በአላህ መመካትና ምሕረት መለመን

የሼኽ አብዱርረሕማን አስ-ሰዕዲ ተፍሲር

እናንተ የምእምናን ማኅበር ሆይ! በኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት ምእምናን ውስጥ ለእናንተ መልካም አርአያ ነበራችሁ፤ ማለትም የምትከተሉትና የሚጠቅማችሁ መልካም ምሳሌ ነበር። ቀጥተኛ የሆነውን የኢብራሂም መንገድ እንድትከተሉ ታዝዛችኋልና። «ለሕዝቦቻቸው፦ እኛ ከእናንተና ከአላህ ሌላ ከምትግገዙት ነገር ንጹሖች ነን» ባሉ ጊዜ፤ ማለትም ነቢዩ ኢብራሂምና ከእርሱ ጋር የነበሩት ምእምናን ከአጋሪ ሕዝባቸውና ከአላህ ሌላ ከሚግገዙት ነገር እንደተራቁ ማለት ነው።

ከዚያም ጠላትነታቸውን በግልጽ አሳወቁና፦ «በእናንተ ካድን፤ በእኛና በእናንተ መካከልም ጠላትነትና ጥላቻ ታየ» አሉ። ይህም በልብ ያለ ጥላቻና ፍቅር መወገድ ነው፤ ጠላትነቱም በአካል የሚገለጥ ነው። ይህ ጠላትነትና ጥላቻ ጊዜ ወይም ወሰን የለውም፤ በክህደታችሁ ላይ እስከቀጠላችሁ ድረስ «ለዘላለም» ነው። «በአላህ ብቻ እስክታምኑ ድረስ» ማለትም በአላህ ብቻ ስታምኑ ጠላትነትና ጥላቻ ይወገዳሉ፤ ወደ ፍቅርና ወዳጅነትም ይለወጣሉ።

ስለዚህ እናንተ ምእምናን ሆይ! በእምነትና በአላህን ብቻ በማምለክ፣ እንዲሁም ከዚያ የሚከተሉትን ግዴታዎችና ውጤቶች በመፈጸም ኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት አርአያ አላችሁ፤ አላህን ብቻ በሚያመልኩበት ነገር ሁሉም እንዲሁ ነው።

ከአንድ ጉዳይ በስተቀር፤ እርሱም ኢብራሂም ለአባቱ ለአዛር፣ አጋሪ፣ ካፊርና ግትር ለነበረው፣ ወደ እምነትና ወደ አላህን ብቻ ማምለክ በጠራው ጊዜ እምቢ ሲለው፦ «ለአንተ በእርግጥ ምሕረትን እለምናለሁ» ማለቱ ነው። እኔ ግን ከአላህ የሚመጣን ምንም ነገር ከአንተ ለማስወገድ አልችልም፤ ነገር ግን ጌታዬን እለምነዋለሁ፤ በጌታዬ ልመና የተነሳ የተከለከልኩ እንዳልሆን ተስፋ አደርጋለሁ» አለ። በዚህ ሁኔታ ኢብራሂምን አርአያ ማድረግ አይገባችሁም፤ ለአጋሪዎች መለመንና «በዚህ የኢብራሂምን መንገድ እንከተላለን» ማለት አይገባችሁም። አላህ ለኢብራሂም ይህን በሚከተለው ቃል ሰበቡን ገልጿል፦ «የኢብራሂም ለአባቱ ምሕረትን መለመኑ ለእርሱ በገባው ቃል ምክንያት ብቻ ነበር፤ ለአላህ ጠላት መሆኑ በግልጽ ሲታወቅለት ግን ከእርሱ ተራቀ። በእርግጥ ኢብራሂም በጣም ለስላሳ ልብ ያለውና ትዕግሥተኛ ነበር።» (አል-ተውባ፡ 114)

