Yaafuyya e ɓerɗe laaɓɗe
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا. رَبَّنَا، إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ
Horiima loowde ojoo. Eto yeeso.
E ɓeen arɓe caggal mu'en na mbi'a joomo amen yaafa amen minen e musiɓɓe amen adiiɓe amen e iimaan wota waɗ e ɓerɗe amen cokotaagal wonan'de ɓeen gooŋɗinɓe,joomi amen ko aan woni enɗiiɗo jurmotooɗo.
Ɗee ko formi ɗiɗi: «ighfir lanā» (اغْفِرْ لَنَا), ɗum ko ɗaɓɓugol yaafuyya, e formi haɗugol «wa lā taj‘al» (وَلَا تَجْعَلْ). Musulɓe ɗi rewti ɗiɗi ɗaɓɓata yaafuyya e Sahaabaaji, ɗi ɗaɓɓata kadi ɓerɗe maɓɓe laaɓde e ngiɗugol e ɗimmugol.
Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi
Ɗum ko ɓural mo’en rewɓe caggal maɓɓe: rewde laawol maɓɓe, ɗowde ko ɓe ɗowii e ɗowtagol maɓɓe. Sabab ɗum Alla sifori e yimɓe ɓe ari caggal maɓɓe, ɗi ɗowtotoo ɓe, ɗi rewotoo caggal maɓɓe, o wi’i: «E ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe» — ɗum ko caggal Muhājiriin e Ansaar — «ɓe mbi’a» e nder waawde ɓeydude ɓerɗe maɓɓe e yimɓe mum’en e gomɗinɓe: «Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan.» Ɗum ko du’a ɓaɗɗuɗo gomɗinɓe fof: ɓe adiiɓe e Sahaabaaji, e ɓe adiiɓe ɗum, e ɓe rewti ɗum.
Ɗum ko ɓural e iimaan: gomɗinɓe ɓen njiyata nafoore gooto e gooto, ɓe ɗaɓɓana gooto e gooto, sabu ɓe kawritii e iimaan, ɗum waɗata fedde musiɓɓe hakkunde gomɗinɓe. E hakkunde ɗi fedde, gooto ɗaɓɓana gooto, gooto yiɗa goɗɗo. Sabab ɗum Alla waɗi e du’a nde ɗaɓɓugol ɓerɗe maɓɓe laaɓde e ngol, ɗum ɓaɗɗata ngol e ngol lesɗi e ngol mawɗi. So ngol ɗum yaltinii, ɗum waɗata e nokkuure mum yiɗde hakkunde gomɗinɓe, jokkondiral, e faamde ɓerɗe, e ɗiɗal e ko nanndi ɗum, ɗiɗe ɗum ko hakkunde gomɗinɓe.
Alla sifori ɓe ɓen rewti Sahaabaaji e iimaan, sabu ko ɓe wi’i «ɓe adii min e iimaan» hollata wonde ɓe kawritii e iimaan, tee ɓe rewotoo Sahaabaaji e goongaaji iimaan e ɗaɓɓe mum’en. Ɓe ɗum ko Ahlus-Sunna wal-Jamā‘a; sifaa ɗee ɗum ɓuri timmude, alaa ko heɓi ɗum so wonaa maɓɓe. O sifori ɓe kadi e jaɓde bonanɗe maɓɓe e ɗaɓɓude yaafuyya e ɗe, e ɗaɓɓude yaafuyya gooto e gooto, e ɓaawgol maɓɓe e yaltinde ngol e ɓerɗe maɓɓe e ɗimmugol e musiɓɓe maɓɓe gomɗinɓe.
