Муъминех лаьцна догӀа

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

Царна тӀаьхьа боьхкинарашна, декъалаллин аьтто бу царна тӀаьхьа хьалха лаьцна вовшахтоьхна йолу Ӏедалца цаӀа бовла, царна хьехаран некъах лоьхуш, царна тӀаьхьабогӀуш. Иштта, АллахӀа тӀаьхьа боьхкинарех, царна тӀаьхьабогӀуш, царна тӀаьхьа некъ буьзуш верг дӀахӀотийра, аьлла: «Царна тӀаьхьа боьхкинарш» — тӀаккха, мухаджиршна а, ансаршна а тӀаьхьа боьхкинарш. «Олу» — шайна а, мукъаьлгашна а бахьанаш дагахь долуш: «Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха тхан хьалха бевллачу тхан вежаршна а».

И хьоьжамашца дехар ду муъминех дерриге а кхиъна: хьалха бевллачу Сахабашна, царна хьалха хиллачарна а, тӀаьхьа боьхкинаршна а. Иза ийманан декъалаллин хьокъехь ду: муъминех цхьамма вукхунна пайда бо, цхьамма вукхунна догӀа до, хӀунда аьлча, ийманан долчу цхьаллинна терахье муъминан юкъахь вежарийн барт лелаш бу. И бартан декъехь ду цхьамма вукхунна догӀа дар, цхьамма вукхуьнга безам бар. И бахьанца, АллахӀа догӀанна чохь деган чохь къинхетам а, къилла а ца хилaр дӀахӀотийра.

Иза къинхетаман цхьа тӀаьхье а, дукхах а дерриге а дӀадаьккхина хилар ду; иза дӀадаьккхича, цуьнан баккъал долу юкъаметтиг хила беза: муъминан юкъахь безам, доттагӀалла, насиха а, муъминан хьакъашка тера долу дерриге а. Сахабех тӀаьхьа боьхкинаршна ийманца дӀахӀотийра, хӀунда аьлча, «ийманца хьалха бевлла» бохучу маттахь царна а ийман дар, церан ийманан уьстагӀаш а, адаман йӀовхаллаш а Сахабашна тӀаьхьабогӀуш хилар билгалдо. Уьш суннатан а, жамаӀатан а агӀо бу, хӀунда аьлча, цу дерригенан хазачу сурт хьалха дуккха а долу чӀогӀа муъминан къамелашна массо а тайпа цхьанна а тӀехь ца хила тарло.

АллахӀа Сахабашна тӀаьхьа боьхкинаршна гӀуллакх дӀахьедира: шайна болх буьйцуш, гечдарца дехар дар, цхьамма вукхунна гечдарца дехар дар, царна муъминан вежаршна тӀехь долу къинхетам а, къилла а дегнашкахь дӀадаккхар. Царна и дехар дича, хьалха дийцинарш а юкъа лаьцна ду, цхьамма вукхуьнга безам бар, вукхуьнна шайна беза дерг беза, и хьалха а, хьалха ца хилча а, дахар даьлча а, ца даьлча а насиха хила. Аяти къинхетаман хьокъехь билгалдо, и цхьа муъминан вукхуьнна хьакъашца юкъаметтиг ду.

ТӀаккха, царна догӀанан тӀаьхьа АллахӀан шерачу цӀерашца чӀагӀделира: царна АллахӀан къинхетаман кхачам а, царна тӀехь цуьнан чӀогӀа къинхетам а, эххарна къинхетам а, хьалха даьккхина. Цуьнан декъехь, къинхетаман чӀогӀа ду: АллахӀа царах Цуьнан хьакъаш а, Цуьнан лайшкахь долу хьакъаш а кхочушдан аьтто бар. И кхо цхьаьнакхетар ду и умматан кхетамаш; уьш ду исламех пайда кхочушдеш долчу файъан хьакъе долуш бу. Иза церан хьакъ бу. АллахӀа, Цуьнан къинхетамца а, шераллаца а, тхо царах хилийта. Амин.

Имам Ибн Касира тафсир

АллахӀан къамел: «Царна тӀаьхьа боьхкинарш олу: „Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха бевллачу тхан вежаршна а, муъминех лаьцна тхан дегнашкахь къинхетам ма хилийта. Веза Дела, баккъалла а, Хьо къинхетаме а, къинхетаман а ву“». Уьш ду файъанан малхбузанех пайда кхочушдеш долу кхоалгӀа декъан адамаш. Хьалха мухаджирш, тӀаккха ансарш, тӀаккха хазачу тайпана царна тӀаьхьа бевллараш.

«Бараат» суьртин аяте иштта ду: «Мухаджирийн а, ансарийн а, хьалха бевллачу тӀаьхьабогӀучарна а АллахӀ реза хилира» (9:100). Царна хазачу тайпана тӀаьхьабогӀуш бохург — церан хазачу амалшна а, хьалхабевллачу къоман тӀаьхьабогӀуш бер, царна шайга а, дахарехь а, къинхетамца а догӀа деш бер. И бахьанца, цу къинхетаман аяте олу: «Царна тӀаьхьа боьхкинарш олу», я — цара олу: «Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха бевллачу тхан вежаршна а, муъминех лаьцна тхан дегнашкахь къинхетам ма хилийта». Бохург ду: тӀаьхьабевллачуьнга чохь безам а, цхьаьнакхетар а.

