Allahqa tevekkül ve afv tilegi

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Ey iman etkenler cemaati! Siz içün Ibrahimde ve onınen beraber olğan müminlerde (أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ), yani fayda ketirgen güzel bir örnek ve uyulacaq bir yol bar. Çünki sizge hanif olaraq Ibrahimniñ dinine uymaq emir etildi. O vaqıtta olar qavımlarına: «Biz sizden ve Allah’tan başqa ibadet etken şeyleriñizden uzaqmız», dediler.

Yani Ibrahim (aleyhisselâm) ve onınen beraber olğan müminler müşrik qavımlarından ve olarnıñ Allah’tan başqa ibadet etken şeylerinden uzaq oldılar. Soñra düşmanlıqlarını açıq-aydın bildirdiler ve dediler: «Biz sizni inkâr ettik; aramızda düşmanlıq ve kin peyda oldı». Yani qalplerdegi kin ve muhabbetniñ yoq olması, bedenler arasında ise düşmanlıq peyda olması. Bu düşmanlıq ve kin içün vaqıt da, had de yoq: siz küfürleriñizde devam etken müddet boyunca, «tek Allahqa iman etkeniñizge qadar» ebediyen devam ete.

Allahqa tek başına iman etseñiz, düşmanlıq ve kin ketip, yerini muhabbet ve dostluqqa bıraqır. Ey müminler, iman ve tevhid yolunda turmaqta, bunıñ neticelerini yerine ketirmege çalışmaqta ve Allahqa yalnız Oña ibadet etüvde siz içün Ibrahimde ve onınen beraber olğanlarda örnek bar. Lâkin bir meselede örnek almayısıñız: Ibrahimniñ müşrik, kâfir ve inatçı babası Azerge aytqan sözünde. Babası onı iman ve tevhidke davet etkeninde qabül etmedi; bunun üzerine Ibrahim: «Elbette seniñ içün bağışlav tileyecegim, amma seni Allah’tan kelgen hiç bir şeyden qurtarmağa gücüm yetmez», dedi.

Lâkin Rabbime dua etem; belki Rabbime dua etkenimde bedbaht olmarım. Müşrikler içün dua etme hususunda Ibrahimni örnek tutıp, «Biz bu hususta Ibrahimniñ dinine uyamız», demek sizge caiz degil. Çünki Allah, Ibrahimniñ bu hereketini şu sözleriyle izah etti: «Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesi, ancaq oña bergen vaadesi sebebinden edi. Onıñ Allahqa düşman olğanı belli olğan soñ, ondan uzaqlaştı.

Şübhesiz, Ibrahim Rabbine çoq yalvarğan, yımşaq tabiatlı edi» (Tevbe, 9:114). Dua etip, Allahqa tevekkül etken ve Oña yönelgen; acizlik ve eksikliklerini iqrar etken vaqıtta Ibrahim ve onınen beraber olğanlar siz içün güzel bir örnektir. Olar dediler: «Rabbimiz! Saña tevekkül ettik», yani fayda ketirgen şeylerni elde etme ve zarar ketirgen şeylerni def etme hususunda Saña dayandıq, Rabbimiz, bu hususta Saña güvendik.

«Ve Saña yöneldik», yani Seniñ itaatiñe, razılığıña ve Saña yaqınlaştıracaq er şeyge döndik. Bu yolda çalışamız ve hayırlı işler yapmaqta gayret köstereyik. Biz, soñunda Saña qaytacağımıznı bilemiz; bu sebepten huzuruña kelmege azırlanır ve Saña yaqınlaştıracaq güzel ameller yapamız.

«Rabbimiz! Bizi kâfirler içün bir sınav yapma» (رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا), yani günahlarımız sebebinden olarnı üstümizge musallat etme; olardan bize fitne ve eziyet yetip, iman işlerinde yapmağa imkânları olğan şeylerden bizi men etmesinler. Olar özü de bu vaziyet sebebinden fitnege tüşmesinler: olar bizge ğalebe etkenlerini körgenlerinde, özleriniñ aqq yolunda, bizni ise batıl yolunda olğanımıznı sanıp, küfür ve azğınlıqlarını arttırırlar. «Ve bizi bağışla»: işlegen günahlarımıznı, yaramaz amellerimizni ve emir etilgen şeylerni yerine ketirmekteki eksikliklerimizni bağışla.

«Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Azizsiñ» — er şeyge ğalebe etici ve qudretlisiñ; «Hakimsiñ» — er şeyni öz yerine qoyasıñ. Azizligiñ ve hikmetiñ ile düşmanlarımızğa qarşı bize yardım et, günahlarımıznı bağışla ve kusurlarımıznı düzelt.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Rabbimiz! Bizi kâfirler içün bir sınav yapma» (رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا) sözleri aqqında Mücahid: «Bizi olarnıñ elleri ile azaplandırma, yahut Öz qatında bir azapqa tutma; soñ olarnıñ: “Eger bu insanlar aqq yolda olğan olsa edi, başlarına bu kelmez edi”, demelerine sebep olma», dedi. Dahhak ta bu şekilde ayttı. Qatade ise: «Olar bizge qarşı ğalebe qazanmasınlar; çünki bundan fitnege tüşip, bizge aqq yol üzere olğanları içün ğalebe ettiler, dep sanarlar», dedi.

İbn Cerir bu tefsirni tercih etti. Ali ibn Talha, İbn Abbas’tan şöyle rivayet etti: «Olarnı bizge musallat etme ki, bizi fitnege tüşürsinler».

«Ve bizi bağışla, Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Azizsiñ, Hakimsiñ» (وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ), yani günahlarımıznı başqalardan gizle, biznen Seniñ aramızda olğan şeylerde olarnı afv et. «Şübhesiz, Sen Azizsiñ» — qanatıñ astına sığınğan kimsege zülüm etilmesine yol bermeyen Qudret Sahibisiñ. «Hakimsiñ» — sözleriñde, işleriñde, şeriatıñda ve taqdiriñde hikmet ile hareket etesiñ.

Yüce Allah, kâfirlernen alâqanı kesmege, olardan düşmanlıq etmege, uzaq turmağa ve olardan uzaq olğanlarını bildirmege emir etken mümin qullarına şöyle buyura: «Siz içün Ibrahimde ve onınen beraber olğanlarda güzel bir örnek bar»; yani onınen beraber iman etken takipçilerinde. «Olar qavımlarına: “Biz sizden uzaqmız”, dediler», yani sizden uzaq oldıq. «Ve Allah’tan başqa ibadet etken şeyleriñizden de uzaqmız. Sizni inkâr ettik», yani siziñ diniñizni ve yolıñıznı.

«Aramızda ebediyen düşmanlıq ve kin peyda oldı» — yani, şu andan başlap, siz küfürde qalğan müddet boyunca, aramızda düşmanlıq ve kin başlandı; biz daima sizden uzaq olup, sizge kin saqlaycaqmız. «Tek Allahqa iman etkeniñizge qadar» — yani Allahnı birleyip, Oña ortağı olmağan halda yalnız Oña ibadet etkeniñizge ve O menen beraber ibadet etken putlarıñızdan ve tağutlarıñızdan vazgeçkeniñizge qadar.

«Ancak Ibrahimniñ babasına: “Elbette seniñ içün bağışlav tileyecegim”, degen sözü müstesna» (إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ). Ibrahim ve onıñ qavmında siz içün güzel örnek bar, lâkin Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesinde örnek yoq. Çünki Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesi, ancaq oña bergen vaadesi sebebinden edi; babasınıñ Allahqa düşman olğanı belli olğan soñ, Ibrahim ondan uzaqlaştı. Bazı müminler müşrik olaraq ölgen babaları içün dua etip, bağışlav tiley ediler ve: «Ibrahim de babası içün bağışlav tilegen edi», dey ediler.

Bunun üzerine Aziz ve Celil olğan Allah şu ayetni indirdi: «Peyğamberge ve iman etkenlerge, müşrikler içün, yaqin aqra-baları olsa da, olarnıñ Cehennem ehli olğanları belli olğan soñ, bağışlav tilemek yaraşmaz. Ibrahimniñ babası içün bağışlav tilemesi ise ancaq oña bergen vaadesi sebebinden edi. Babasınıñ Allahqa düşman olğanı belli olğan soñ, ondan uzaqlaştı. Şübhesiz, Ibrahim Rabbine çoq yalvarğan, yımşaq tabiatlı edi» (Tevbe, 9:113–114).

