Rabbitti Hirkatanii Araarama Kadhachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

Yaa tuuta mu’minootaa, dhugumatti Ibraahiimii fi warra isa wajjiin turan keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira; jechuunis isaan fakkeenya gaarii hordofuun isiniif faayidaa qaba. Isin karaa Ibraahiimii qajeelaa hordofuu ajajamtaniittu. Yeroo isaan ummata isaanii akkana jedhan: «Nuti isin irraa fi waan isin Rabbii gaditti gabbaran irraa qulqulluudha.» Jechuun, yeroo Ibraahiim (nageenyi isa irratti haa jiraatu) fi mu’minoonni isa wajjiin turan ummata isaanii mushrikoota ta’an irraa, akkasumas waan isaan Rabbii gaditti gabbaran irraa of qulqulleessan jechuudha.

Sana booda diinummaa isaanii ifatti baasan; akkana jedhan: «Isinitti kafarre; gidduu keenyaafi gidduu keessanitti diinummaafi jibbansi mul’ate.» Jibbansi kun jibba qalbii keessa jiruufi jaalalli waliinii dhabamuudha; diinummaan immoo qaamaan wal mormuudha. Diinummaa fi jibbansi kun yeroo yookaan daangaa hin qabu; hanga isin kufrii keessan irratti itti fufanitti bara baraan itti fufa. «Hanga Rabbii tokkichaatti amantanutti» jechuun, yeroo Rabbii tokkichaatti amantan diinummaafi jibbansi ni bada; jaalalaafi waliif dhaabbachuun bakka isaanii bu’a.

Yaa mu’minootaa, Ibraahiimii fi warra isa wajjiin turan keessatti amantiifi tawhiida irratti dhaabbachuu, akkasumas wantoota amantiifi tawhiida irraa barbaachisan raawwachuu keessatti fakkeenya qabdu. Waan Rabbiif qofa gabbaramu hundattis isaan fakkeeffadhaa. Garuu dhimma tokko keessatti isaan hin hordofinaa: jecha Ibraahiim abbaan isaa Aazar mushrika, kaafiraafi didaa turetti jedhe keessatti. Ibraahiim abbaan isaa gara amantiifi tawhiidaatti yeroo waamee inni didetti, «Dhugumatti, siif araarama nan kadhadha; garuu waa tokko illee adabbii Rabbii irraa siif deebisuu hin danda’u» jedhe.

Haala kana keessatti Ibraahiim hordofuun isin hin eeyyamamu; mushrikootaaf araarama kadhachuu fi «kana keessatti karaa Ibraahiim hordofna» jechuu hin qabdan. Rabbiin sababii Ibraahiim kana keessatti dhiifama qabu ibsee akkana jedhe: «Ibraahiim abbaan isaatiif araarama kadhachuun isaa waadaa isaaf gale qofa ture. Yeroo inni abbaa isaa diina Rabbii ta’uu hubate immoo isa irraa qulqullaaye. Dhugumatti, Ibraahiim garaa laafessa, obsaa ture.»

Yaa mu’minootaa, yeroo Ibraahiimii fi warri isaa Rabbitti kadhatan, Isarratti hirkatanii fi gara Isaatti deebi’an, dadhabinaafi hanqina isaanii amananitti, isaan keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira. Isaan akkana jedhan: «Gooftaa keenya, Sirratti hirkanne» jechuun, wanta nu fayyadu argachuufi wanta nu miidhu deebisuuf Sitti irkanne; yaa Gooftaa keenya, dhimma kana keessatti Si amananne. «Gara Keettis deebine» jechuun, ajajamuu Kee, waan Ati jaallattuufi waan gara Kee nu dhiheessu hundaaf deebine. Kana keessatti carraaqna; hojii gaarii raawwachuuttis cimsinee hojjenna.

Gara Kee deebinee dhufna akka ta’e beekna; kanaaf sitti dhihaachuuf hojii gaarii qopheeffanna.

«Gooftaa keenya, warra kafaraniif mokkoroo nu hin godhin» jechuun: cubbuu keenya sababeeffatanii isaan nu irratti hin aangessin; isaanis nu mokkoranii hojii amantii irraa nu hin dhowwin. Akkasumas isaan mataan isaanii hin mokkoramin; isaan nu irratti mo’icha argan yoo ta’e, isaan dhugaa irra akka jiran, nuti immoo soba irra akka jirru yaadu; kanaanis kufriifi daangaa darbuu isaanii dabalu. «Nuuf araarami» jechuun, cubbuufi badii nuti raawwanne, akkasumas hojiiwwan nu ajajamne keessatti hir’ifne nuuf araarami. «Gooftaa keenya, Ati injifataa» jechuun, waan hundumaa irratti mo’aa taate.

