Tavakkul, qaytish va mag‘firat

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Ey mo‘minlar jamoasi, sizlar uchun (أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) — foyda beradigan solih namuna va ergashish bor. U (فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ) Ibrohim va u bilan birga bo‘lgan mo‘minlardadir. Zero, sizlarga Ibrohimning hanif millatiga ergashish buyurilgan.

Ular (إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ) — qavmlariga: «Biz sizlardan va Allohdan o‘zga ibodat qilayotgan narsalaringizdan bezormiz», deganlarida, Ibrohim alayhissalom va u bilan birga bo‘lgan mo‘minlar mushrik qavmlaridan hamda Allohdan o‘zga ibodat qilinayotgan narsalardan yuz o‘girgan edilar.

So‘ng ular dushmanliklarini nihoyatda ochiq bayon qilib: (كَفَرْنَا بِكُمْ وَبَدَا) — «Sizlarni inkor etdik va (بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ) oramizda dushmanlik va nafrat oshkor bo‘ldi», dedilar. Ya’ni, nafrat qalblarda bo‘lib, mehr-muhabbatning yo‘qolishidir; dushmanlik esa amallarda namoyon bo‘ladi. Bu dushmanlik va nafratning vaqti ham, chegarasi ham yo‘q, balki (أَبَدًا) — sizlar kufringizda davom etar ekansiz, abadiydir (حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ) — Allohning O‘zigagina iymon keltirguningizcha.

Allohning O‘zigagina iymon keltirganingizda dushmanlik va nafrat yo‘qolib, ularning o‘rnini mehr-muhabbat va do‘stlik egallaydi.

Ey mo‘minlar, iymon va tavhidni barpo etishda, uning zaruriy talablari va taqozo etgan ishlariga rioya qilishda, shuningdek, Allohning O‘zigagina ibodat qilishda Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlar sizlar uchun namunadir. (إِلَّا) — faqat bir xususiyat bundan mustasno: u (قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ) mushrik, kofir va qaysarlik qilgan otasi Ozarni iymon va tavhidga da’vat qilganida Ibrohimning unga aytgan so‘zidir. Otasi bosh tortgach, Ibrohim: (لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ) — «Albatta, sen uchun mag‘firat so‘rayman», dedi.

Holbuki, (وَ) — men (أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) — Alloh tomonidan senga biror narsani qaytarishga qodir emasman. Lekin Robbimga duo qilaman, shoyad Robbimga qilgan duoyim sababli baxtsiz bo‘lmasam, dedim. Mushrik uchun duo qilgan bu holatda Ibrohimga ergashishingiz joiz emas. Mushriklar uchun duo qilib, bu ishda Ibrohim millatiga ergashyapmiz, deya olmaysiz.

Chunki Alloh Ibrohimning bu ishidagi uzrini shunday bayon qilgan: «Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘rashi unga bergan va’dasi sababli edi. Qachonki, uning Allohga dushman ekanligi ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi. Albatta, Ibrohim ko‘p iltijo qiluvchi va halim edi» (Tavba surasi, 114-oyat).

Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlar Allohga duo qilgan, Unga tavakkul etgan va Unga qaytgan, ojizliklari hamda kamchiliklarini e’tirof etgan paytlarida ham sizlar uchun go‘zal namuna bor. Ular: (رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا) — «Ey Robbimiz, faqat Sengagina tavakkul qildik», dedilar. Ya’ni, foydali narsalarni qo‘lga kiritish va zararli narsalarni daf etishda Senga suyanib, bu borada Senga ishondik, ey Robbimiz. (وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا) — «Va Sengagina qaytdik», ya’ni Sening toatingga, roziligingga va Senga yaqinlashtiradigan barcha amallarga qaytdik.

Bu yo‘lda intilamiz va yaxshiliklarni qilishga g‘ayrat ko‘rsatamiz. Sening huzuringga borishimizni bilamiz, shu bois huzuringga kelishga tayyorlanamiz va Senga yaqinlikka eltadigan go‘zal amallarni qilamiz.

(رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا) — «Ey Robbimiz, bizni kofirlar uchun fitna qilib qo‘ymagin», ya’ni gunohlarimiz sababli ularni bizga hukmron qilib qo‘yma, ular bizni sinovga solib, iymon ishlaridan qo‘llaridan kelganini qilishimizga to‘sqinlik qilmasinlar. Ular o‘zlari ham fitnaga uchramasinlar: agar biz ustimizdan g‘olib kelganlarini ko‘rsalar, o‘zlarini haq, bizni esa botil deb o‘ylab, kufr va tug‘yonlarini yanada oshiradilar.

