Dhiifama fi qulqullina onnee

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Warri isaan booda dhufan keessaa faayidaa guddaan isaanii, isaan duukaa bu’anii karaa isaanii hordofuu dha. Kanaafuu, Allaah warra boodaan dhufan keessaa namoota isaan hordofanii duukaa bu’an akkana jechuun ibse: “Warri isaan booda dhufan,” jechuun Muhajirootaa fi Ansaarota booda dhufan. Isaanis ofii isaaniitiifii mu’minoota kaaniif gorsa ta’uun akkana jedhu: “Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami.”

Kuni mu’minoota hundaaf kadhannaa waliigalaa dha; Sahaabota duraanii, isaan dura turanii fi isaan booda dhufan hundaaf. Kun faayidaa iimaanaa keessaa tokko: mu’minoonni gariin isaanii gariirraa fayyadamu, akkasumas iimaana keessatti hirmaachuu isaaniitiin obbolummaa mu’minoota gidduutti uumamuun walif kadhatu. Mirgoota obbolummaa kanaa keessaa tokko, gariin isaanii gariif kadhachuu fi waliif jaalala qabaachuu dha. Kanaafuu, Allaah kadhannaa isaanii keessatti onnee irraa ghill [jibbaa fi hammeenya dhokataa] dhabamsiisuu ibse.

Kun ghill xiqqaa fi guddaa hunda hammata; yeroo inni dhabamu faallaan isaa, jechuun jaalalli mu’minoota gidduu, waliif tumuu fi gorsa waliif kennuun ni jiraata. Wantoonni akkanaa mirgoota mu’minoonni walii isaanii irratti qaban keessaa ti.

Allaah warra Sahaabota booda dhufan iimaanaan ibse. Isaan “warra iimaanaan nu dursan” jechuun isaanii, iimaana keessatti isaanii waliin qooddachuu fi amantii iimaanaa fi bu’uura isaa keessatti Sahaabota hordofuu isaanii agarsiisa. Isaan Ahlu Sunnaa wal-Jamaa’aa dha; ibsi guutuun kun isaan malee eenyuttuu hin dhugoomu. Akkasumas, cubbuu isaanii amanuu fi araarama isaaniif kadhachuu, gariin isaanii gariif araarama kadhachuu, akkasumas onnee isaanii keessaa ghillii fi jibba obboloota mu’minaa isaanii balleessuuf carraaquudhaan isaan ibse.

Sababni isaas, kadhannaan isaanii wantoota kanneen of keessatti qabatee jira; walii isaanii jaalachuu, obboleessi isaanii ofii isaatiif waan jaallatu obboleessa isaatiifis jaallachuu, yeroo inni argamu fi yeroo inni hin jirre, lubbuun jiruu fi du’ee jiru keessatti isaaf gorsa gaarii kennuu of keessatti qabata. Aayanni kabajamaan kun wanti kun mirgoota mu’minoonni gariin isaanii gariirra qaban keessaa ta’uu agarsiisa.

Sana booda isaan kadhannaa isaanii maqaa kabajamoo lamaaniin xumuran; isaan lamaan guutummaa rahmata Allaah, gara-laafina Isaa isa cimaa fi isaan irratti tola ooluu Isaa agarsiisu. Tola ooluu kana keessaa inni guddaan, mirgoota Allaahii fi mirgoota gabroota Isaa raawwachuuf isaan milkeessuu Isaa ti.

Gareewwan sadan kun gareewwan ummata kanaati; isaanis warra qabeenya fayyadama waliigalaa ta’e kana, kan bakka bu’iinsi isaa faayidaalee Islaamaa irratti oolu, argachuuf mirga qabanidha. Isaan namoota qabeenya kanaaf malu dha; Allaah tolaa fi arjummaa Isaatiin nu isaan keessaa haa godhu. Aamiin.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

“Warri isaan booda dhufan akkana jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami; onnee keenya keessa warra amananiif jibba hin kaa’in. Gooftaa keenya! Ati gara-laafataa, rahmata godhaa dha.’”

Isaan kun garee sadaffaa warra hiyyeeyyiin isaanii qabeenya fayyadama waliigalaa irraa argachuuf mirga qabanidha. Isaan Muhajiroota, sana booda Ansaarota, sana booda warra isaan gaariidhaan hordofanidha. Akkuma suuratu Baraa’ah keessatti jedhe: “Muhajirootaa fi Ansaarota keessaa warri jalqaba dursan, akkasumas warri gaariidhaan isaan hordofan—Allaah isaan irraa jaallate, isaanis Isa irraa jaallatan.” Warri isaan gaariidhaan hordofan, hojiiwwan isaanii gaggaarii fi amaloota isaanii bareedoo hordofanii, isaanif dhoksaa fi ifatti kadhannaa godhaniidha.

