڕق و کینەی لە دڵدا هێناوە؛ ئەمە هەموو ڕق و کینەیەکی کەم و زۆر دەگرێتەوە. کاتێک ڕق و کینە نەبێت، پێچەوانەکەی جێگیر دەبێت؛ واتە خۆشەویستیی باوەڕداران بۆ یەکتر، پشتیوانی و دڵسۆزی بۆ یەکتر و شتی هاوشێوە، کە لە مافەکانی باوەڕدارانن. خوای گەورە ئەوانەی دوای سەحابە هاتوون بە باوەڕ وەسف دەکات، چونکە وتەی «ئەوانەی لە باوەڕهێناندا پێشمان کەوتوون» نیشانەی هاوبەشبوونیان لە باوەڕ و شوێنکەوتنی سەحابەیە لە باوەڕ و بنەماکانی. ئەوان ئەهلی سوننەت و جەماعەتن، چونکە ئەم وەسفە تەواوە تەنها بۆ ئەوان ڕاست دەبێت.

هەروەها بە داننان بە تاوانەکانیان و داوای لێخۆشبوون بۆ خۆیان، داوای لێخۆشبوون بۆ یەکتر، و هەوڵدان بۆ لابردنی ڕق و کینە لە دڵیان بەرامبەر برا باوەڕدارەکانیان وەسف کراون؛ چونکە دوعاکردنیان بەو شێوەیە ئەو شتانە لەخۆدەگرێت و پێویستیان پێیە. هەروەها لەخۆگرتنی خۆشەویستیی یەکترییە و ئەوەی هەر یەکەیان بۆ براکەی ئەوە بخوازێت کە بۆ خۆی دەیخوازێت، و لە ئامادەبوون و نەبووندا، بە زیندوویی و مردوویی، دڵسۆزی بۆی بکات. ئەم ئایەتە پیرۆزە دەریدەخات کە ئەمانە لە مافەکانی باوەڕدارانن بەرامبەر بە یەکتر.

پاشان دوعاکەیان بە دوو ناوی جوانی خوا کۆتایی پێهێنا، کە تەواوی ڕەحمەتی خوا و زۆری میهرەبانی و چاکەکارییەکەی بەرامبەر ئەوان دەردەخەن. لەوانەش، بەڵکو لە گرنگترینیان، ئەوەیە کە وەفاداری بە مافەکانی خوا و مافەکانی بەندەکانی پێ دەبەخشێت. ئەم سێ چینە، چینەکانی ئەم ئوممەتەن و ئەوانەن کە شایستەی فیءن؛ ئەو سامانەی داهاتی بۆ بەرژەوەندییەکانی ئیسلام دەگەڕێتەوە. ئەوان خاوەن و شایستەی ئەون؛ خوا بە فەزل و بەخشندەیی خۆی ئێمەش لەوان بکات. «عَلَى»

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

فەرموودەی خوای گەورە: «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ»؛ ئەمانە چینە سێیەمی ئەو کەسانەن کە هەژارانیان لە سامانەکانی فیء مافیان هەیە. دوای موهاجیران و پاشان ئەنسار، ئەوانەی بە چاکی شوێنیان کەوتوون.

وەک لە ئایەتی سورەتی «بەرائە»دا هاتووە: «وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ»؛ واتە ئەوانەی بە چاکی شوێنیان کەوتوون، شوێنکەوتووی کاری چاک و خەسڵەتە جوانەکانی ئەوانن و لە نهێنی و ئاشکرادا بۆیان دوعا دەکەن. بۆیە خوا لەم ئایەتە پیرۆزەدا دەفەرموێت: «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ»؛ واتە دەڵێن: «پەروەردگارمان، لێمان خۆشبە و لە براکانیشمان خۆشبە، ئەوانەی لە باوەڕهێناندا پێشمان کەوتوون، و ڕق و کینە مەخەرە دڵمانەوە»؛ واتە ڕق و دوژمنایەتی و چاوچنۆکیی بەرامبەر بە باوەڕداران.

«پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زۆر میهرەبان و بەبەزەیی». چەند باش بوو ئەو حوکمەی ئیمام مالیک لەم ئایەتە پیرۆزەوە دەریهێنا، کە ڕافزییەک کە سەحابە دەشکێنێت و جنێویان پێدەدات، لە سامانەکانی فیء هیچ مافێکی نییە؛ چونکە ئەو وەسفەی تێدا نییە کە خوا ئەوانەی پێی ستایوە، لە وتەیاندا: «پەروەردگارمان، لێمان خۆشبە و لە براکانیشمان خۆشبە، ئەوانەی لە باوەڕهێناندا پێشمان کەوتوون، و ڕق و کینە مەخەرە دڵمانەوە بەرامبەر بە باوەڕداران؛ پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زۆر میهرەبان و بەبەزەیی».

