رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا. رَبَّنَا، إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او کوم كسان چې تر هغوى وروسته راځي وايي زموږ ربه! موږ ته بخښنه وكړې او زموږ هغو وروڼو ته چې په ايمان راوړلو كې راڅخه مخکې شوي او ايمان والاوو سره كينه كول مو په زړونو كې مه اچوه، زموږ پالونکيه همدا ته ډېر نرمي كوونكى مهربان يې.
دعا کې د «اغفر لنا» (موږ وبښه) فعلي بڼه او د «لا تجعل» (مه اچوه) د منع صیغه راغلې ده. دا د ټولو وروستنیو مسلمانانو دعا ده چې د رسول الله ﷺ د صحابهوو لپاره بښنه غواړي او خپل زړونه له مؤمنانو سره له کینې او حسد څخه پاکوي.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
له صحابهوو وروسته د راتلونکو خلکو لپاره همدا فضیلت بس دی چې د هغوی پر پلونو پل کېږدي او د هغوی د هدایت پیروي وکړي. له همدې امله الله د هغو وروستنیو کسانو یادونه وکړه چې د صحابهوو پیروي کوي او تر شا یې روان دي، او ویې فرمایل: «او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلل»؛ یعنې له مهاجرینو او انصارو وروسته. «دوی وايي»؛ د ځان او ټولو مؤمنانو د خیرغوښتنې په توګه: «زموږ پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي.»
دا دعا ټولو مؤمنانو ته شامله ده: له صحابهوو څخه مخکینیو، له هغوی مخکې کسانو او له هغوی وروسته راتلونکو ته. د ایمان له فضیلتونو څخه دا ده چې مؤمنان یو له بله ګټه اخلي او یو د بل لپاره دعا کوي؛ ځکه په ایمان کې شریکوالی د مؤمنانو ترمنځ د ورورولۍ تړون راولاړوي، چې له غوښتنو څخه یې دا دي چې یو د بل لپاره دعا وکړي او یو له بل سره مینه ولري. له همدې امله الله په دعا کې له زړونو څخه د کینې لرې کول یاد کړل. دا د کینې لږه او ډېره هره بڼه رانغاړي.
کله چې کینه له زړه لرې شي، د هغې ضد ــ د مؤمنانو ترمنځ مینه، دوستي، خیرغوښتنه او داسې نور ــ ټینګېږي، او دا ټول د مؤمنانو له حقونو څخه دي. الله د صحابهوو وروسته راتلونکي په ایمان وستایل؛ ځکه د دوی دا وینا: «چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي» پر دې دلالت کوي چې دوی په ایمان کې ورسره شریک دي او د ایمان په عقایدو او بنسټونو کې د صحابهوو پیروي کوي. همدوی اهل سنت والجماعت دي، ځکه دا بشپړ وصف یوازې پر دوی سم راځي.
الله دوی داسې هم وصف کړل چې په خپلو ګناهونو اقرار کوي، له هغو بښنه غواړي، یو د بل لپاره بښنه غواړي، او هڅه کوي د خپلو مؤمنو وروڼو پر وړاندې له زړونو څخه کینه او دښمني لرې کړي؛ ځکه د دوی دغه دعا هغه څه غواړي چې موږ یاد کړل او د دوی ترمنځ مینه رانغاړي، دا چې هر یو د خپل ورور لپاره هغه څه خوښ کړي چې د ځان لپاره یې خوښوي، او د هغه په حضور او غیاب، ژوند او مړینه کې یې خیر وغواړي. دا آیت څرګندوي چې دا د مؤمنانو د یو بل پر وړاندې له حقونو څخه دي. بیا یې خپله دعا په دوو ښکلو نومونو پای ته ورسوله، چې د الله د رحمت بشپړوالی، د هغه د شفقت ډېروالی او پر دوی د هغه د احسان کمال څرګندوي.
د هغه له احسانونو څخه، بلکې تر ټولو مهم یې، دا دی چې دوی ته د الله او د هغه د بندګانو د حقونو د ادا کولو توفیق ورکوي. نو دا درې ډلې د دې امت ډلې دي، او همدوی د فَیْء مستحقان دي، چې لګښت یې د اسلام د مصلحتونو لپاره دی. همدوی یې اهل دي؛ الله دې په خپل فضل او کرم موږ هم له دوی څخه وګرځوي. على.
د امام ابن کثیر تفسیر
د الله دا وینا: «او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلل، وايي: زموږ پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي، او زموږ په زړونو کې د هغو کسانو پر وړاندې کینه مه اچوه چې ایمان یې راوړی دی. زموږ پالونکيه! بېشکه ته ډېر مهربان او رحم کوونکی یې»؛ دا درېیمه ډله ده چې د دوی بېوزلي د فَیْء له مال څخه برخه لري: لومړی مهاجرین، بیا انصار، او ورپسې هغه تابعین چې په نېکۍ د دوی پیروي کوي.
لکه څنګه چې د «براءة» په سورت کې فرمایي: «او له مهاجرینو او انصارو څخه هغه مخکښان چې لومړني وو، او هغه کسان چې په نېکۍ یې د هغوی پیروي کړې ده، الله ترې خوښ دی» (التوبة: ۱۰۰). هغه تابعین چې په نېکۍ د دوی پیروي کوي، د هغوی د ښو اثارو او غوره صفتونو پیروان دي، او په پټه او ښکاره د هغوی لپاره دعا کوي. له همدې امله په دې کریم آیت کې فرمایي: «او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلل، وايي»؛ یعنې داسې وايي: «زموږ پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي، او زموږ په زړونو کې کینه مه اچوه»؛ یعنې دښمني او حسد؛ «د هغو کسانو پر وړاندې چې ایمان یې راوړی دی.
زموږ پالونکيه! بېشکه ته ډېر مهربان او رحم کوونکی یې.» امام مالک له دې کریم آیت څخه څومره ښه استنباط کړی چې رافضي، چې صحابهوو ته ښکنځل کوي، د فَیْء په مال کې برخه نه لري؛ ځکه هغه صفت پکې نشته چې الله په دې وینا کې د دغو خلکو لپاره ستایلی دی: «زموږ پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي، او زموږ په زړونو کې د هغو کسانو پر وړاندې کینه مه اچوه چې ایمان یې راوړی دی.
زموږ پالونکيه! بېشکه ته ډېر مهربان او رحم کوونکی یې.» ابن ابي حاتم وايي: موسی بن عبدالرحمن المسروقي موږ ته حدیث بیان کړ، محمد بن بشر موږ ته حدیث بیان کړ، اسماعیل بن ابراهیم بن مهاجر له خپل پلار څخه، هغه له عائشې څخه روایت وکړ چې هغې وویل: هغوی ته امر شوی و چې د صحابهوو لپاره بښنه وغواړي، خو هغوی ورته ښکنځل وکړل! بیا یې دا آیت ولوست: «او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلل، وايي: زموږ پالونکيه!
موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي»؛ تر پایه د آیت. اسماعیل بن عُلَیّه له عبدالملک بن عمیر، هغه له مسروق او هغه له عائشې څخه روایت کوي چې هغې وویل: تاسو ته امر شوی و چې د محمد ﷺ د صحابهوو لپاره بښنه وغواړئ، خو تاسو ورته ښکنځل وکړل. ما له خپل نبي ﷺ څخه واورېدل چې ویې فرمایل: «دا امت به له منځه ولاړ نه شي، تر څو چې وروستني یې پر لومړنیو لعنت ونه وايي.» البغوي روایت کړی دی.
ابو داود وايي: مسدد موږ ته حدیث بیان کړ، اسماعیل بن ابراهیم موږ ته حدیث بیان کړ، ایوب له زهري څخه روایت کوي چې هغه وویل: عمر رضي الله عنه وویل: «او هغه څه چې الله له هغوی څخه خپل رسول ته په فَیْء کې ورکړل، تاسې پرې نه اسونه ځغلولي او نه اوښان» (الحشر: ۶). زهري وايي: عمر وویل: دا د رسول الله ﷺ لپاره ځانګړي وو؛ د عربو ځینې کلي، لکه فدک او نور.
