Дуо барои омурзиш ва покии дил

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

Барои касоне, ки баъд аз онҳо меоянд, ҳамин фазилат басанда аст, ки аз пайи онҳо раванд ва ба ҳидояташон пайравӣ кунанд. Аз ин рӯ, Аллоҳ дар бораи касоне аз пасомадагон ёд кард, ки ба онҳо пайравӣ намуда, аз паси онҳо мераванд ва фармуд: «Ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд», яъне пас аз муҳоҷирон ва ансор, «мегӯянд» ва инро аз рӯи хайрхоҳӣ барои худ ва ҳамаи мӯъминон мегӯянд: «Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз». Ин дуо ҳамаи мӯъминонро фаро мегирад: саҳобагони пешин ва касоне, ки пеш аз онҳо ва баъд аз онҳо буданд.

Ин яке аз фазилатҳои имон аст: мӯъминон ба якдигар нафъ мерасонанд ва барои якдигар дуо мекунанд, зеро дар имон шариканд; имоне, ки бародариро миёни мӯъминон ба вуҷуд меорад. Аз нишонаҳои ин бародарӣ он аст, ки барои якдигар дуо кунанд ва якдигарро дӯст доранд.

Аз ин рӯ, Аллоҳ дар дуо дур кардани кина аз дилро зикр кард. Ин маъно ҳам кинаи андак ва ҳам кинаи бисёрро фаро мегирад. Вақте ки кина аз миён равад, зидди он собит мегардад: муҳаббат миёни мӯъминон, дӯстӣ, хайрхоҳӣ ва дигар чизҳое, ки аз ҳуқуқи мӯъминонанд. Аллоҳ пасомадагони саҳобагонро бо имон васф кард, зеро сухани онҳо: «ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд» далели шарик буданашон дар имон ва пайравии онҳо аз саҳобагон дар ақидаҳо ва усули имон аст.

Онҳо аҳли суннат ва ҷамоатанд, зеро ин васфи комил танҳо бар онҳо рост меояд. Аллоҳ онҳоро инчунин бо эътироф ба гуноҳҳо ва истиғфор аз онҳо, бо омурзиш хостани баъзеашон барои баъзе дигар ва бо кӯшиши пок кардани дилҳояшон аз кинаву ҳасад нисбат ба бародарони мӯъминашон васф кардааст. Дуои онҳо ин маъниҳоро дар бар мегирад ва муҳаббати онҳоро ба якдигар, хоҳиши ҳар яки онҳоро барои бародараш ҳамон чизе, ки барои худ мехоҳад, ва хайрхоҳии онҳо нисбат ба ӯ, хоҳ дар ҳузур бошаду хоҳ дар ғоиб, хоҳ зинда бошаду хоҳ мурда, талаб мекунад. Ояти карима далолат мекунад, ки ин аз ҳуқуқи мӯъминон бар якдигар аст.

Сипас онҳо дуояшонро бо зикри ду номи нек анҷом доданд, ки бар камоли раҳмати Аллоҳ ва меҳрубонию эҳсони фаровони Ӯ нисбат ба онҳо далолат мекунад. Аз ҷумлаи ин эҳсон, балки муҳимтарини он, тавфиқи онҳо барои адои ҳуқуқи Аллоҳ ва ҳуқуқи бандагонаш мебошад. Ин се гурӯҳ табақаҳои ин умматанд ва онҳо сазоворони файъ ҳастанд, ки масрафаш ба манфиатҳои Ислом бармегардад. Инҳо аҳли онанд; Аллоҳ моро бо фазлу карамаш аз онҳо қарор диҳад. Омин.

Тафсири имом Ибни Касир

Сухани Аллоҳ: «Ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд, мегӯянд: “Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз ва дар дилҳоямон нисбат ба касоне, ки имон овардаанд, кина қарор мадеҳ. Парвардигоро, ҳамоно Ту меҳрубону бахшояндаӣ”» ишора ба гурӯҳи сеюме дорад, ки фақирони он аз моли файъ баҳра мегиранд: нахуст муҳоҷирон, баъд ансор ва сипас пайравони некӯкор. Ҳамон гуна ки дар ояти «Бароат» омадааст: «Пешгомони нахустин аз муҳоҷирон ва ансор ва касоне, ки ба некӣ аз онҳо пайравӣ карданд, Аллоҳ аз онҳо хушнуд шуд» (ат-Тавба, 100).

Пайравони некӯкори онҳо касонеанд, ки аз осори нек ва хислатҳои зебои онҳо пайравӣ мекунанд ва дар пинҳону ошкор барои онҳо дуо менамоянд. Аз ин рӯ, дар ин ояти карима фармуд: «Ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд, мегӯянд», яъне мегӯянд: «Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз ва дар дилҳоямон кина қарор мадеҳ», яъне душманӣ ва ҳасад нисбат ба «касоне, ки имон овардаанд. Парвардигоро, ҳамоно Ту меҳрубону бахшояндаӣ».