Bu kerim ayette de Allah: «Siz içün Ibrahimde ve onınen beraber olğanlarda güzel bir örnek bar», sözlerinden «Ibrahimniñ babasına: “Elbette seniñ içün bağışlav tileyecegim”, degen sözü müstesna ve: “Men seni Allah’tan kelgen hiç bir şeyden qurtarmağa gücüm yetmez”, dedi» sözlerine qadar buyurdı. Yani bu hususta siz içün örnek yoq; müşrikler içün bağışlav tilemekte Ibrahimge uymaq yoq. İbn Abbas, Mücahid, Qatade, Muqatil, Dahhak ve başqaları böyle dediler.

Soñra Allah, Ibrahim ve onınen beraber olğanlarnıñ qavımlarından ayrılıp olardan uzaqlaşqan soñ Allahqa sığınıp, yalvarıp şöyle degenlerini bildire: «Rabbimiz! Saña tevekkül ettik, Saña yöneldik ve dönüş de Sağa olacaqtır» (رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ), yani er işte Saña tevekkül ettik, işlerimizni Saña teslim ettik ve Saña havale ettik. «Ve dönüş Sağa olacaqtır», yani ahiret yurdunda qaytılacaq yer Saña olacaqtır. (Tevbe, 9:113–114).

el-Bağaviniñ tefsiri

«Siz içün güzel bir örnek (أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ) bar» — yani bir örnek bar. «Ibrahimde ve onınen beraber olğanlarda» — iman ehli arasından olğanlarda. «Olar qavımlarına dediler» — müşriklerden olğan qavımlarına. «Biz sizden uzaqmız» — «uzaq» manasında olğan kelimeniñ cemi.

«Ve Allah’tan başqa ibadet etken şeyleriñizden de uzaqmız; sizni inkâr ettik» — diniñizni inkâr ettik ve onı reddettik. «Aramızda ebediyen düşmanlıq ve kin peyda oldı, tek Allahqa iman etkeniñizge qadar» (بَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةُ وَالْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتَّى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ). Hatibke ve müminlerge, müşriklerden uzaqlaşmaqta Ibrahim (aleyhisselâm) ve onınen beraber olğan müminlerni örnek almaq emir etile.

«Ancak Ibrahimniñ babasına: “Elbette seniñ içün bağışlav tileyecegim”, degen sözü müstesna» (إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ), yani Ibrahim ve onıñ işlerinde siz içün güzel örnek bar, ancaq müşrik babası içün bağışlav tilemesinde yoq. Ibrahim (aleyhisselâm) babasına: «Elbette seniñ içün bağışlav tileyecegim», degen edi; soñ Tevbe suresinde añlatılğanı kibi ondan uzaqlaştı.

«Men seni Allah’tan kelgen hiç bir şeyden qurtarmağa gücüm yetmez» (وَمَا أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ) — Ibrahim babasına: «Eger Allahqa asi olsañ ve Oña ortaqlar qoşsañ, seni Allahnıñ azabından qurtarmağa da, senden azapnı def etmege de gücüm yetmez», dedi.

«Rabbimiz! Saña tevekkül ettik» (رَبَّنَا عَلَيْكَ تَوَكَّلْنَا) — bunı Ibrahim ve onınen beraber olğan müminler ayttılar. «Saña yöneldik ve dönüş de Sağa olacaqtır» (وَإِلَيْكَ أَنَبْنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ).

«Rabbimiz! Bizi kâfirler içün bir sınav yapma» (رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا فِتْنَةً لِلَّذِينَ كَفَرُوا). Zeccac: «Olar bizge qarşı ğalebe etmesin; böyle etse, olar özlerini aqq yolda dep sanıp fitnege tüşerler», dedi. Mücahid: «Bizi olarnıñ elleri ile, yahut Öz qatında olğan bir azap ile azaplandırma; soñ olar: “Eger bu insanlar aqq yolda olğan olsa edi, başlarına bu kelmez edi”, demesinler», dedi.

«Ve bizi bağışla, Rabbimiz! Şübhesiz, Sen Azizsiñ, Hakimsiñ» (وَاغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ).