Таваккал ва рӯй овардан ба Аллоҳ
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Аудиоро бор кардан нашуд. Баъдтар кӯшиш кунед.
Яқинан барои шумо дар [зиндагии] Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд, сармашқи хубе вуҷуд дорад; он гоҳ ки ба қавми худ гуфтанд: «Мо аз шумо ва аз он чи ғайр аз Аллоҳ таоло мепарастед, безорем; ба шумо кофир шудаем ва миёни мо ва шумо душманӣ ва кинаи ҳамешагӣ падид омадааст, то вақте ки ба Аллоҳи ягона имон оваред», магар он сухани Иброҳим, ки ба падараш [Озар] гуфт: «Ман бароят омурзиш талаб мекунам ва дар баробари Аллоҳ таоло барои ту ихтиёри чизеро надорам». Парвардигоро, бар Ту таваккал кардем ва ба сӯйи Ту рӯй овардем ва бозгашт [-и ҳама] ба сӯи Туст. Парвардигоро, моро дастхуши [фитнаи] кофирон қарор мадеҳ ва моро биёмурз эй Парвардигори мо; ҳамоно Ту пирӯзманди ҳакимӣ»
Дар ин дуо изҳори таваккал (تَوَكُّل) ва рӯй овардан ба Аллоҳ (إِنَابَة) омадааст, ки пас аз он дархост бо ибораи «моро қарор мадеҳ» (لَا تَجْعَلْنَا) ва талаби омурзиш меояд.
Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ
Эй гурӯҳи мӯъминон, барои шумо дар Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд, сармашқи некӯ ҳаст; яъне пешвои шоиста ва пайравие, ки ба шумо суд мерасонад. Зеро ба шумо фармуда шудааст, ки аз ойини Иброҳими ҳаниф пайравӣ кунед.
Он гоҳ ки ба қавми худ гуфтанд: «Мо аз шумо ва аз он чи ғайр аз Аллоҳ мепарастед, безорем». Яъне Иброҳим (алайҳиссалом) ва мӯъминони ҳамроҳаш аз қавми мушрики худ ва аз маъбудҳое, ки ғайр аз Аллоҳ мепарастиданд, безорӣ ҷустанд. Сипас душмании худро ошкоро баён карда, гуфтанд: «Мо ба шумо кофир шудем ва миёни мо ва шумо душманӣ ва кина падид омад». Яъне кина дар дилҳо ҷой гирифт ва муҳаббат аз онҳо бартараф шуд, душманӣ низ дар рафтору муносибат зоҳир гардид.
Ин душманӣ ва кина вақту ҳадде надорад, балки то абад идома мекунад, модоме ки шумо бар куфри худ устувор бошед, «то ба Аллоҳи ягона имон оваред». Яъне, вақте ба Аллоҳи ягона имон оваред, душманӣ ва кина аз байн меравад ва ба муҳаббату дӯстӣ табдил меёбад.
Пас, эй мӯъминон, дар барпо доштани имон ва тавҳид, риояи талаботу пайомадҳои он ва дар ҳар амале, ки танҳо барои Аллоҳ анҷом дода мешавад, Иброҳим ва ҳамроҳонаш сармашқи шумо ҳастанд; ба ҷуз як хислат: сухани Иброҳим ба падараш Озар, мушрики кофир ва саркаш, ки ӯро ба имон ва тавҳид даъват кард, вале падараш напазируфт. Он гоҳ Иброҳим гуфт: «Ман ҳатман барои ту омурзиш мехоҳам», ҳол он ки «дар баробари Аллоҳ барои ту ихтиёри чизеро надорам». Вале ман Парвардигорамро мехонам, ба умеди он ки бо дуоям бадбахт набошам.
Дар ин ҳолат, ки Иброҳим барои он мушрик дуо кард, шумо набояд ба ӯ пайравӣ кунед; барои мушрикон дуо накунед ва нагӯед, ки дар ин кор аз ойини Иброҳим пайравӣ мекунем. Зеро Аллоҳ узри Иброҳимро чунин баён кардааст: «Ва омурзишхоҳии Иброҳим барои падараш танҳо ба сабаби ваъдае буд, ки ба ӯ дода буд. Пас, чун барояш равшан шуд, ки ӯ душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст. Ҳамоно Иброҳим бисёр оҳу нола мекард ва бурдбор буд» (Тавба, 9:114).
Барои шумо дар Иброҳим ва ҳамроҳонаш сармашқи некӯ ҳаст, он гоҳ ки ба Аллоҳ дуо карданд, бар Ӯ таваккал намуданд ва ба сӯяш рӯй оварданд ва нотавониву кӯтоҳии худро эътироф карданд. Онҳо гуфтанд: «Парвардигоро, бар Ту таваккал кардем», яъне барои ба даст овардани он чи ба мо суд мерасонад ва дур кардани он чи ба мо зарар дорад, танҳо бар Ту такя кардем ва ба Ту, эй Парвардигори мо, эътимод намудем.
