Allaha təvəkkül və bağışlanma
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا، وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ. رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا، وَاغْفِرْ لَنَا. رَبَّنَا، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ.
رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Audio yüklənmədi. Daha sonra yenidən cəhd edin.
İbrahim və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl bir nümunə vardır. Onlar öz qövmünə dedilər: “Həqiqətən, biz sizdən və sizin Allahdan başqa ibadət etdiklərinizdən uzağıq. Biz sizi inkar edirik. Siz tək olan Allaha iman gətirincəyə qədər bizimlə sizin aranızda daim ədavət və nifrət olacaqdır!” Yalnız İbrahimin öz atasına: “Mən sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəm. Lakin Allahdan sənə gələn əzabı dəf edə bilməyəcəm!”– deməsi müstəsnadır. (Onlar belə dedilər:) “Ey Rəbbimiz! Biz yalnız Sənə təvəkkül edir və yalnız Sənə üz tuturuq. Dönüş də yalnız Sənədir. Ey Rəbbimiz! Bizi kafirlərin fitnəsinə (əzabına) məruz qoyma. Ey Rəbbimiz, bizi bağışla. Həqiqətən, Sən Qüdrət və Hikmət sahibisən!”
Forma: təvəkkül ifadəsi (تَوَكَّلْنَا) və Allaha üz tutma (أَنَبْنَا), ardınca “bizi etmə” (لَا تَجْعَلْنَا) qadağası və bağışlanma diləyi gəlir.
Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri
Ey möminlər! İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl bir nümunə, yəni fayda verən gözəl bir örnək vardır. Çünki sizə İbrahimin hənif dininə tabe olmaq əmr edilmişdir. Onlar öz qövmlərinə belə dedilər: “Həqiqətən, biz sizdən və Allahdan başqa ibadət etdiklərinizdən uzağıq”.
Yəni İbrahim (əleyhissalam) və onunla olan möminlər öz müşrik qövmlərindən və Allahdan başqa ibadət etdiklərindən uzaq olduqlarını bildirdilər. Sonra düşmənçiliklərini açıq şəkildə bəyan edib dedilər: “Sizi inkar etdik və bizimlə sizin aranızda düşmənçilik və nifrət üzə çıxdı”. Yəni qəlblərdəki nifrət və məhəbbətin aradan qalxması, bədənlərlə bağlı düşmənçilik aşkar oldu. Bu düşmənçiliyin və nifrətin nə vaxtı, nə də həddi var; siz küfrünüzdə davam etdiyiniz müddətdə o, əbədi olacaqdır.
“Allahın tək Özünə iman gətirincəyə qədər”. Yəni Allahı tək olaraq iman gətirib qəbul etdikdə düşmənçilik və nifrət aradan qalxacaq, məhəbbətə və dostluğa çevriləcəkdir. Ey möminlər, iman və tövhid yolunda, onların tələb və nəticələrinə əməl etməkdə, eləcə də yalnız Allaha ibadət etdiyiniz hər bir işdə İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün örnək vardır.
Yalnız bir xüsusiyyət müstəsnadır: İbrahimin müşrik, kafir və inadkar atası Azərə dediyi söz. Atasını iman və tövhidə dəvət etdikdə, o isə bunu qəbul etmədikdə, İbrahim belə dedi: “Sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəyəm, lakin Allahdan gələcək heç bir şeyə qarşı sənin üçün gücüm çatmaz”. Ancaq Rəbbimə dua edəcəyəm; ümid edirəm ki, Rəbbimə etdiyim dua məni bədbəxt etməz. Müşrik üçün dua etdiyi bu məsələdə İbrahimi örnək götürməyiniz düzgün deyil.
Müşriklər üçün dua edib: “Bu işdə İbrahimin dininə tabe oluruq”, deməyin. Çünki Allah İbrahimin üzrünü belə bəyan etmişdir: “İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsi yalnız ona verdiyi vədə görə idi. Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda, ondan uzaqlaşdı. Həqiqətən, İbrahim çox yalvaran və həlim idi”.
İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl örnək vardır. Onlar Allaha dua etdilər, Ona təvəkkül etdilər, Ona üz tutdular, aciz olduqlarını və nöqsanlarını etiraf edib dedilər: “Ey Rəbbimiz! Biz yalnız Sənə təvəkkül edirik”. Yəni bizə fayda verəni əldə etməkdə və zərər verəni uzaqlaşdırmaqda Sənə arxalanır, bu xüsusda Sənə güvənirik, ey Rəbbimiz.