«Веза Дела, баккъалла а, Хьо къинтӀера а, къинхетаме а ву». Имам МаликӀа и къинхетаман аят хьалха лаьцна, цуьнан хьокъехь хаза хьехам бира: Сахабаш лоруш долуш, царна сагӀа йоьхкучарна файъанан малхбузанех дакъа хила йиш ю, амма Сахабаш къамелца къераллуш долу рафидий, АллахӀа цу аятехь махьар диначу хьолехь ца долу дела, цунна дакъа дац. АллахӀа олу: «Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха бевллачу тхан вежаршна а, муъминех лаьцна тхан дегнашкахь къинхетам ма хилийта. Веза Дела, баккъалла а, Хьо къинтӀера а, къинхетаме а ву».

Ибн Аби Хатиман дийцина: Муса ибн Абдуррахман ал-МасрукӀи тхоьга дийцина, Мухаммад ибн Бишр тхоьга дийцина, Исмаил ибн Ибрахим ибн Мухаджир цуьнан даца тхоьга дийцина, ӀАиша цо дийцина: «Царна церан хьакъехь гечдарца дехар дар амр дира, амма царна сийсаздар дар!» ТӀаккха цо и аят йоьшура: «Царна тӀаьхьа боьхкинарш олу: „Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха бевллачу тхан вежаршна а...“» (59:10). Исмаил ибн ӀУлайя дийцина, ӀАбдулмалик ибн ӀУмайр, Масрукъ, ӀАишах тӀаьхьа: ӀАиша аьлла: «Мухаммадан ﷺ сахабех гечдарца дехар дар амр дина, амма шу царна сийсаздар дина.

Суьйре а, шуна Пайхамар ﷺ аьллачу хӀара къамел ма дийца: „И умматан тӀаьхьа боьхкинарш хьалха боьхкинарш лаънат дина йоьхуш ма йисалалц, йоккхуш хилац“». И хадис Багави дийцина. Абу Дауд аьлла: Мусаддад тхоьга дийцина, Исмаил ибн Ибрахим тхоьга дийцина, Айюб тхоьга дийцина, Зухри тӀаьхьа; цо аьлла: ӀУмар (АллахӀ реза хуьлийла цунна) аьлла: «„Уьш бен хьоьхкуш ду, хӀунда аьлча, шу цуьнан хьакъе дехьа а, уьйр а йина дац“» (59:6). Зухри аьлла: ӀУмар аьлла: «Иза, Фаддак а, цунна тӀе йоккхуш йолу арабийн къарах а, АллахӀан Эла ﷺ-на хӀаллакха хийца йина долу хӀума ду.

АллахӀа Цуьнан Эла ﷺ-на къарлахь волчара цхьаъ хийца, и АллахӀан, Элчанан, тӀаьхьа йолчу хьакъан, доьзалшийн, йиттаран, мискинийн, некъахойн хьакъ ду; цаьрца йолуш ду кӀелхьараларан бахьанна шайх лаьцна а, маликах лаьцна а дӀабаьхкина кӀелхьараларан мискинаш, „цалхаза а, ийман а дӀахьалхабуьйтуш, и даржаш“ (59:8), „царна хьалха чохь а, ийман чохь а хьалхабевллараш“ (59:9), „царна тӀаьхьа боьхкинарш“ (59:10). И аяте массо а мусульманех лаьцна билгалдо, тӀаккха, мусульманех цхьаъ а ца йисина, и аят тӀехь цуьнан дакъа дац, хьан шун аьхкахь йолу лайнаш буьйцуш боцуш».

Абу Дауда иштта дийцина, амма и риваятан иснад дӀакхоьллина ду. Ибн Жарир а дийцина: Ибн Абдул-АӀля тхоьга дийцина, Ибн Саур тхоьга дийцина, МаӀмар Айюбах тӀаьхьа, ӀИкримат ибн Халид, Малик ибн Аус ибн ал-Хадасан тӀаьхьа: ӀУмар ибн ал-Хаттаб аят йоьшуш хилла: «Садакъаш мискинашна а, доьхкачуьнга а...» — «АллахӀан чӀогӀаллин а, хьекъаллин а» (9:60) тӀекхаччалц, тӀаккха аьлла: «И уьш буьйцуш ду». ТӀаккха цо йоьшура: «Баккъалла, шу цхьа хӀума гоьртачуьнга...» — «АллахӀан кӀоран дийнахь а, Элчанна а, цуьнан доьзалшна а, йиттаранна а, мискинийн а» (8:41), тӀаккха аьлла: «И уьш буьйцуш ду».