እናንተም በኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት መልካም አርአያ አላችሁ፤ አላህን በለመኑበት፣ በእርሱ በተመኩበትና ወደ እርሱ በተመለሱበት ጊዜ፤ አቅም ማጣታቸውንና ጉድለታቸውንም በተቀበሉበት ጊዜ፦ «ጌታችን ሆይ! በአንተ ላይ ተመካን» አሉ። ይህም የሚጠቅመንን ለማግኘትና የሚጎዳንን ለማስወገድ በአንተ ተደገፍን፤ ጌታችን ሆይ! በዚህ ላይ በአንተ ታመንን ማለት ነው።

«ወደ አንተም ተመለስን» ማለትም ወደ ታዛዥነትህ፣ ወደ ውዴታህና ወደ አንተ በሚያቀርበው ሁሉ ተመለስን፤ በዚህም እየጣርንና መልካም ሥራዎችን በትጋት እየፈጸምን ነን። ወደ አንተ እንደምንመለስ እናውቃለን፤ ስለዚህ ወደ አንተ ለመቅረብ በጎ ሥራ እንሠራለን።

«ጌታችን ሆይ! ለእነዚያ ለካዱት መፈተኛ አታድርገን» ማለትም በኃጢአታችን ምክንያት በእነርሱ ላይ አትጣለን፤ እንዳይፈትኑን፣ ከእምነት ጉዳዮች የሚችሉትንም እንዳያግዱን አትፍቀድ። እነርሱም በእኛ ላይ በማሸነፋቸው ይፈተናሉ፤ በእኛ ላይ ያሸነፉት በእውነት ላይ ስለሆኑ እኛም በሐሰት ላይ ነን ብለው ያስባሉ፤ በዚህም ክህደታቸውና በደላቸው ይጨምራል። «ለእኛም ምሕረት አድርግልን»፤ ከፈጸምናቸው ኃጢአቶችና ከክፉ ሥራዎች፣ እንዲሁም እንድንፈጽማቸው በታዘዝነው ጉዳዮች ያደረግነውን ጉድለት ማርልን።

«ጌታችን ሆይ! አንተ አሸናፊው» ማለትም ሁሉን የሚያሸንፈው ነህ፤ «ጥበበኛው» ማለትም ነገሮችን በተገቢው ቦታ የሚያኖር ነህ። በአሸናፊነትህና በጥበብህ በጠላቶቻችን ላይ እርዳን፣ ኃጢአቶቻችንንም ማርልን፣ ጉድለቶቻችንንም አስተካክልልን።

የኢማም ኢብን ከሲር ተፍሲር

«ጌታችን ሆይ! ለእነዚያ ለካዱት መፈተኛ አታድርገን» በሚለው ላይ ሙጃሂድ፦ «በእጃቸው አትቅጣን፣ ከአንተም በሚመጣ ቅጣት አትቅጣን፤ እነርሱም፦ ‘እነዚህ በእውነት ላይ ቢሆኑ ኖሮ ይህ አይደርስባቸውም ነበር’ ይላሉ» አለ። ዓል-ደሓክም እንዲሁ ተናግሯል። ቀታዳ፦ «በእኛ ላይ እንዳያሸንፉ አታድርግ፤ በዚህም ይፈተናሉ፣ እኛን ያሸነፉት በእነርሱ ያሉት እውነት ስለሆነ ነው ብለው ያስባሉ» አለ።

ኢብኑ ጃሪርም ይህንኑ ትርጓሜ መርጧል። ዓሊ ኢብኑ አቢ ጠልሓ ከኢብኑ ዓባስ ዘግቦ፦ «በእኛ ላይ አትጣላቸው፤ እንዳይፈትኑን» አለ። «ለእኛም ምሕረት አድርግልን፤ ጌታችን ሆይ! አንተ አሸናፊው ጥበበኛው ነህ» ማለትም ኃጢአቶቻችንን ከሌሎች ደብቅ፣ በእኛና በአንተ መካከል ይቅር በላቸው ማለት ነው። «አንተ አሸናፊው» ማለትም በጥበቃህ ሥር የሚሸሸግ ሰው የማይበደልበት ነህ። «ጥበበኛው» ማለትም በንግግሮችህ፣ በሥራዎችህ፣ በሕግህና በውሳኔህ ጥበበኛ ነህ።