“Yalnız Sənə üz tuturuq”. Yəni itaətinə, razılığına və Sənə yaxınlaşdıran hər şeyə yönəlirik. Bu yolda səy göstərir, xeyirli işləri yerinə yetirmək üçün çalışırıq. Bilirik ki, dönüşümüz Sənədir; buna görə də hüzuruna gəlməyə hazırlaşır və bizi Sənə yaxınlaşdıran gözəl əməllər edirik.
“Ey Rəbbimiz! Bizi kafirlər üçün fitnə etmə”. Yəni günahlarımız ucbatından onları bizə hakim etmə ki, bizi fitnəyə salsınlar və iman işlərindən bacardıqlarına mane olsunlar. Onlar özləri də fitnəyə düşərlər; çünki üstün gəldiklərini gördükdə, haqqın onların, batilin isə bizim tərəfimizdə olduğunu zənn edər, küfr və azğınlıqlarını artırarlar.
“Bizi bağışla” — etdiyimiz günahları, xətaları və yerinə yetirməkdə səhlənkarlıq etdiyimiz vacib buyruqları bağışla. “Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən Qüdrət sahibisən” — hər şeyə qalib gələn; “Hikmət sahibisən” — hər şeyi öz yerində qərar verənsən. Qüdrətin və hikmətinlə düşmənlərimizə qarşı bizə yardım et, günahlarımızı bağışla və qüsurlarımızı islah et.
İmam İbn Kəsirin təfsiri
“Ey Rəbbimiz! Bizi kafirlər üçün fitnə etmə”. Mücahid demişdir: “Yəni bizi onların əli ilə, yaxud Öz tərəfindən göndərdiyin əzabla cəzalandırma; yoxsa onlar: ‘Əgər bunlar haqq üzərində olsaydılar, başlarına bu gəlməzdi’, — deyərlər”. Dəhhaq da belə demişdir.
Qətadə demişdir: “Onları bizə qalib etmə ki, bununla fitnəyə düşsünlər və bizə yalnız tutduqları haqq yola görə qalib gəldiklərini düşünsünlər”. İbn Cərir bu izahı üstün tutmuşdur. Əli ibn Əbu Təlhə İbn Abbasdan belə nəql etmişdir: “Onları bizə hakim etmə ki, bizi fitnəyə salsınlar”.
“Bizi bağışla, ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən Qüdrət və Hikmət sahibisən”. Yəni günahlarımızı başqalarından ört, bizimlə Sənin aranda olanları isə əfv et. “Həqiqətən, Sən Qüdrət sahibisən” — Sənin himayənə sığınana zülm edilməz.
“Hikmət sahibisən” — sözlərində, əməllərində, şəriətində və qədərində hikmət sahibisən.
Uca Allah kafirlərlə əlaqəni kəsməyi, onlara düşmənçilik etməyi, onlardan uzaq durmağı və onlardan üz döndərməyi əmr etdiyi mömin bəndələrinə belə buyurur: “İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl bir örnək vardır”. Yəni onunla iman gətirən ardıcıllarında da. “O zaman onlar öz qövmlərinə dedilər: ‘Həqiqətən, biz sizdən uzağıq’”. Yəni sizdən üz döndərdik.
“Allahdan başqa ibadət etdiklərinizdən də uzağıq. Sizi inkar etdik”. Yəni dininizi və yolunuzu rədd etdik. “Bizimlə sizin aranızda düşmənçilik və nifrət əbədi olaraq üzə çıxdı”. Yəni indidən etibarən sizinlə bizim aramızda düşmənçilik və nifrət başladı.
Küfrünüzdə davam etdiyiniz müddətdə biz həmişə sizdən uzaq duracaq və sizə nifrət edəcəyik. “Allahın tək Özünə iman gətirincəyə qədər”. Yəni Allahı tək olaraq qəbul edib, heç bir şəriki olmadan yalnız Ona ibadət edənə və Onunla yanaşı ibadət etdikləriniz bütləri və saxta ilahları tərk edənə qədər.
“Yalnız İbrahimin atasına: ‘Sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəyəm’, — deməsi istisnadır”. Yəni İbrahimdə və onun qövmündə sizin üçün gözəl örnək vardır, lakin İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsi bu örnəkdən istisnadır. İbrahim bunu atasına verdiyi vədə görə etmişdi. Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda isə ondan uzaqlaşdı.