Чӣ хуб аст он чизе, ки Имом Молик аз ин ояти карима истинбот кардааст: рофизие, ки саҳобагонро дашном медиҳад, дар моли файъ насибе надорад, зеро ӯ дорои сифатҳое нест, ки Аллоҳ инҳоро ба сабаби он дар суханашон ситоиш кардааст: «Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз ва дар дилҳоямон нисбат ба касоне, ки имон овардаанд, кина қарор мадеҳ. Парвардигоро, ҳамоно Ту меҳрубону бахшояндаӣ».

Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Мӯсо ибни Абдурраҳмони Масруқӣ ба мо ҳадис гуфт; Муҳаммад ибни Башшор ба мо ҳадис гуфт; Исмоил ибни Иброҳим ибни Муҳоҷир аз падараш, аз Оиша ривоят кард, ки гуфт: «Ба онҳо амр карда шуд, ки барои саҳобагон омурзиш бихоҳанд, аммо онҳоро дашном доданд!» Сипас ин оятро хонд: «Ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд, мегӯянд: “Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз...”» то охири оят.

Исмоил ибни Улайя аз Абдулмалик ибни Умайр, аз Масруқ, аз Оиша ривоят кард, ки гуфт: «Ба шумо амр карда шуд, ки барои саҳобагон омурзиш бихоҳед, аммо онҳоро дашном додед. Аз Паёмбаратон (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) шунидам, ки мефармуд: “Ин уммат ба поён намерасад, то он ки охирини он нахустини онро лаънат кунад”». Боғавӣ ин ривоятро овардааст.

Абӯдовуд гуфт: Мусаддад ба мо ҳадис гуфт; Исмоил ибни Иброҳим ба мо ҳадис гуфт; Айюб аз Зуҳрӣ ривоят кард, ки гуфт: Умар (Аллоҳ аз ӯ хушнуд бод) гуфт: «Ва он чи Аллоҳ аз онҳо ба расулаш бозгардонд, шумо барои ба даст овардани он на асп давондед ва на шутур» (ал-Ҳашр, 6). Зуҳрӣ гуфт: Умар гуфт: «Ин барои Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) махсус аст: деҳаҳои арабӣ, аз ҷумла Фадак ва ғайра.

Пас он чи Аллоҳ аз аҳли деҳаҳо ба расулаш бозгардонд, аз они Аллоҳ, расул, хешовандон, ятимон, мискинон ва дарроҳмондагон аст; ҳамчунин барои фақирони муҳоҷире, ки аз хонаҳо ва молҳояшон берун карда шуданд, “ва касоне, ки пеш аз онҳо дар диёри худ ҷой гирифтанд ва имон оварданд” ва “касоне, ки пас аз онҳо омаданд”. Ин оят ҳамаи мардумро фаро гирифт ва ҳеҷ мусулмоне намонд, магар ин ки дар он ҳақ дошт» — Айюб гуфт: ё гуфт: «баҳрае дошт» — «ба ҷуз баъзе аз ғуломоне, ки дар ихтиёри шумоянд». Абӯдовуд ҳамин гуна ривоят кардааст, вале санади он мунқатеъ аст.

Ибни Ҷарир гуфт: Ибни Абдул-Аъло ба мо ҳадис гуфт; Ибни Савр аз Маъмар, аз Айюб, аз Икрима ибни Холид, аз Молик ибни Авс ибни Ҳадасон ривоят кард, ки Умар ибни Хаттоб ин оятро хонд: «Садақаҳо танҳо барои фақирон ва мискинонанд» (ат-Тавба, 60), то ба «Доно ва Ҳаким» расид. Сипас гуфт: «Ин барои ин гурӯҳҳост». Баъд ин оятро хонд: «Бидонед, ҳар чизе ба ғанимат ба даст овардед, панҷяки он аз они Аллоҳ, расул, хешовандон, ятимон ва мискинон аст» (ал-Анфол, 41), сипас гуфт: «Ин барои ин гурӯҳҳост».

Баъд ояти «Он чи Аллоҳ аз аҳли деҳаҳо ба расулаш бозгардонд»-ро хонд, то ба «барои фақирон», «ва касоне, ки пеш аз онҳо дар диёри худ ҷой гирифтанд ва имон оварданд» ва «касоне, ки пас аз онҳо омаданд» расид. Сипас гуфт: «Ин оят ҳамаи мусулмононро фаро гирифтааст ва ҳеҷ касе нест, магар ин ки дар он ҳақ дорад». Баъд гуфт: «Агар зинда монам, ҳиссаи чӯпонеро, ки дар Сарви Ҳимяр аст, низ ба ӯ хоҳам расонд, ҳарчанд пешониаш барои ба даст овардани он арақ нарехта бошад». Оятҳои зикршуда: ат-Тавба, 100; ат-Тавба, 60; ал-Анфол, 41.