نو هغه څه چې الله د کلیو له خلکو څخه خپل رسول ته د فَیْء په توګه ورکړل، د الله، د رسول، خپلوانو، یتیمانو، بېوزلو، مسافرو او هغو بېوزلو لپاره دي چې له خپلو کورونو او شتمنیو شړل شوي دي؛ «او هغو کسانو لپاره چې له دوی مخکې یې مدینه او ایمان خپل کور ګرځولی و» (الحشر: ۸)، «او هغو کسانو لپاره چې له دوی وروسته راغلل» (الحشر: ۱۰). نو دې آیت ټول خلک رانغاړلي دي، او له مسلمانانو څخه هېڅوک ترې بې برخې نه دي؛ هر یو پکې حق لري ــ ایوب وویل: یا یې وویل، برخه ــ پرته له ځینو هغو مملوکو کسانو څخه چې تاسې یې لرئ. ابو داود همداسې روایت کړی، خو په سند کې یې انقطاع شته.
ابن جریر وايي: ابن عبدالأعلى موږ ته حدیث بیان کړ، ابن ثور له معمر، هغه له ایوب، هغه له عکرمة بن خالد او هغه له مالک بن اوس بن الحدثان څخه روایت کوي چې عمر بن الخطاب ولوستل: «صدقات یوازې د بېوزلو او مسکینانو لپاره دي» (التوبة: ۶۰) تر دې چې «علیم حکیم» ته ورسېد؛ بیا یې وویل: دا آیت د دغو خلکو لپاره دی. بیا یې ولوستل: «او پوه شئ چې له هر څه چې تاسې غنیمت واخلئ، پنځمه برخه یې د الله، رسول، خپلوانو، یتیمانو او مسکینانو لپاره ده» (الأنفال: ۴۱)، بیا یې وویل: دا د دغو خلکو لپاره دی.
بیا یې ولوستل: «هغه څه چې الله د کلیو له خلکو څخه خپل رسول ته په فَیْء کې ورکړل» (الحشر: ۷)، تر دې چې «د بېوزلو لپاره» ته ورسېد، ورپسې یې ولوستل: «او هغو کسانو لپاره چې له دوی مخکې یې مدینه او ایمان خپل کور ګرځولی و» (الحشر: ۹)، «او هغو کسانو لپاره چې له دوی وروسته راغلل» (الحشر: ۱۰). بیا یې وویل: دا آیت ټول مسلمانان رانغاړي، او هېڅوک نشته چې پکې حق ونه لري. بیا یې وویل: که ژوندی پاتې شم، د حمیر په سروا سیمه کې شپونکی به هم خپله برخه ترلاسه کړي، که څه هم د دې لپاره یې تندی خولې شوی نه وي. التوبة: ۱۰۰؛ التوبة: ۶۰؛ الأنفال: ۴۱.
د البغوي تفسیر
د الله تعالی دا وینا: «او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلل»؛ یعنې تابعین، هغه کسان چې له مهاجرینو او انصارو وروسته د قیامت تر ورځې راځي. بیا یې وویل چې دوی د ځان او هغو کسانو لپاره چې په ایمان راوړلو کې تر دوی مخکې شوي، دعا کوي او بښنه غواړي: «دوی وايي: زموږ پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه چې په ایمان راوړلو کې تر موږ مخکې شوي دي، او زموږ په زړونو کې کینه مه اچوه»؛ یعنې خیانت، حسد او دښمني؛ «د هغو کسانو پر وړاندې چې ایمان یې راوړی دی. زموږ پالونکيه!