«Ва ба сӯи Ту рӯй овардем» — яъне ба сӯи тоату хушнудии Ту ва ҳар коре, ки моро ба Ту наздик мекунад, бозгаштем. Дар ин роҳ талош мекунем ва дар анҷоми корҳои нек кӯшиш ба харҷ медиҳем. Медонем, ки бозгашти мо ба сӯи Туст; пас, барои ҳузур ёфтан дар назди Ту омода мешавем ва корҳое анҷом медиҳем, ки моро ба Ту наздик гардонад.
«Парвардигоро, моро дастхуши [фитнаи] кофирон қарор мадеҳ», яъне ба сабаби гуноҳонамон онҳоро бар мо мусаллат макун, то моро биозмоянд ва аз корҳои имонӣ, ки қодиранд монеъ шаванд, боздоранд. Ҳамчунин, бо ғолиб омадани онҳо худи кофирон гирифтори фитна мешаванд: агар худро пирӯз бинанд, гумон мекунанд, ки бар ҳақанду мо бар ботил, ва дар натиҷа куфру саркашиашон бештар мегардад.
«Ва моро биёмурз» — гуноҳону бадиҳое, ки содир кардем ва фармудаҳое, ки дар иҷрояшон кӯтоҳӣ намудем. «Парвардигоро, ҳамоно Ту пирӯзмандӣ», яъне бар ҳар чиз ғолибу мусаллат ҳастӣ; «ҳакимӣ», яъне ҳар чизро дар ҷойи муносибаш қарор медиҳӣ. Пас, бо иззат ва ҳикмати Худ моро бар душманонамон пирӯз гардон, гуноҳонамонро биёмурз ва камбудиҳои моро ислоҳ кун.
Тафсири имом Ибни Касир
«Парвардигоро, моро дастхуши [фитнаи] кофирон қарор мадеҳ». Муҷоҳид гуфтааст: маънояш ин аст, ки моро ба дасти онҳо ё бо азобе аз ҷониби Худ азоб макун, то нагӯянд: «Агар инҳо бар ҳақ мебуданд, чунин мусибате ба сарашон намеомад». Заҳҳок низ чунин гуфтааст. Қатода гуфтааст: онҳоро бар мо ғолиб нагардон, то бо ин ғолибияташон ба фитна афтанд ва гумон кунанд, ки ба сабаби ҳақ будани худ бар мо пирӯз шудаанд.
Ибни Ҷарир ин гуфта را баргузидааст. Алӣ ибни Абӣ Талҳа аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки маънояш ин аст: онҳоро бар мо мусаллат макун, то моро биозмоянд.
«Ва моро биёмурз, эй Парвардигори мо; ҳамоно Ту пирӯзманду ҳакимӣ» — яъне гуноҳони моро аз дигарон бипӯшон ва миёни Мо ва Ту аз онҳо даргузар. «Ҳамоно Ту пирӯзмандӣ», яъне ҳар касе, ки ба паноҳи Ту дарояд, хор ва мағлуб намешавад; «ҳакимӣ» дар гуфтор, кирдор, шариат ва тақдири Худ.
Аллоҳи Таоло ба бандагони мӯъминаш, ки онҳоро ба қатъи робита бо кофирон, душманӣ бо онҳо, дурӣ ҷустан аз онҳо ва безорӣ аз эшон фармудааст, мегӯяд: «Барои шумо дар Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд, сармашқи некӯе ҳаст»; яъне пайравонаш, ки бо ӯ имон оварданд. «Он гоҳ ки ба қавми худ гуфтанд: “Мо аз шумо безорем”», яъне худро аз шумо ҷудо ва безор эълон кардем. «Ва аз он чи ғайр аз Аллоҳ мепарастед; мо ба шумо кофир шудем» — яъне дину равиши шуморо инкор кардем.
«Ва миёни мо ва шумо душманӣ ва кина падид омад» — яъне аз ҳамин ҳоло миёни мо ва шумо душманӣ ва кина оғоз гардид; то даме ки бар куфри худ бошед, мо ҳамеша аз шумо безорӣ меҷӯем ва шуморо дӯст намедорем. «То ба Аллоҳи ягона имон оваред», яъне то Аллоҳро ба ягонагӣ парастиш кунед ва аз шарикону бутҳое, ки ҳамроҳи Ӯ мепарастед, даст кашед.
«Ба ҷуз сухани Иброҳим ба падараш: “Ман ҳатман барои ту омурзиш мехоҳам”» — яъне дар Иброҳим ва қавмаш барои шумо сармашқи некӯ ҳаст, ба ҷуз омурзишхоҳии Иброҳим барои падараш, зеро ӯ ин корро танҳо ба сабаби ваъдае анҷом дод, ки ба падараш дода буд. Пас, чун барояш равшан шуд, ки падараш душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст. Баъзе мӯъминон барои падаронашон, ки дар ҳоли ширк мурда буданд, дуо ва талаби омурзиш мекарданд ва мегуфтанд: «Иброҳим барои падараш омурзиш мехост».