(وَاغْفِرْ لَنَا) — «Va bizni mag‘firat qilgin», ya’ni sodir etgan gunohlarimiz va yomon ishlarimizni, shuningdek, buyurilgan amallarni bajarishda yo‘l qo‘ygan kamchiliklarimizni kechirgin. (رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) — «Ey Robbimiz, albatta, Sen G‘olib va Hikmat sohibisan». Sen barcha narsani bo‘ysundiruvchi G‘olibsan; narsalarni o‘z o‘rniga qo‘yuvchi Hikmat sohibisan. Bas, izzating va hikmating bilan dushmanlarimiz ustidan bizga nusrat ber, gunohlarimizni mag‘firat qil va nuqsonlarimizni isloh et.

Imom Ibn Kasir tafsiri

(رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا) — «Ey Robbimiz, bizni kofirlar uchun fitna qilib qo‘ymagin». Mujohid: «Ma’nosi: bizni ularning qo‘llari bilan yoki O‘z huzuringdan yuboradigan azob bilan jazolama. Aks holda, ular: “Agar bular haq yo‘lda bo‘lganlarida, ularga bu narsa yetmagan bo‘lardi”, derlar», degan. Dahhok ham shunday degan.

Qatoda: «Ularni biz ustimizdan g‘olib qilma. Shunda ular bundan fitnaga uchrab, o‘zlariga haq yo‘lda bo‘lganlari uchun biz ustimizdan g‘alaba qozondik, deb o‘ylaydilar», degan. Ibn Jarir shu fikrni tanlagan. Ali ibn Abu Talha Ibn Abbosdan rivoyat qilib: «Ularni bizga hukmron qilib qo‘yma, toki ular bizni fitnaga solmasinlar», degan.

(وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) — «Va bizni mag‘firat qilgin, ey Robbimiz. Albatta, Sen G‘olib va Hikmat sohibisan», ya’ni gunohlarimizni boshqalardan pinhon tut va biz bilan O‘zing o‘rtamizda ularni afv et. (إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) — «Albatta, Sen G‘olib va Hikmat sohibisan», ya’ni panohingga kirgan kishi xor qilinmaydigan G‘olibsan; so‘zlaring, amallaring, shariat va taqdiringda Hikmat sohibisan.

Alloh taolo kofirlardan uzilishga, ularga dushmanlik qilishga, ulardan chetda bo‘lishga va ulardan bezor ekanini bildirishga buyurilgan mo‘min bandalariga shunday deydi: (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ) — «Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlarda sizlar uchun go‘zal namuna bor». Ya’ni, u bilan iymon keltirgan ergashuvchilarida.

(إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ) — «Ular qavmlariga: “Biz sizlardan bezormiz”, deganlarida», ya’ni sizlardan yuz o‘girdik. (وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ) — «Allohdan o‘zga ibodat qilayotgan narsalaringizdan ham bezormiz, sizlarning diningiz va yo‘lingizni inkor etdik». (وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا) — «Oramizda dushmanlik va nafrat abadiy oshkor bo‘ldi», ya’ni hozirdanoq oramizda dushmanlik va nafrat boshlandi. Kufringizda davom etar ekansiz, biz sizlardan doimo yuz o‘giramiz va sizlarni yomon ko‘ramiz.

(حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ) — «Allohning O‘zigagina iymon keltirguningizcha», ya’ni Allohni yakkalab, Unga sherik keltirmay ibodat qilguningizcha, U bilan birga ibodat qilayotgan but va tengdoshlaringizdan voz kechguningizcha.

(إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ) — «Ibrohimning otasiga: “Albatta, sen uchun mag‘firat so‘rayman”, degan so‘zi bundan mustasno». Ya’ni, Ibrohim va uning qavmida sizlar uchun go‘zal namuna bor, faqat Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘ragani bundan mustasno. Ibrohim alayhissalom otasiga avval mag‘firat so‘rashga va’da bergan, so‘ng — Tavba surasida aytib o‘tganimizdek — undan yuz o‘girgan. Bu shunday bo‘lgan: mo‘minlarning ayrimlari shirk holida vafot etgan otalari uchun duo qilib, mag‘firat so‘rar va «Ibrohim otasi uchun mag‘firat so‘ragan-ku», der edilar.