بېشکه ته ډېر مهربان او رحم کوونکی یې.» څوک چې په زړه کې یې د صحابهوو پر وړاندې کینه وي او د ټولو لپاره یې د رحمت دعا نه کوي، د هغو کسانو له ډلې نه دی چې الله په دې آیت کې مراد کړي؛ ځکه الله مؤمنان په دریو ډلو وېشلي دي: مهاجرین، انصار، او تابعین چې په هغو صفتونو ستایل شوي چې الله یاد کړي دي. نو څوک چې د تابعینو له ډلې څخه په دې صفت نه وي، د مؤمنانو له ډلو بهر دی. ابن ابي لیلی وویل: خلک په دریو ډلو دي: بېوزلي مهاجرین، هغه کسان چې مدینه او ایمان یې خپل کور ګرځولی، او هغه کسان چې له دوی وروسته راغلي دي.
نو هڅه وکړه چې له دغو ډلو څخه بهر نه شې. ابو سعید الشریحي موږ ته خبر راکړ، ابو اسحاق الثعلبي موږ ته خبر راکړ، عبدالله بن حامد موږ ته خبر راکړ، احمد بن عبدالله بن سلیمان موږ ته حدیث بیان کړ، ابن نمیر موږ ته حدیث بیان کړ، له خپل پلار څخه، هغه له اسماعیل بن ابراهیم څخه، هغه له عبدالملک بن عمیر، هغه له مسروق او هغه له عائشې رضي الله عنها څخه روایت کوي چې هغې وویل: تاسو ته امر شوی و چې د محمد ﷺ د صحابهوو لپاره بښنه وغواړئ، خو تاسو ورته ښکنځل وکړل. ما له خپل نبي ﷺ څخه واورېدل چې ویې فرمایل: «دا امت به له منځه ولاړ نه شي، تر څو چې وروستني یې پر لومړنیو لعنت ونه وايي.»
مالک بن مغول له عامر بن شراحیل الشعبي څخه روایت کوي چې هغه وویل: ای مالکه! یهود او نصارا د رافضیانو په پرتله د فضیلت خاوندان شول. له یهودو وپوښتل شول: ستاسو د دین تر ټولو غوره کسان څوک دي؟ هغوی وویل: د موسی علیه السلام ملګري.
له نصاراوو وپوښتل شول: ستاسو د دین تر ټولو غوره کسان څوک دي؟ هغوی وویل: د عیسی علیه السلام حواریون. له رافضيانو وپوښتل شول: ستاسو د دین تر ټولو بد خلک څوک دي؟ هغوی وویل: د محمد ﷺ صحابه. دوی ته امر شوی و چې د صحابهوو لپاره بښنه وغواړي، خو دوی ورته ښکنځل وکړل.
تر قیامته به پر دوی توره راویستل شوې وي؛ نه به یې بیرغ پورته ودرېږي، نه به یې قدم ټینګ شي او نه به یې خبره سره یوه شي. هر ځل چې د جګړې اور بل کړي، الله به یې د وینو په تویولو، د دوی د ډلې په خوارهورو کولو او د دوی د دلیل په باطلولو مړ کړي. الله دې موږ او تاسې له ګمراه کوونکو غوښتنو وساتي. مالک بن انس وویل: څوک چې د رسول الله ﷺ له صحابهوو څخه له یوه سره دښمني کوي، یا یې په زړه کې د هغوی پر وړاندې کینه وي، د مسلمانانو د فَیْء په مال کې حق نه لري.
بیا یې دا آیت ولوست: «هغه څه چې الله د کلیو له خلکو څخه خپل رسول ته په فَیْء کې ورکړل» تر دې چې دغه آیت ته ورسېد: «د بېوزلو مهاجرینو لپاره، او هغو کسانو لپاره چې له دوی مخکې یې مدینه او ایمان خپل کور ګرځولی و، او هغو کسانو لپاره چې له دوی وروسته راغلل» تر دې وینا پورې: «ډېر مهربان او رحم کوونکی دی.» دا د یوې ځانګړنې له مخې ده.
په «صحیح مسلم» (شمېره ۲۵۴۱) کې له ابو هریره رضي الله عنه څخه روایت دی چې رسول الله ﷺ د خپلو صحابهوو له ښکنځلو منع کړې ده.