Sabu du’a maɓɓe ɗum waɗata fof ko minen mbi’i, tee ɗum waɗi e mum’en yiɗde gooto e gooto; gooto yiɗa musiɗɗo mum ko o yiɗi hoore mum, e o wakkil ɗum so o jooɗii e so o alaa, e o wuurii e so o maayii. Aya ɗee hollata wonde ɗum ko hakkunde gomɗinɓe gooto e gooto. Ɓe timmini du’a maɓɓe innde ɗiɗi laaɓɗi, ɗi hollata timmugol yurmeende Alla, e mawɗugol ngol e ko o waɗata e ɓe. E ɗum ko: Alla wallu ɓe e waɗde hakkeeji mum e hakkeeji jiyaaɓe mum.
Ɗee pelle tati ko pelle ummatoore umma ndee; ɗi ngoni ɓe haani heɓde faydaaji fay, ɗi ngoni ko fayde mum waɗi e laaɓal Islaam. Ɗee ko yimɓe mum; Alla waɗu min e maɓɓe, e yurmeende mum e karam mum. (Al-‘Alaa).
Tafsiir imaam Ibn Kathiir
E konngol Alla: «E ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe ɓe mbi’a: Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan, tee hoto waɗ e ɓerɗe amen ngol e ɓeen gomɗinɓe. Joomi amen, ko Aɗa enɗuɗo, yurmitoɗo», ɗee ko fedde tati e ɓe haani yimɓe mum’en heɓa e faydaaji fay. Ɗi ko Muhājiriin, caggal ɗum Ansaar, caggal ɗum Tabi‘iina ɓe ɗowti e moƴƴere, hono ko Alla wi’i e aaya «Baraa’a»: «E araniiɓe e Muhājiriin e Ansaar, e ɓeen ɓe rewti ɓe e moƴƴere, Alla jaɓii ɓe» (At-Tawba, 9:100). Tabi‘iina ɓe rewti ɓe e moƴƴere ko ɓe rewotoo laabi maɓɓe moƴƴi e sifaa maɓɓe ɗi lobbi, ɗi ɗaɓɓana ɓe du’a e suuɗe e laaɓal.
Sabab ɗum Alla wi’i e ndee aaya laaɓɗo: «E ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe ɓe mbi’a», ɗum firti ko: ɓe mbi’a: «Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan, tee hoto waɗ e ɓerɗe amen ngol»; ɗum ko yiɗde alaa e hasidugol, «e ɓeen gomɗinɓe. Joomi amen, ko Aɗa enɗuɗo, yurmitoɗo.»
Ko moƴƴi no Imaam Maalik ɗowtiri ɗum e ndee aaya laaɓɗo: Rāfiḍi mo wowla Sahaabaaji alaa geɗel e faydaaji fay, sabu o alaa sifaa Alla njetti ɓeen e konngol maɓɓe: «Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan, tee hoto waɗ e ɓerɗe amen ngol e ɓeen gomɗinɓe. Joomi amen, ko Aɗa enɗuɗo, yurmitoɗo.» Ibn Abii Haatim wi’i: Muusaa ibn Abdir-Rahmaan al-Masruuqii haalani min, Muḥammad ibn Bishr haalani min, Ismaa‘iil ibn Ibraahiim ibn Muhaajir, rewde e baaba makko, rewde e ‘Aa’isha, wi’aama: «A yamiri on ɗaɓɓana ɓe yaafuyya, kono on wowli ɓe!»
Caggal ɗum o janngi ndee aaya: «E ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe ɓe mbi’a: Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan…» (aya ndee fof).
Ismaa‘iil ibn ‘Ulayya, rewde e ‘Abdul-Malik ibn ‘Umayr, rewde e Masruuq, rewde e ‘Aa’isha, wi’i: «On yamiraama ɗaɓɓana Sahaabaaji Muḥammad ﷺ yaafuyya, kono on wowli ɓe. Mi nani Annabi on maa wi’a: “Umma ndee ɗon waasde haa ɓaawo mum ɓe laana araniiɓe mum.”» Al-Baghawii riwaayii ɗum. Abu Daawuud wi’i: Musaddad haalani min, Ismaa‘iil ibn Ibraahiim haalani min, Ayyuub rewde e Az-Zuhrii, o wi’i: ‘Umar — Alla wele himo — wi’i: «E ko Alla addani Nulaaɗo mum e maɓɓe, on waɗaani ɗum e waawde liƴƴi e liƴƴi baaldi.»