ئیبن ئەبی حاتم گوتی: موسا کوڕی عەبدولڕەحمانی مەسرۆقی بۆمان گێڕایەوە، محەممەد کوڕی بەشر بۆمانی گێڕایەوە، ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیم کوڕی موهاجیر لە باوکییەوە بۆی گێڕایەوە، لە عائیشەوە کە گوتی: «فەرمانیان پێکرابوو داوای لێخۆشبوون بۆیان بکەن، بەڵام ئەوان جنێویان پێدان!» پاشان ئەم ئایەتەی خوێندەوە: «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ» تا کۆتایی ئایەت.

ئیسمائیل کوڕی عولەیە لە عەبدولمەلیک کوڕی عومەیرەوە، ئەویش لە مەسرۆقەوە، ئەویش لە عائیشەوە گێڕایەوە کە گوتی: «فەرمانتان پێکراوە داوای لێخۆشبوون بۆ هاوەڵانی محەممەد ﷺ بکەن، بەڵام ئێوە جنێوتان پێدان. گوێم لە پێغەمبەرەکەتان بوو کە دەیفەرموو: “ئەم ئوممەتە بەسەرچوون ناکات تا کۆتایییەکانیان سەرەتاکانیان نەلعەنەت بکەن”». بەغەوی ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

ئەبو داود گوتی: موسەددەد بۆمان گێڕایەوە، ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، ئەیوب لە زوهرییەوە گێڕایەوە کە گوتی: عومەر (ڕەزای خوای لێبێت) فەرمووی: «ئەوەی خوا لەوانەوە بۆ پێغەمبەرەکەی گەڕاندەوە، ئێوە هیچ ئەسپ و وشترێکتان بۆی نەجووڵاندووە» (ئەلحەشر: ٦). زوهری گوتی: عومەر فەرمووی: «ئەمە تایبەتە بە پێغەمبەری خوا ﷺ؛ گوندە عەرەبییەکان، وەک فەدک و چەند شوێنێکی دیکە.

ئەوەی خوا لە خەڵکی گوندەکانەوە بۆ پێغەمبەرەکەی گەڕاندەوە، هی خوایە و هی پێغەمبەر و خزمە نزیکەکان و هەتیوان و هەژاران و ڕێبوارانە، هەروەها هی هەژارانی ئەوانەی لە ماڵ و موڵکی خۆیان دەرکراون»؛ «وَٱلَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ»؛ «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ». ئەم ئایەتە هەموو خەڵکی لەخۆگرتووە و هیچ موسوڵمانێک نەماوەتەوە کە مافی تێدا نەبێت—ئەیوب گوتی: یان گوتی بەشی تێدا هەیە—جگە لەو بەندەکانتان کە خاوەنیانن. ئەبو داود بەم شێوەیە ڕیوایەتی کردووە، بەڵام لە زنجیرەکەیدا پچڕان هەیە.

ئیبن جەریر گوتی: ئیبن عەبدولئەعلا بۆمان گێڕایەوە، ئیبن سەور لە مەعمەرەوە بۆی گێڕایەوە، ئەویش لە ئەیوبەوە، لە عیکریمە کوڕی خالیدەوە، لە مالیک کوڕی ئەوس کوڕی حەدەسانەوە کە گوتی: عومەر کوڕی خەتتاب ئایەتی «إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ»ی خوێندەوە تا گەیشتە «عَلِيمٌ حَكِيمٌ»، پاشان گوتی: «ئەمە بۆ ئەوانەیە». پاشان ئایەتی «وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ»ی خوێندەوە و گوتی: «ئەمەش بۆ ئەوانەیە».

پاشان ئایەتی «مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى»ی خوێندەوە تا گەیشتە «لِلْفُقَرَاءِ»، «وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ» و «وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ». پاشان گوتی: «ئەم ئایەتە گشتیی موسوڵمانانی لەخۆگرتووە و هیچ کەسێک نییە مافی تێدا نەبێت». پاشان گوتی: «ئەگەر بمێنمەوە، ڕۆژێک شوانێک لە ناوچەی سرو حەمیر بەشەکەی لەم سامانە وەردەگرێت، بەبێ ئەوەی ئارەق لە ناوچەوانی بچێت». سورەتی تەوبە: ١٠٠؛ تەوبە: ٦٠؛ ئەنفال: ٤١.