«Ogeessa» jechuun, wantoota bakka isaanii malu keessa kaafta. Kanaaf injifannoo Kee fi ogummaa Keetiin diinota keenya irratti nu gargaari; cubbuu keenya nuuf araarami; hanqina keenya sirreessi.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

«Gooftaa keenya, warra kafaraniif mokkoroo nu hin godhin» jechuudha. Mujaahid akkana jedhe: Hiikni isaa, harka isaaniitiin nu hin adabin, adabbii biraa Waaqa biraas nu hin adabin; isaanis, «Utuu warri kun dhugaa irra jiraatanii, kun isaan hin tuqu ture» jedhanii akka hin dubbanne jechuudha. Duhhaak illee akkana jedhe. Qataadah immoo, «Isaan nu irratti akka hin moone godhi; yoo nu irratti mo’an, isaan dhugaa irra waan jiran fakkaata jedhanii mokkoramu» jedhe.

Ibn Jariir hiika kana filate. Alii ibn Abii Talhah Ibn Abbaas irraa akkana dabarse: «Isaan nu irratti hin aangessin; isaan nu mokkoru.»

«Nuuf araarami, Gooftaa keenya; dhugumatti Ati injifataa, ogeessa» jechuun, cubbuu keenya warra biraa irraa dhoksi; waan nuufi Si gidduu jiru keessatti nuuf dhiisi. «Dhugumatti Ati injifataa» jechuun, kan kooluu Si biraa galan miidhaan isaan hin geenye. «Ogeessa» jechuun, dubbii Kee, hojii Kee, seera Kee fi murtii Kee keessatti ogeessa taate.

Rabbiin gabroota Isaa mu’minoota, kaafiroota addaan kutuu, isaanitti diinummaa qabaachuu, isaan irraa fagaatuu fi isaan irraa qulqulla’uu ajaje akkana jedha: «Dhugumatti Ibraahiimii fi warra isa wajjiin turan keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira.» Jechuunis, warra isa waliin amanan keessatti. «Yeroo isaan ummata isaaniitiin akkana jedhan: Nuti isin irraa qulqulluudha» jechuun, isin irraa of qulqulleessine. «Waan isin Rabbii gaditti gabbaran irraa; isinitti kafarre» jechuun, amantii keessanii fi karaa keessan mormine.

«Gidduu keenyaafi gidduu keessanitti diinummaafi jibbansi bara baraan mul’ate» jechuun, ammaan jalqabee hanga isin kufrii keessan irratti turanitti diinummaafi jibbansi gidduu keenyaafi gidduu keessanii seeraan jira; nuti bara baraan isin irraa qulqulla’uunii fi isin jibbuun itti fufna. «Hanga Rabbii tokkichaatti amantanutti» jechuun, hanga Rabbii tokkicha gootanii, isa qofa gabbaruu, hiriyyaa tokko illee Isaaf hin godhin, waan Isa waliin gabbaramu immoo dhiistanitti.

«Garuu jecha Ibraahiim abbaan isaatiin, ‘Dhugumatti siif araarama nan kadhadha’ jedhe» jechuun, Ibraahiimii fi ummata isaa keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira; garuu Ibraahiim abbaa isaatiif araarama kadhachuu keessatti fakkeenya hin qabdan. Inni abbaa isaatiif waadaa isaaf galeef qofa araarama kadhate; yeroo abbaa isaa diina Rabbii ta’uu hubate immoo isa irraa qulqullaaye. Mu’minoonni tokko tokko warra isaanii mushrikoota ta’anii du’aniif araarama kadhachaa turan; «Ibraahiim abbaan isaatiif araarama kadhataa ture» jedhus turan.