Kanaafuu, aayata kabajamaa kana keessatti akkana jedhe: “Warri isaan booda dhufan akkana jedhu,” jechuun akkana jedhan: “Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami; onnee keenya keessa ghill hin kaa’in,” jechuun jibbaa fi hinaaffaa [hin kaa’in], “warra amananiif. Gooftaa keenya! Ati gara-laafataa, rahmata godhaa dha.”

Imam Maalik aayata kabajamaa kana irraa waan baase baay’ee bareeda: Raafidii Sahaabota arrabsu tokko qabeenya fayyadama waliigalaa irraa qooda hin qabu; sababiin isaas, waan Allaah namoota kana ittiin faarsuun ibse hin qabu. Jecha isaanii kana keessatti akkana jedhan: “Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami; onnee keenya keessa warra amananiif ghill hin kaa’in. Gooftaa keenya!

Ati gara-laafataa, rahmata godhaa dha.” Ibn Abii Haatim akkana jedhe: Muusaa ibn Abdir-Rahmaan al-Masruuqii nuuf hime; Muhammad ibn Bishr nuuf hime; Ismaa’iil ibn Ibraahiim ibn Muhaajir, abbaa isaa irraa, A’ishaa irraa nuuf hime; isheen akkana jette: “Isaaniif araarama kadhachuu ajajaman; garuu isaan arrabsan!” Sana booda aayata kana qaraate: “Warri isaan booda dhufan akkana jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami…’” Aayata sana guutuu qaraate.

Ismaa’iil ibn Ulayyah, Abdul-Malik ibn Umayr irraa, Masruuq irraa, A’ishaa irraa odeesse; isheen akkana jette: “Sahaabota Muhammad—nagaa fi rahmanni Rabbii isa irra haa jiraatu—f araarama kadhachuun isin ajajamtan; garuu isin isaan arrabsite. Nabiyyii keessan akkana jedhu dhaga’e: ‘Ummanni kun hanga dhuma isaanii jalqabaa isaanii abaaraa ga’anitti hin badu.’” Al-Baghawii odeesse.

Abuu Daawud akkana jedhe: Musaddad nuuf hime; Ismaa’iil ibn Ibraahiim nuuf hime; Ayyuub, Zuhrii irraa, Umar—Rabbiin isa irraa haa jaallatu—akka jedhe nuuf hime: “Waan Allaah warra san irraa Ergamaa Isaa irratti deebise, fardaa fi gaala ittiin ariifattanii hin deemne.” Zuhrii akkana jedhe: Umar akkana jedhe: “Kun Ergamaa Rabbii—nagaa fi rahmanni Rabbii isa irra haa jiraatu—qofaaf ture; gandoota Arabaa keessaa Fadakii fi kanneen kana fakkaatan.

Waan Allaah warra gandootaa irraa Ergamaa Isaa irratti deebise, Allaah, Ergamaa, firoota, ijoollee haadha abbaa hin qabne, hiyyeeyyii fi karaa irratti hafaniif, akkasumas hiyyeeyyii warra manneen isaanii fi qabeenya isaanii keessaa baafamaniif ta’a; ‘warra isaan dura magaalaa fi iimaana godhatan,’ ‘fi warra isaan booda dhufan.’” Aayanni kun namoota hunda hammate; Muslimoota keessaa nama tokko illee hin dhiifne, hundi isaanii keessatti qooda qabu—Ayyuub akkana jedhe: yookaan qooda muraasa qabu—garboota keessan keessaa muraasa malee.” Akkasitti Abuu Daawud odeesse; silsilaan odeeffannoo isaa garuu addaan citeera.

Ibn Jariir akkana jedhe: Ibn Abdul-A’laa nuuf hime; Ibn Thawr, Ma’mar irraa, Ayyuub irraa, Ikrimah ibn Khaalid irraa, Maalik ibn Aws ibn al-Hadathaan irraa nuuf hime; inni akkana jedhe: Umar ibn al-Khattaab akkana jedhee qaraate: “Sadaqoonni hiyyeeyyii fi rakkattoota qofaaf…” hanga “Beekaa, Ogeessa” jedhu ga’utti. Sana booda akkana jedhe: “Kun isaan kanaafi.” Itti aansuun akkana qaraate: “Beekaa, waan isin boojuu godhattan keessaa shaniin tokko Allaah, Ergamaa, firoota, ijoollee haadha abbaa hin qabne, hiyyeeyyii fi karaa irratti hafaniif ta’a.” Sana booda akkana jedhe: “Kunis isaan kanaafi.”

Itti aansuun akkana qaraate: “Waan Allaah warra gandootaa irraa Ergamaa Isaa irratti deebise…” hanga “hiyyeeyyiif” jedhu, “warra isaan dura magaalaa fi iimaana godhatan,” fi “warra isaan booda dhufan” ga’utti. Sana booda akkana jedhe: “Aayanni kun Muslimoota waliigalaa hunda hammate; namni tokko illee qooda kana keessatti hin qabu jechuu hin danda’amu.” Itti aansuun akkana jedhe: “Yoon jiraadhe, tikseen gaara Sarw Himiir irratti jiru illee qooda isaa kana keessaa ni argata, osoo dafqa mataa isaatiin irratti hin dadhabin.” (At-Tawbah: 100; At-Tawbah: 60; Al-Anfaal: 41.)