ТӀаккха цо йоьшура: «АллахӀан Элчанна къарлахь хилар...» — мискинаш тӀекхаччалц, «царна хьалха чохь а, ийман чохь а хьалхабевллараш» (59:9), «царна тӀаьхьа боьхкинарш» (59:10). ТӀаккха аьлла: «И аяте массо а мусульманаш кхочуш хӀоттийна, цуьнан дакъа доцу цхьаъ а вуьсуьйтуш дац». ТӀаккха аьлла: «Ахь дахар далча, Сарву Химйарехь волу чӀагӀа а йоцу говраш лелош волу чӀагӀа а йоцу стаг цуьнан дакъа кхачарг ду; цу дакъа кхочушбаран бахьанна цуьнан хьен тӀера цхьа кӀал а ца таса». (9:100; 9:60; 8:41).

Аль-Багавин тафсир

АллахӀан къамел: «Царна тӀаьхьа боьхкинарш». Бохург ду: тӀаьхьабевллараш; уьш ду мухаджиршна а, ансаршна а тӀаьхьа, къияматан дийнахь тӀекхаччалц, боьхкинараш. ТӀаккха АллахӀа царна шайна а, ийманца царна хьалха бевллачарна а гечдарца дехар дар билгалдина: «Олу: „Веза Дела, гечделахь тхуна а, ийманца хьалха бевллачу тхан вежаршна а, муъминех лаьцна тхан дегнашкахь къинхетам ма хилийта“». «Къинхетам» — хьекъалца къастам, хасад, безам боцу хилар.

«Веза Дела, баккъалла а, Хьо къинтӀера а, къинхетаме а ву». Сахабех цхьаъна тӀехь деган чохь къинхетам долуш, царна цхьаъна а къинхетам ца дехарца, и АллахӀа цу аяте дийцина цхьаьнакхеттачарна юкъахь вац. ХӀунда аьлча, АллахӀа муъминех кхо гӀоьнна хӀоттийна: мухаджирш, хьалха чохь а, ийман чохь а хьалхабевллараш, тӀаккха царна тӀаьхьа боьхкинарш. Цу тайпана хьалхабевллачуьнга ца вахар верг муъминех долчу къоман декъехь вац.

Ибн Аби Лейла аьлла: адамаш кхо гӀоьнна ду: доьзалех арабаьккхина мухаджирийн мискинаш, «хьалха чохь а, ийман чохь а хьалхабевллараш», «царна тӀаьхьа боьхкинарш». Дика хьажа, цу кхо гӀоьнна юкъахь цхьаъ а ца хилийта. Абу СаӀид аш-Шурайхи тхоьга дийцина, Абу Исхак ас-СаӀлаби тхоьга дийцина, Абдуллах ибн Хамид тхоьга дийцина, Ахмад ибн Абдуллах ибн Сулайман тхоьга дийцина, Ибн Нумайр тхоьга дийцина, цуьнан да Исмаил ибн Ибрахим, Абдулмалик ибн Умайр, Масрукъ, ӀАишах тӀаьхьа; ӀАиша (АллахӀ реза хуьлийла цунна) аьлла: «Мухаммадан ﷺ сахабех гечдарца дехар дар амр дина, амма шу царна сийсаздар дина.

Суьйре а, шуна Пайхамар ﷺ аьллачу хӀара къамел ма дийца: „И умматан тӀаьхьа боьхкинарш хьалха боьхкинарш лаънат дина йоьхуш ма йисалалц, йоккхуш хилац“». Малик ибн МагӀвал аьлла: ӀАмир ибн Шурахил аш-ШаӀби аьлла: «Малик, юьхь а, христианаш а рафидийх буьйцуш кхетта. Юьхьашна хаьттира: „Шун динан къоман чохь муьлхар бу дикачарех?“ Цара жоп делла: „Мусаан сахабаш“.

Христианашна хаьттира: „Шун динан къоман чохь муьлхар бу дикачарех?“ Цара жоп делла: „ӀИсалан хаварш“. Рафидийшна хаьттира: „Шун динан къоман чохь муьлхар бу вончуьнах?“ Цара жоп делла: „Мухаммад ﷺ-н сахабаш“. Царна сахабех гечдарца дехар дар амр дина, амма цара сийсаздар дина.

Царана тӀехь беркатан къапа, къияматан дийнахь а, дӀайоьдуш йолуш хила. Церан байракх хьалха йогӀуш йиш йоцуш, къадам кхочуш йиш йоцуш, цхьана къамелан тӀехь кхеташ йиш йоцуш хила. ХӀоттина долчу леламца АллахӀа церан къайла кхайкхина, церан къаной кхачийна, церан къамел дӀадитина. Тхо а, шу а дӀакхетийла АллахӀа, некъан дӀахӀоттачу хьалхарехь».

Малик ибн Анас аьлла: «АллахӀан Элчанан ﷺ сахабех цхьаъ вон кхеташ волу, я церан догӀа къинхетамца ца дехаш волу стаг, мусульманийн файъанан хьакъ дац». ТӀаккха цо и аят йоьшура: «АллахӀан Элчанна къарлахь хилар» (59:7), «доьхкачу мухаджирийн мискинашна, хьалха чохь а, ийман чохь а хьалхабевлларашна, царна тӀаьхьа боьхкинаршна» — «къинтӀера, къинхетаме» тӀекхаччалц (59:8–10). «ДогӀаца» бохург ду.