Shunda Alloh azza va jalla quyidagi oyatni nozil qildi: «Nabiy va iymon keltirganlarga mushriklar uchun, ular qarindosh bo‘lsalar ham, jahannam ahli ekanliklari ayon bo‘lganidan keyin mag‘firat so‘rashlari joiz emas. Ibrohimning otasi uchun mag‘firat so‘rashi unga bergan va’dasi sababli edi. Qachonki, uning Allohga dushman ekanligi ayon bo‘lgach, undan yuz o‘girdi. Albatta, Ibrohim ko‘p iltijo qiluvchi va halim edi» (Tavba surasi, 113–114-oyatlar).

Alloh taolo ushbu ulug‘ oyatda: (قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ) — «Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlarda sizlar uchun go‘zal namuna bor», deb, keyin: (إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) — «Ibrohimning otasiga: “Albatta, sen uchun mag‘firat so‘rayman”, degan so‘zi bundan mustasno. Men Alloh tomonidan senga biror narsani qaytarishga qodir emasman», dedi. Ya’ni, mushriklar uchun mag‘firat so‘rashda sizlar uchun namuna yo‘q. Ibn Abbos, Mujohid, Qatoda, Muqotil, Dahhok va boshqalar ham shunday deganlar.

So‘ng Alloh Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlarning qavmlaridan ajralib, ulardan yuz o‘girganlaridan keyingi so‘zlarini xabar qiladi. Ular Allohga panohlanib, Unga yolborib: (رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) — «Ey Robbimiz, faqat Sengagina tavakkul qildik, Sengagina qaytdik va qaytish ham faqat Sengagidir», dedilar. Ya’ni, barcha ishlarimizda Senga tavakkul qildik, ishlarimizni Senga topshirib, ixtiyoringga havola etdik. (وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) — «Qaytish faqat Sengagidir», ya’ni oxirat diyorida qaytish Sengadir. Tavba surasi, 113–114-oyatlar.

Al-Bag‘aviy tafsiri

(قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ) — «Sizlar uchun namuna bor», ya’ni ibrat. (حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ) — «Ibrohim va u bilan birga bo‘lganlarda», ya’ni mo‘minlarda. (إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ) — «Ular mushrik qavmlariga aytganlarida»: (إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ) — «Biz sizlardan bezormiz». «برآء» so‘zi «بريء» so‘zining ko‘plik shaklidir.

(وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ كَفَرْنَا بِكُمْ) — «Allohdan o‘zga ibodat qilayotgan narsalaringizdan ham bezormiz, sizlarni inkor etdik», ya’ni diningizni rad etdik va inkor qildik. (وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ) — «Allohning O‘zigagina iymon keltirguningizcha oramizda abadiy dushmanlik va nafrat oshkor bo‘ldi». Bu oyat Hotibga va mo‘minlarga mushriklardan yuz o‘girishda Ibrohim alayhissalom hamda u bilan birga bo‘lgan mo‘minlarga ergashishni buyuradi.

(إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ) — «Ibrohimning otasiga: “Albatta, sen uchun mag‘firat so‘rayman”, degan so‘zi bundan mustasno». Ya’ni, Ibrohimning ishlari ichida sizlar uchun go‘zal namuna bor, mushrik otasi uchun mag‘firat so‘ragani bundan mustasno. Ibrohim alayhissalom otasiga: «Albatta, sen uchun mag‘firat so‘rayman», degan, keyin esa undan yuz o‘girgan. Bu haqda Tavba surasida aytib o‘tganmiz.

(وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) — «Men Alloh tomonidan senga biror narsani qaytarishga qodir emasman», ya’ni Ibrohim otasiga: «Men sendan biror azobni daf eta olmayman va Allohga osiylik qilib, Unga shirk keltirsang, seni Allohning azobidan qutqara olmayman», degan.

(رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا) — «Ey Robbimiz, faqat Sengagina tavakkul qildik». Bu so‘zni Ibrohim va u bilan birga bo‘lgan mo‘minlar aytdilar. (وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ) — «Sengagina qaytdik va qaytish ham faqat Sengagidir».

(رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا) — «Ey Robbimiz, bizni kofirlar uchun fitna qilib qo‘ymagin». Zajjoj: «Ularni biz ustimizdan g‘olib qilma, aks holda ular o‘zlarini haq yo‘lda deb o‘ylab, fitnaga uchraydilar», degan. Mujohid: «Bizni ularning qo‘llari bilan yoki O‘z huzuringdan yuboradigan azob bilan jazolama. Aks holda ular: “Agar bular haq yo‘lda bo‘lganlarida, ularga bunday narsa yetmagan bo‘lardi”, derlar», degan.

(وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ) — «Va bizni mag‘firat qilgin, ey Robbimiz. Albatta, Sen G‘olib va Hikmat sohibisan».