አላህ ለአማኝ ባሮቹ፣ ካፊሮችን እንዲለዩ፣ እንዲጠሉና ከእነርሱ እንዲርቁ ባዘዛቸው ጊዜ እንዲህ አለ፦ «በኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት መልካም አርአያ ነበራችሁ»፤ ማለትም ከእርሱ ጋር አምነው በእርሱ የተከተሉት አርአያ ነበራችሁ። «ለሕዝቦቻቸው፦ እኛ ንጹሖች ነን ባሉ ጊዜ» ማለትም ከእናንተ ተራቅን ማለት ነው። «ከአላህ ሌላ ከምትግገዙትም ንጹሖች ነን፤ በእናንተ ካድን» ማለትም በሃይማኖታችሁና በመንገዳችሁ ካድን ማለት ነው። «በእኛና በእናንተ መካከል ጠላትነትና ጥላቻ ለዘላለም ታየ»፤ ማለትም በእኛና በእናንተ መካከል ከዛሬ ጀምሮ ጠላትነትና ጥላቻ ተመሠረተ፤ በክህደታችሁ ላይ እስከቀጠላችሁ ድረስ ሁልጊዜ ከእናንተ እንራቃለን፣ እንጠላችኋለን ማለት ነው።

«በአላህ ብቻ እስክታምኑ ድረስ»፤ ማለትም አላህን አንድ አድርጋችሁ እስክታመልኩት፣ ሌላ አጋር ሳታደርጉበት፣ ከእርሱ ጋር ከምታመልኩት ሐሰተኛ አማልክትና ጣዖታት እስክትራቁ ድረስ ማለት ነው።

«ኢብራሂም ለአባቱ፦ ‘ለአንተ በእርግጥ ምሕረትን እለምናለሁ’ ካለው ቃል በስተቀር» ማለትም በኢብራሂምና በሕዝቦቹ ውስጥ የምትከተሉት መልካም አርአያ አላችሁ፤ ነገር ግን ኢብራሂም ለአባቱ ምሕረት በመለመኑ አትከተሉት። ኢብራሂም ለአባቱ «ለአንተ በእርግጥ ምሕረትን እለምናለሁ» ብሎት ነበር፤ ከዚያም አባቱ ለአላህ ጠላት መሆኑ በግልጽ በታወቀው ጊዜ ከእርሱ ተራቀ። ይህም አንዳንድ ምእምናን በአጋርነት ሞተው ለሄዱ አባቶቻቸው ይለምኑና ምሕረትን ይጠይቁ ስለነበር ነው፤ «ኢብራሂም ለአባቱ ምሕረት ይለምን ነበር» ይሉም ነበር። ስለዚህ አላህ፦ «ለነቢዩና ለእነዚያ ላመኑት፣ አጋሪዎች የገሀነም ጓዶች መሆናቸው ከታወቀላቸው በኋላ፣ ለአጋሪዎች ምሕረትን መለመን አይገባቸውም፤ ዘመዶቻቸው ቢሆኑም እንኳ።

የኢብራሂም ለአባቱ ምሕረት መለመኑ ለእርሱ በገባው ቃል ምክንያት ብቻ ነበር፤ ለአላህ ጠላት መሆኑ በግልጽ ሲታወቅለት ግን ከእርሱ ተራቀ። በእርግጥ ኢብራሂም በጣም ለስላሳ ልብ ያለውና ትዕግሥተኛ ነበር» አለ። (አል-ተውባ፡ 113–114)

አላህም በዚህ የከበረ አንቀጽ፦ «በኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት መልካም አርአያ ነበራችሁ» እስከ «ከአላህ የሚመጣን ምንም ነገር ለአንተ ለማድረግ አልችልም» ድረስ አለ። ይህም በዚህ ጉዳይ አርአያ የላችሁም፣ ማለትም ለአጋሪዎች ምሕረት መለመን ላይ፤ እንዲህ ያሉት ኢብኑ ዓባስ፣ ሙጃሂድ፣ ቀታዳ፣ ሙቃቲል፣ ዓል-ደሓክና ሌሎችም ናቸው።