Bunu “Tövbə” surəsində qeyd etmişdik. Möminlərdən bəziləri şirk üzərində ölmüş ataları üçün dua edir və bağışlanma diləyirdilər. Onlar: “İbrahim də atası üçün bağışlanma diləyirdi”, — deyirdilər. Buna görə də Allah belə buyurdu: “Müşriklərin Cəhənnəm əhli olduqları onlara bəlli olduqdan sonra, qohum olsalar belə, Peyğəmbərə və iman gətirənlərə onlar üçün bağışlanma diləmək yaraşmaz.
İbrahimin atası üçün bağışlanma diləməsi isə yalnız ona verdiyi vədə görə idi. Atasının Allahın düşməni olduğu ona bəlli olduqda, ondan uzaqlaşdı. Həqiqətən, İbrahim çox yalvaran və həlim idi”. Allah bu kərim ayədə də belə buyurmuşdur: “İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda sizin üçün gözəl bir örnək vardır...” — “İbrahim atasına: ‘Sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəyəm, lakin Allahdan gələcək heç bir şeyə qarşı sənin üçün gücüm çatmaz’, — deməsi istisnadır”.
Yəni müşriklər üçün bağışlanma diləməkdə sizin üçün örnək yoxdur. İbn Abbas, Mücahid, Qətadə, Müqatil, Dəhhaq və başqaları belə demişlər.
Sonra Uca Allah İbrahim və onunla birlikdə olanların qövmlərindən ayrılıb onlardan uzaqlaşdıqları zaman dedikləri sözləri xəbər verir. Onlar Allaha sığınaraq Ona yalvardılar və belə dedilər: “Ey Rəbbimiz! Biz yalnız Sənə təvəkkül edirik, yalnız Sənə üz tuturuq. Dönüş də yalnız Sənədir”.
Yəni bütün işlərimizdə Sənə təvəkkül etdik, işlərimizi Sənə təslim edib həvalə etdik. “Dönüş də yalnız Sənədir” — axirət yurdunda qayıdış Sənədir. (ət-Tövbə, 113–114)
əl-Bəğəvinin təfsiri
“Gözəl bir örnək” — yəni nümunə vardır. “İbrahimdə və onunla birlikdə olanlarda” — iman əhlindən olanlarda. “O zaman onlar öz müşrik qövmlərinə dedilər...” “Həqiqətən, biz sizdən uzağıq” — “bəri” sözünün cəm formasıdır. “Allahdan başqa ibadət etdiklərinizdən də uzağıq.
Sizi inkar etdik” — dininizi inkar və rədd etdik. “Bizimlə sizin aranızda düşmənçilik və nifrət əbədi olaraq üzə çıxdı; Allahın tək Özünə iman gətirincəyə qədər”. Allah Hatibə və möminlərə müşriklərdən uzaqlaşmaqda İbrahimi (əleyhissalam) və onunla birlikdə olan möminləri örnək götürməyi əmr edir.
“Yalnız İbrahimin atasına: ‘Sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəyəm’, — deməsi istisnadır”. Yəni İbrahimdə və onun əməllərində sizin üçün gözəl örnək vardır, lakin müşrik atası üçün bağışlanma diləməsi istisnadır. İbrahim (əleyhissalam) atasına: “Sənin üçün mütləq bağışlanma diləyəcəyəm”, — demiş, sonra isə ondan uzaqlaşmışdı. Bunu “Tövbə” surəsində qeyd etmişdik.
“Allahdan gələcək heç bir şeyə qarşı sənin üçün gücüm çatmaz”. İbrahim atasına demişdi: “Allaha asi olub Ona şərik qoşduğun təqdirdə, Allahın əzabını səndən nə dəf edə, nə də səndən ötrü bir fayda verə bilərəm”.
“Ey Rəbbimiz! Biz yalnız Sənə təvəkkül edirik” sözünü İbrahim və onunla birlikdə olan möminlər söyləmişlər. “Yalnız Sənə üz tuturuq. Dönüş də yalnız Sənədir”.
“Ey Rəbbimiz! Bizi kafirlər üçün fitnə etmə”. Zəccac demişdir: “Onları bizə qalib etmə ki, haqqın onların tərəfində olduğunu zənn edərək fitnəyə düşsünlər”. Mücahid demişdir: “Bizi onların əli ilə, yaxud Öz tərəfindən göndərdiyin əzabla cəzalandırma; yoxsa onlar: ‘Əgər bunlar haqq üzərində olsaydılar, başlarına bu gəlməzdi’, — deyərlər”. “Bizi bağışla, ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən Qüdrət və Hikmət sahibisən”.
«Səhih əl-Buxari»də (№ 4519) İbrahimin Yaradanına təvəkkül etməsi barədə nümunə nəql olunur.