Пас Аллоҳи Азза ва Ҷалла чунин нозил кард: «Барои Паёмбар ва касоне, ки имон овардаанд, шоиста нест, ки барои мушрикон, ҳарчанд хешованд бошанд, пас аз он ки барояшон равшан шуд, ки онҳо аҳли Дӯзаханд, омурзиш бихоҳанд. Ва омурзишхоҳии Иброҳим барои падараш танҳо ба сабаби ваъдае буд, ки ба ӯ дода буд. Пас, чун барояш равшан шуд, ки ӯ душмани Аллоҳ аст, аз ӯ безорӣ ҷуст. Ҳамоно Иброҳим бисёр оҳу нола мекард ва бурдбор буд» (Тавба, 9:113–114).
Аллоҳи Таоло дар ин ояти карима фармудааст: «Барои шумо дар Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд, сармашқи некӯе ҳаст» то ин суханаш: «Ба ҷуз сухани Иброҳим ба падараш: “Ман ҳатман барои ту омурзиш мехоҳам, ҳол он ки дар баробари Аллоҳ барои ту ихтиёри чизеро надорам”». Яъне дар ин масъала барои шумо сармашқе нест — дар омурзиш хостан барои мушрикон. Ибни Аббос, Муҷоҳид, Қатода, Муқотил, Заҳҳок ва дигарон низ чунин гуфтаанд.
Сипас Аллоҳи Таоло аз сухани Иброҳим ва ҳамроҳонаш хабар медиҳад, вақте ки аз қавми худ ҷудо шуданд, аз онҳо безорӣ ҷустанд ва ба сӯи Аллоҳ рӯ оварда, бо зорӣ дуо карданд. Онҳо гуфтанд: «Парвардигоро, бар Ту таваккал кардем ва ба сӯи Ту рӯй овардем ва бозгашт ба сӯи Туст». Яъне дар ҳамаи корҳо бар Ту таваккал кардем, корҳои худро ба Ту супурдем ва ба Ту вогузоштем. «Ва бозгашт ба сӯи Туст» — яъне бозгашти рӯзи қиёмат ба сӯи Туст.
Тафсири ал-Бағавӣ
«Барои шумо сармашқе ҳаст» — яъне намуна ва пешво. «Дар Иброҳим ва касоне, ки бо ӯ буданд» — аз аҳли имон. «Он гоҳ ки ба қавми худ гуфтанд» — ба қавми мушрики худ: «Мо аз шумо безорем». «Ва аз он чи ғайр аз Аллоҳ мепарастед; мо ба шумо кофир шудем» — дини шуморо инкор ва рад кардем.
«Ва миёни мо ва шумо душманӣ ва кина падид омад, то ба Аллоҳи ягона имон оваред». Ӯ Ҳотиб ва мӯъминонро фармудааст, ки дар безорӣ ҷустан аз мушрикон ба Иброҳим (алайҳиссалом) ва мӯъминони ҳамроҳаш пайравӣ кунанд.
«Ба ҷуз сухани Иброҳим ба падараш: “Ман ҳатман барои ту омурзиш мехоҳам”» — яъне дар Иброҳим ва корҳои ӯ барои шумо сармашқи некӯ ҳаст, ба ҷуз омурзишхоҳии ӯ барои падараш, ки мушрик буд. Иброҳим (алайҳиссалом) ба падараш гуфта буд: «Ман ҳатман барои ту омурзиш мехоҳам», сипас аз ӯ безорӣ ҷуст — чунон ки дар сураи Тавба зикр кардем.
«Ва дар баробари Аллоҳ барои ту ихтиёри чизеро надорам» — Иброҳим ба падараш мегуфт: агар ба Аллоҳ нофармонӣ ва ширк варзӣ, ман наметавонам туро аз азоби Аллоҳ раҳо кунам ва онро аз ту боздорам.
«Парвардигоро, бар Ту таваккал кардем» — инро Иброҳим ва мӯъминони ҳамроҳаш мегуфтанд. «Ва ба сӯи Ту рӯй овардем ва бозгашт ба сӯи Туст».
«Парвардигоро, моро дастхуши [фитнаи] кофирон қарор мадеҳ». Зуҳоҷ гуфтааст: онҳоро бар мо ғолиб нагардон, то гумон кунанд, ки бар ҳақанд ва бо ин гумон ба фитна афтанд. Муҷоҳид гуфтааст: моро ба дасти онҳо ё бо азобе аз ҷониби Худ азоб макун, то бигӯянд: «Агар инҳо бар ҳақ мебуданд, чунин чизе ба сарашон намеомад». «Ва моро биёмурз, эй Парвардигори мо; ҳамоно Ту пирӯзманду ҳакимӣ».
Дар «Саҳеҳ»-и Ал-Бухорӣ (№ 4519) дар бораи намунаи Иброҳим дар таваккал ба Офаридгор ривоят шудааст.