Az-Zuhrii wi’i: ‘Umar wi’i: «Ɗee ko Nulaaɗo Alla ﷺ tan: wurooji ‘Arab, hono Fadak e goɗɗe. Ko Alla addani Nulaaɗo mum e yimɓe wurooji ɗii, ɗum woni Alla, Nulaaɗo mum, joomiraaɓe makko, ɓiɓɓe ɗi, miskinɓe, e ɗowla laawol. E ɗowlaaji ɓe njaŋtinaama e wurooji maɓɓe e jawdi maɓɓe; e ɓeen ɓe waɗi wuro e iimaan hade maɓɓe; e ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe.» Ndee aaya heɓi yimɓe ɓen fof; alaa musulmi gooto so wonaa o jogii e mum geɗel — Ayyuub wi’i: walla o wi’i geɗel — so wonaa ko minen jogii e juuɗe amen e jiyaaɓe amen.» Ɗum no Abu Daawuud riwaayii; kono sanad mum ɗon seerti.
Ibn Jariir wi’i: Ibn ‘Abdil-A‘laa haalani min, Ibn Thawr haalani min, rewde e Ma‘mar, rewde e Ayyuub, rewde e ‘Ikrima ibn Khaalid, rewde e Maalik ibn Aws ibn al-Ḥadathaan, o wi’i: ‘Umar ibn al-Khaṭṭaab janngi: «Sadakaaji ko woni e miskinɓe e…» haa o yotti «Ko Alla Humpitii, Ko Hakkilaaɗo» (At-Tawba, 9:60). O wi’i: «Ɗum woni ko ɓeen;» caggal ɗum o janngi: «Humpittee ko heɓɗon e ganndal, e tummbitte ɗum ko Alla, e Nulaaɗo, e joomiraaɓe makko, e ɓiɓɓe ɗi, e miskinɓe…» (Al-Anfaal, 8:41), o wi’i: «Ɗum woni ko ɓeen.»
Caggal ɗum o janngi: «Ko Alla addani Nulaaɗo mum e yimɓe wurooji ɗii…» haa o yotti «miskinɓe»; «e ɓeen ɓe waɗi wuro e iimaan»; «e ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe.» Caggal ɗum o wi’i: «Ndee aaya heɓi musulɓe ɓen fof; alaa gooto so wonaa o jogii e mum geɗel.» Caggal ɗum o wi’i: «So mi wuurii, ardi maa wuroowo — o woni e Sarw Ḥimyar — heɓa geɗel mum e ɗum, tawa o hulaali e ɗum, tee ɓalndu mum hulaani.» (At-Tawba, 9:100; At-Tawba, 9:60; Al-Anfaal, 8:41).
Tafsiir al-Baghawi
Konngol Alla, Jom teddungal e ɓural: «E ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe» ɗum firti Tabi‘iina, ɓe arata caggal Muhājiriin e Ansaar haa ñalnde darnde. Caggal ɗum o sifori ɓe wonde ɓe ɗaɓɓata yaafuyya e ɓerɗe maɓɓe e ɓe adii ɓe e iimaan, o wi’i: «ɓe mbi’a: Joomi amen, yaafa minen e musiɓɓe amen ɓe adii min e iimaan, tee hoto waɗ e ɓerɗe amen ngol» — ɗum ko ñaawugol e hasidugol e yiɗde alaa — «e ɓeen gomɗinɓe. Joomi amen, ko Aɗa enɗuɗo, yurmitoɗo.»