Tafsiira Al-Baghawii

Jecha Allaah, Inni guddaan: “Warri isaan booda dhufan” jechuun Taabi’oota; isaan Muhajirootaa fi Ansaarota booda hamma Guyyaa Qiyaamaatti dhufaniidha. Sana booda ofii isaaniitii fi warra iimaanaan isaan dursaniif kadhannaa fi araarama akka kadhatan ibse; akkana jedhe: “Akkana jedhu: ‘Gooftaa keenya! Nuufi obboleeyyan keenya warra iimaanaan nu dursaniif araarami; onnee keenya keessa ghill hin kaa’in’”—ghill jechuun gowwoomsaa, hinaaffaa fi jibba—“warra amananiif. Gooftaa keenya! Ati gara-laafataa, rahmata godhaa dha.”

Namni garaa isaa keessatti Sahaabota keessaa nama kamiyyuu irratti ghill qabu, akkasumas hunduma isaaniif rahmata hin kadhanne, namoota aayanni kun ibse keessaa miti. Sababni isaas, Allaah mu’minoota sadarkaa saditti qooduun kaa’e: Muhajiroota, Ansaarota fi Taabi’oota amaloota Allaah ibseen ibsaman. Namni amaloota Taabi’ootaa kana hin qabne, gareewwan mu’minootaa keessaa ala ta’a. Ibn Abii Laylaa akkana jedhe: “Namoonni saditti qoodamu: hiyyeeyyii Muhajirootaa, warra magaalaa fi iimaana godhatan, fi warra isaan booda dhufan.

Kanaafuu, sadarkaa kana keessaa ala akka hin taanetti carraaqi.”

Abuu Sa’iid ash-Shurayhii nuuf hime; Abuu Ishaaq ath-Tha’labii nuuf hime; Abdullah ibn Haamid nuuf hime; Ahmad ibn Abdullah ibn Sulaymaan nuuf hime; Ibn Numayr nuuf hime; abbaan isaa Ismaa’iil ibn Ibraahiim irraa, Abdul-Malik ibn Umayr irraa, Masruuq irraa, A’ishaa—Rabbiin ishee irraa haa jaallatu—akka jette nuuf hime: “Sahaabota Muhammad—nagaa fi rahmanni Rabbii isa irra haa jiraatu—f araarama kadhachuun isin ajajamtan; garuu isin isaan arrabsite. Nabiyyii keessan akkana jedhu dhaga’e: ‘Ummanni kun hanga dhuma isaanii jalqabaa isaanii abaaraa ga’anitti hin badu.’”

Maalik ibn Maghool akkana jedhe: Aamir ibn Sharaahiil ash-Sha’bii akkana jedhe: “Yaa Maalik, Yahuudii fi Kiristaanonni Raafidota caalaa sadarkaa ol’aanaa qabu. Yahuudota, ‘Namoota amantii keessanii keessaa warra caalan eenyu?’ jedhamee gaafatame; isaanis, ‘Sahaabota Muusaa’ jedhan. Kiristaanota, ‘Namoota amantii keessanii keessaa warra caalan eenyu?’

jedhamee gaafatame; isaanis, ‘Hawaarota Iisaa’ jedhan. Raafidota immoo, ‘Namoota amantii keessanii keessaa warra hamoon eenyu?’ jedhamee gaafatame; isaanis, ‘Sahaabota Muhammad’ jedhan. Isaan Sahaabotaaf araarama kadhachuuf ajajaman; garuu isaan arrabsan.

Kanaafuu, hanga Guyyaa Qiyaamaatti goraadeen isaan irratti luqqifamee jira. Alaabaan isaanii hin dhaabbatu, miilli isaanii hin jabaatu, yaadni isaanii tokkollee hin ta’u. Yeroo hundaa ibidda waraanaa qabsiisan, Allaah dhiiga isaanii dhangalaasuun, garee isaanii bittinneessuun, ragaa isaanii fashaleessuun dhaamsa. Allaah hawwiiwwan karaa irraa nama jallisan irraa nuufi isin haa eegu.”

Maalik ibn Anas akkana jedhe: “Namni Sahaabota Ergamaa Rabbii keessaa nama tokko jibbu, yookaan onnee isaa keessatti isaan irratti ghill qabaatu, qabeenya fayyadama waliigalaa Muslimootaa irraa qooda hin qabu.” Sana booda “Waan Allaah warra gandootaa irraa Ergamaa Isaa irratti deebise…” jechuun qaraate; hanga aayata kana ga’utti: “hiyyeeyyii Muhajirootaa, warra magaalaa fi iimaana godhatan, fi warra isaan booda dhufan,” hanga jecha “gara-laafataa, rahmata godhaa” jedhuutti qaraate. “Bifaan tokkoon [amala kanaan].”