ከዚያም አላህ ኢብራሂምና ከእርሱ ጋር የነበሩት ሕዝቦቻቸውን ትተው፣ ከእነርሱም ተራቀው፣ ወደ አላህ ተጠግተውና በትሕትና ልመና አቅርበው ያሉትን ቃል በመግለጽ እንዲህ አለ፦ «ጌታችን ሆይ! በአንተ ላይ ተመካን፣ ወደ አንተም ተመለስን፤ መመለሻም ወደ አንተ ነው»። ይህም በሁሉም ጉዳዮቻችን በአንተ ተመካን፣ ጉዳዮቻችንን ለአንተ አስረከብንና ለአንተ ሰጠን ማለት ነው። «መመለሻም ወደ አንተ ነው» ማለትም በመጨረሻይቱ ዓለም ወደ አንተ መመለስ ነው። (አል-ተውባ፡ 113–114)

የአል-በጋዊ ተፍሲር

«መልካም አርአያ ነበራችሁ» ማለት ምሳሌ ነው። «በኢብራሂምና ከእርሱ ጋር በነበሩት» ማለትም በእምነት ሰዎች ውስጥ ነው። «ለሕዝቦቻቸው ባሉ ጊዜ» ማለትም ለአጋሪዎቹ ሕዝቦቻቸው ነው። «እኛ ንጹሖች ነን»፤ «ብሪእ» የሚለው ቃል ብዙ ቁጥር ነው። «ከአላህ ሌላ ከምትግገዙትም ንጹሖች ነን፤ በእናንተ ካድን» ማለትም ሃይማኖታችሁን አስተባብለንና ክደን ማለት ነው።

«በእኛና በእናንተ መካከል ጠላትነትና ጥላቻ ለዘላለም እስክታምኑ ድረስ ታየ» የሚለው ኢብራሂምንና ከእርሱ ጋር የነበሩትን ምእምናን በአጋሪዎች መራቅ ረገድ ለመከተል ለሐጢብና ለምእምናን የተሰጠ ትእዛዝ ነው።

«ከኢብራሂም ለአባቱ፦ ‘ለአንተ በእርግጥ ምሕረትን እለምናለሁ’ ካለው በስተቀር» ማለትም በኢብራሂምና በሥራዎቹ ውስጥ መልካም አርአያ አላችሁ፤ አጋሪ ለነበረው አባቱ ምሕረት በመለመኑ ግን አትከተሉት። ኢብራሂም ለአባቱ፦ «ለአንተ በእርግጥ ምሕረትን እለምናለሁ» ብሎ ነበር፤ ከዚያም ተራቀው፤ በሱረቱ-ተውባ እንደጠቀስነው። «ከአላህ የሚመጣን ምንም ነገር ለአንተ ማድረግ አልችልም» ማለትም ኢብራሂም ለአባቱ፦ አላህን ካልታዘዝክና ከእርሱ ጋር ካጋራህ፣ ከአላህ የሚመጣውን ቅጣት ከአንተ ማስወገድም ሆነ ከእርሱ ምንም መከላከል አልችልም አለው።

«ጌታችን ሆይ! በአንተ ላይ ተመካን» ይህንን ኢብራሂምና ከእርሱ ጋር የነበሩት ምእምናን አሉ። «ወደ አንተም ተመለስን፤ መመለሻም ወደ አንተ ነው»።

«ጌታችን ሆይ! ለእነዚያ ለካዱት መፈተኛ አታድርገን» ዘጃጅ እንዲህ አለ፦ «በእኛ ላይ እንዳያሸንፉ አታድርግ፤ እነርሱም በእውነት ላይ ናቸው ብለው ያስባሉና በዚህ ይፈተናሉ።» ሙጃሂድም፦ «በእጃቸው አትቅጣን፣ ከአንተም በሚመጣ ቅጣት አትቅጣን፤ እነርሱም፦ ‘እነዚህ በእውነት ላይ ቢሆኑ ኖሮ ይህ አይደርስባቸውም ነበር’ ይላሉ» አለ። «ለእኛም ምሕረት አድርግልን፤ ጌታችን ሆይ! አንተ አሸናፊው ጥበበኛው ነህ»።