Mo ngol woni e ɓernde mum e gooto e Sahaabaaji, tee o waɗaani du’a yurmeende e maɓɓe fof, wonaa mo Alla inniri e ndee aaya; sabu Alla taƴii gomɗinɓe ɓen e pelle tati: Muhājiriin, Ansaar, e Tabi‘iina ɓe siforaa e sifaa ɗee. Mo alaa sifaa ɗee e Tabi‘iina, o yaltitii e pelle gomɗinɓe.
Ibn Abii Laylaa wi’i: «Yimɓe ɓen ko pelle tati: miskinɓe Muhājiriin, ɓeen ɓe waɗi wuro e iimaan, e ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe. Waɗu ɓaawgol ngam hoto njaltu e pelle ɗee.» Abu Sa‘iid ash-Shurayḥii haalani min, Abu Isḥaaq ath-Tha‘labii haalani min, ‘Abdullaahi ibn Ḥaamid haalani min, Aḥmad ibn ‘Abdillaahi ibn Sulaymaan haalani min, Ibn Numayr haalani min, baaba mum haalani min, rewde e Ismaa‘iil ibn Ibraahiim, rewde e ‘Abdul-Malik ibn ‘Umayr, rewde e Masruuq, rewde e ‘Aa’isha — Alla wele himo — o wi’i: «On yamiraama ɗaɓɓana Sahaabaaji Muḥammad ﷺ yaafuyya, kono on wowli ɓe.
Mi nani Annabi mon ﷺ wi’a: “Umma ndee ɗon waasde haa ɓaawo mum ɓe laana araniiɓe mum.”»
Maalik ibn Mighwal wi’i: ‘Aamir ibn Sharaaḥiil ash-Sha‘bii wi’i: «Ee Maalik, Yahudiyankooɓe e Nasaarankooɓe ɓen ɓuri Rāfiḍiinkooɓe. Yahudiyankooɓe naamnaama: Hol ɓe ɓurɗi moƴƴude e leñol mon? Ɓe mbi’i: Sahaaɓaa Musa. Nasaarankooɓe naamnaama: Hol ɓe ɓurɗi moƴƴude e leñol mon?
Ɓe mbi’i: Ḥawāriyyaaji ‘Iisaa. Rāfiḍiinkooɓe naamnaama: Hol ɓe ɓurɗi bonde e leñol mon? Ɓe mbi’i: Sahaabaaji Muḥammad ﷺ. Ɓe yamiraama ɗaɓɓana ɓe yaafuyya, kono ɓe wowli ɓe. Saafo maɓɓe ɗon wonde e juuɗe haa ñalnde darnde: alaa laamɗo maɓɓe maa umma, alaa ɓaduɗo maɓɓe maa dar, alaa haala maɓɓe maa kawrit.
So ɓe yaltini yiite ngam haɓde, Alla ɓuuɓnoto ɗum e yimɓe maɓɓe maa ɓe wuura, e ceertuɗe maɓɓe, e yaltinde hujja maɓɓe. Alla danndu min e on e ɗowuuji ɗi laaɓaani.» Maalik ibn Anas wi’i: «Mo yiɗaani gooto e Sahaabaaji Nulaaɗo Alla ﷺ, walla ngol woni e ɓernde mum e maɓɓe, alaa hakkeeji mum e faydaaji musulɓe.» Caggal ɗum o janngi: «Ko Alla addani Nulaaɗo mum e yimɓe wurooji ɗii…» haa o yotti ndee aaya: «e miskinɓe Muhājiriin, e ɓeen ɓe waɗi wuro e iimaan, e ɓeen ɓe ari caggal maɓɓe…» haa o yotti konngol: «enɗuɗo, yurmitoɗo.» (Al-Ḥashr, 59:7–10). E sifaa gooto.
E «Ṣaḥīḥ Muslim» (2541), ko Abu Hurayra riwaayii wonde Annabi ﷺ haɗi wowlude bonannde e Sahaabaaji makko.