تەفسیری بەغەوی

فەرموودەی خوای گەورە: «وَٱلَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ»؛ مەبەست لێی تابعینن؛ ئەوانەی دوای موهاجیران و ئەنسار، تا ڕۆژی قیامەت، دێن. پاشان باسی ئەوە دەکات کە بۆ خۆیان و ئەوانەی پێشتر بە باوەڕ هاتوون، داوای لێخۆشبوون دەکەن، دەفەرموێت: «يَقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا»؛ واتە: پیلان و چاوچنۆکی و ڕق و کینە مەخەرە دڵمانەوە «بەرامبەر بەوانەی باوەڕیان هێناوە؛ پەروەردگارمان، بەڕاستی تۆ زۆر میهرەبان و بەبەزەیی».

ئەو کەسەی لە دڵیدا بەرامبەر بە یەکێک لە سەحابە ڕق و کینەی هەبێت و داوای ڕەحمەت بۆ هەموویان نەکات، لەو کەسانە نییە کە خوا لەم ئایەتەدا مەبەستی کردوون؛ چونکە خوای گەورە باوەڕدارانی بە سێ چین ڕیزبەندی کردووە: موهاجیران، ئەنسار، و تابعینەکانی خاوەن ئەو خەسڵەتانەی خوا باسی کردوون. ئەوەی ئەم خەسڵەتەی تابعینی تێدا نەبێت، لە چینەکانی باوەڕداران دەرچووە.

ئیبن ئەبی لەیلا گوتی: خەڵک سێ چینن: هەژارانی موهاجیر، ئەوانەی شوێنی نیشتەجێبوون و باوەڕیان وەرگرت، و ئەوانەی دواتر هاتوون. هەوڵ بدە لە هیچکام لەم چینانە دەرنەکەویت.

ئەبو سەعید شوریحی بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئیسحاق سەعلەبی بۆی گێڕاینەوە، عەبدوڵا کوڕی حامید بۆی گێڕاینەوە، ئەحمەد کوڕی عەبدوڵا کوڕی سلێمان بۆی گێڕاینەوە، ئیبن نومەیر بۆی گێڕاینەوە، باوکی لە ئیسماعیل کوڕی ئیبراهیمەوە، لە عەبدولمەلیک کوڕی عومەیرەوە، لە مەسرۆقەوە، لە عائیشە (ڕەزای خوای لێبێت) گێڕایەوە کە گوتی: «فەرمانتان پێکراوە داوای لێخۆشبوون بۆ هاوەڵانی محەممەد ﷺ بکەن، بەڵام ئێوە جنێوتان پێدان. گوێم لە پێغەمبەرەکەتان بوو کە دەیفەرموو: “ئەم ئوممەتە بەسەرچوون ناکات تا کۆتایییەکانیان سەرەتاکانیان نەلعەنەت بکەن”».

مالیک کوڕی مەغوول گوتی: عامیر کوڕی شەڕاحیل شەعبی بە مالیکی گوت: «ئەی مالیک، جولەکە و مەسیحییەکان لە ڕافزییەکان باشترن. لە جولەکەکان پرسی: باشترین خەڵکی ئایینەکەتان کێن؟ گوتیان: هاوەڵانی موسا (علیه‌السلام). لە مەسیحییەکان پرسی: باشترین خەڵکی ئایینەکەتان کێن؟

گوتیان: حەوارییەکانی عیسا (علیه‌السلام). لە ڕافزییەکان پرسی: خراپترین خەڵکی ئایینەکەتان کێن؟ گوتیان: هاوەڵانی محەممەد ﷺ. فەرمانیان پێکرابوو داوای لێخۆشبوون بۆیان بکەن، بەڵام جنێویان پێدان. شمشێر بۆ ئەوان تا ڕۆژی قیامەت لەکێشراوە؛ هیچ ئاڵایەکیان بەرز نابێتەوە، پێیان جێگیر نابێت و کۆدەنگ نابن.

هەرکات ئاگرێک بۆ شەڕ هەڵدەگیرسێنن، خوا بە خوێنڕشتنیان، پەرتەوازەبوونیان و پووچەڵکردنەوەی بەڵگەکانیان کوژاندنەوەی دەکات. خوا ئێمە و ئێوە لە ئارەزوو و باوەڕە گومڕاکەرەکان بپارێزێت».

مالیک کوڕی ئەنس گوتی: «ئەوەی یەکێک لە هاوەڵانی پێغەمبەری خوا ﷺ ڕقی لێبێت، یان لە دڵیدا بەرامبەریان کینە هەبێت، لە فیءی موسوڵمانان هیچ مافێکی نییە». پاشان ئایەتی «مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى»ی خوێندەوە تا گەیشتە ئەم ئایەتە: «لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالْإِيمَانَ وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِهِمْ» و تا «رَءُوفٌ رَحِيمٌ». «بِخَصْلَةٍ».