Kana irratti Rabbiin, inni guddaa fi ol ta’e, akkana buuse: «Nabiyyii fi warra amananiif mushrikootaaf araarama kadhachuun hin ta’u, yoo isaan firoota dhihoo ta’anillee; erga isaan warra ibiddaatiif ta’uu hubatanii booda. Araarama Ibraahiim abbaan isaatiif kadhachuun isaa waadaa isaaf gale qofa ture; yeroo inni diina Rabbii ta’uu hubate immoo isa irraa qulqullaaye. Dhugumatti, Ibraahiim garaa laafessa, obsaa ture.» (At-Tawbah 9:113–114)

Rabbiin aaya kana keessatti akkana jedhe: «Dhugumatti Ibraahiimii fi warra isa wajjiin turan keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira» hanga «Garuu jecha Ibraahiim abbaan isaatiin, ‘Dhugumatti siif araarama nan kadhadha; garuu ani waa tokko illee adabbii Rabbii irraa siif deebisuu hin danda’u’ jedhe» ga’utti. Jechuunis, mushrikootaaf araarama kadhachuu keessatti isin fakkeenya hin qabdan. Ibn Abbaas, Mujaahid, Qataadah, Muqaatil, Duhhaak fi namoonni biroon hiika kana jedhaniiru.

Sana booda Rabbiin yeroo Ibraahiimii fi warri isaa ummata isaanii irraa addaan bahanii, isaan irraa qulqullaa’anii gara Rabbii kooluu galanii Isa kadhatan akkana jedhan jechuun dubbata: «Gooftaa keenya, Sirratti hirkanne; gara Keettis deebine; deebiinis gara Keeti.» Jechuunis, dhimma hunda keessatti Sitti irkanne, dhimma keenya Sitti kenninee fi Sitti dabarsine. «Deebiinis gara Keeti» jechuun, jireenya Aakhiraatti gara Keetti deebi’uun jira. (At-Tawbah 9:113–114)

Tafsiira Al-Baghawii

«Fakkeenya» jechuun nama fakkeenya godhatamuudha. «Ibraahiimii fi warra isa wajjiin turan keessatti» jechuun warra amantii qaban keessaa warra isa wajjiin turan. «Yeroo isaan ummata isaaniitiin jedhan» jechuun ummata mushrikootaa isaaniitiin. «Nuti isin irraa qulqulluudha» jechuun, «Nuti isin irraa of qulqulleessine» jechuudha.

«Waan isin Rabbii gaditti gabbaran irraa; isinitti kafarre» jechuun, amantii keessan ni mormine, ni didne. «Gidduu keenyaafi gidduu keessanitti diinummaafi jibbansi bara baraan mul’ate, hanga Rabbii tokkichaatti amantanutti.» Rabbiin Haatibii fi mu’minoota Ibraahiim (nageenyi isa irratti haa jiraatu) fi warra mu’minoota isa wajjiin turan fakkeeffatanii mushrikoota irraa of qulqulleessuu ajaja.

«Garuu jecha Ibraahiim abbaan isaatiin, ‘Dhugumatti siif araarama nan kadhadha’ jedhe» jechuun, dhimmoonni Ibraahiim keessaa tokko malee, Ibraahiim keessatti fakkeenya gaariin isiniif jira. Ibraahiim abbaa isaa mushrika ta’eef araarama nan kadhadha jedhee ture; sana booda isa irraa qulqullaaye, akkuma Suuraa At-Tawbah keessatti ibsame. «Garuu ani waa tokko illee adabbii Rabbii irraa siif deebisuu hin danda’u» jechuun, Ibraahiim abbaa isaatiin, «Yoo Rabbii faallessitee fi Isaaf waa biraa qindeessite, adabbii Rabbii irraa si gargaaruu yookaan si irraa deebisuu hin danda’u» jedhe.

«Gooftaa keenya, Sirratti hirkanne» jechuun, Ibraahiimii fi mu’minoonni isa wajjiin turan kana jedhan. «Gara Keettis deebine; deebiinis gara Keeti.»

«Gooftaa keenya, warra kafaraniif mokkoroo nu hin godhin.» Zajjaaj akkana jedhe: «Isaan nu irratti akka hin moone godhi; yoo kana ta’e, isaan dhugaa irra akka jiran yaadanii mokkoramu.» Mujaahid immoo akkana jedhe: «Harka isaaniitiin yookaan adabbii biraa Si biraa dhufuun nu hin adabin; kanaanis, ‘Utuu warri kun dhugaa irra jiraatanii, kun isaan hin tuqu ture’ jedhu.» «Nuuf araarami, Gooftaa keenya; dhugumatti Ati injifataa, ogeessa.»