Тафсири ал-Бағавӣ

Сухани Аллоҳи азза ва ҷалла: «Ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд» — яъне тобеин; онҳо касонеанд, ки пас аз муҳоҷирон ва ансор то рӯзи қиёмат меоянд. Сипас зикр кард, ки онҳо барои худ ва барои касоне, ки пеш аз онҳо имон овардаанд, дуо мекунанд ва омурзиш мехоҳанд: «Мегӯянд: “Парвардигоро, моро ва бародаронамонро, ки дар имон бар мо пешӣ гирифтанд, биёмурз ва дар дилҳоямон кина қарор мадеҳ”», яъне хиёнат, ҳасад ва душманӣ «нисбат ба касоне, ки имон овардаанд. Парвардигоро, ҳамоно Ту меҳрубону бахшояндаӣ».

Ҳар касе, ки дар дилаш нисбат ба яке аз саҳобагон кина дорад ва барои ҳамаи онҳо раҳмат нахоҳад, аз касоне нест, ки Аллоҳ дар ин оят дар назар дорад. Зеро Аллоҳи Таъоло мӯъминонро ба се табақа ҷудо кардааст: муҳоҷирон, ансор ва тобеине, ки бо сифатҳои зикршуда васф шудаанд. Ҳар касе аз тобеин дорои ин сифат набошад, аз гурӯҳҳои мӯъминон берун аст. Ибни Абӣ Лайло гуфт: «Мардум ба се табақаанд: фақирони муҳоҷир, касоне, ки дар диёри худ ҷой гирифтанд ва имон оварданд, ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд. Пас, кӯшиш кун, ки аз ин табақаҳо берун намонӣ».

Абӯсаиди Шурайҳӣ ба мо хабар дод; Абӯисҳоқ ас-Саълабӣ ба мо хабар дод; Абдуллоҳ ибни Ҳомид ба мо хабар дод; Аҳмад ибни Абдуллоҳ ибни Сулаймон ба мо хабар дод; Ибни Нумайр ба мо ҳадис гуфт; падараш аз Исмоил ибни Иброҳим, аз Абдулмалик ибни Умайр, аз Масруқ, аз Оиша (Аллоҳ аз ӯ хушнуд бод) ривоят кард, ки гуфт: «Ба шумо амр карда шуд, ки барои саҳобагон омурзиш бихоҳед, аммо онҳоро дашном додед. Аз Паёмбаратон (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) шунидам, ки мефармуд: “Ин уммат ба поён намерасад, то он ки охирини он нахустини онро лаънат кунад”».

Молик ибни Миғвал аз Омир ибни Шароҳил аш-Шаъбӣ ривоят кард, ки гуфт: «Эй Молик, яҳудиён ва насрониён аз рофизиён бартарӣ ёфтаанд. Аз яҳудиён пурсиданд: “Беҳтарин аҳли ойини шумо кист?” Гуфтанд: “Ёрони Мӯсо (алайҳиссалом)”. Аз насрониён пурсиданд: “Беҳтарин аҳли ойини шумо кист?”

Гуфтанд: “Ҳавориёни Исо (алайҳиссалом)”. Аз рофизиён пурсиданд: “Бадтарини аҳли ойини шумо кист?” Гуфтанд: “Ёрони Муҳаммад (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод)”. Онҳо амр шуданд, ки барои саҳобагон омурзиш бихоҳанд, аммо онҳоро дашном доданд.

Шамшер бар зидди онҳо то рӯзи қиёмат бараҳна аст: парчамашон барпо намешавад, қадамашон устувор намемонад ва суханашон якҷо намегардад. Ҳар гоҳ барои ҷанг оташе афрӯзанд, Аллоҳ онро бо рехтани хунашон, пароканда сохтани ҷамъашон ва ботил кардани далелашон хомӯш мекунад. Аллоҳ моро ва шуморо аз ҳавову ҳавасҳои гумроҳкунанда паноҳ диҳад».

Молик ибни Анас гуфт: «Ҳар кас яке аз саҳобагони Расули Аллоҳ (салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод)-ро бад бинад ё дар дилаш нисбат ба онҳо кина дошта бошад, дар файъи мусулмонон ҳақ надорад». Сипас аз ояти «Он чи Аллоҳ аз аҳли деҳаҳо ба расулаш бозгардонд» қироат кард ва то ин оят расид: «Барои фақирони муҳоҷир ва касоне, ки пеш аз онҳо дар диёри худ ҷой гирифтанд ва имон оварданд, ва касоне, ки пас аз онҳо омаданд» ва то сухани «Меҳрубону бахшоянда».