Аллаға тәуекел ету және кешірім тілеу

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Уа, иман келтіргендер қауымы! Сендер үшін Ибраһимде және онымен бірге болған имандыларда көркем өнеге, яғни сендерге пайда беретін ізгі үлгі бар. Өйткені сендерге ханиф болған Ибраһимнің жолына еру бұйырылды. Олар өз қауымдарына: «Біз сендерден де, Алладан өзге табынғандарыңнан да бездік», – деген кезде, Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) және онымен бірге болған имандылар мүшрік қауымдарынан әрі олардың Алладан өзге табынғандарынан безінді.

Содан кейін олар дұшпандығын ашық білдіріп: «Біз сендерден бас тарттық, арамызда дұшпандық пен өшпенділік пайда болды», – деді. Яғни жүректердегі өшпенділік пен сүйіспеншіліктің жойылуы, ал дұшпандық тәнмен қарсы тұру түрінде көрінді. Бұл дұшпандық пен өшпенділіктің мерзімі де, шегі де жоқ. Сендер күпірліктеріңді жалғастыра берген кездеріңде, ол мәңгі жалғаса береді: «Аллаға ғана иман келтіргендеріңе дейін».

Аллаға ғана иман келтірсеңдер, дұшпандық пен өшпенділік жойылып, оның орнына сүйіспеншілік пен достық орнайды. Уа, имандылар! Иман мен таухидті ұстануда, сондай-ақ соның талаптары мен қажеттіліктерін орындауда және Аллаға ғана құлшылық етуде Ибраһим мен онымен бірге болғандар сендерге өнеге болсын.

Бір ғана жағдайда өнеге болмайды: бұл – Ибраһимнің мүшрік, кәпір әрі қасарысқан әкесі Әзарға қатысты сөзі. Ибраһим әкесін иман мен таухидке шақырғанда, ол бас тартты. Сонда Ибраһим: «Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін. Бірақ Алла тарапынан келетін еш нәрсені сенен қайтара алмаймын», – деді.

Алайда мүшрік үшін дұға еткен осы жағдайда Ибраһимге еруге болмайды. «Біз бұл істе Ибраһимнің жолын ұстанып отырмыз» деп мүшріктерге дұға етулеріңе рұқсат жоқ. Өйткені Алла Ибраһимнің бұл әрекетінің себебін былай баяндайды: «Ибраһимнің әкесі үшін кешірім тілеуі оған берген уәдесіне ғана байланысты болды. Әкесінің Аллаға дұшпан екені анықталған кезде, одан безінді. Расында, Ибраһим көп жалбарынушы әрі сабырлы еді».

Ибраһим және онымен бірге болғандар Аллаға дұға етіп, Оған тәуекел етіп, Оған қайтып, дәрменсіздігі мен кемшіліктерін мойындаған кезде де сендер үшін көркем өнеге бар. Олар: «Раббымыз! Саған ғана тәуекел еттік», – деді. Яғни пайда әкелетін нәрсеге қол жеткізу мен зиянды нәрседен сақтануда Саған сүйендік әрі Саған сенім арттық, уа, Раббымыз.

«Саған қайттық» дегені – Сенің бойсұнуыңа, разылығыңа және Саған жақындататын барлық іске бет бұрдық. Бұл жолда талпынып, игі істерді орындауға бар күшімізді саламыз. Сондай-ақ Сенің алдыңа қайтатынымызды білеміз. Сондықтан алдыңа келуге дайындалып, Өзіңе жақындататын жақсы амалдарды істейміз.

«Раббымыз! Бізді кәпірлер үшін сынақ етпе!» Яғни күнәларымыз себепті оларды бізге үстем қылма. Сонда олар бізді азғырып, иманға қатысты шамалары жететін істерден тосуы мүмкін. Сондай-ақ олар өздері де сынаққа ұшырайды: егер бізді жеңгендерін көрсе, өздерін ақиқат жолында, ал бізді жалған жолда деп ойлап, күпірлігі мен шектен шығуын арттыра түседі.

«Бізді кешір!» Яғни жасаған күнәларымыз бен жаман істерімізді, сондай-ақ орындауға тиіс болған бұйрықтарды кем орындағанымызды кешір. «Раббымыз! Расында, Сен – аса Үстемсің», яғни барлық нәрсені бағындырушы, «Хикмет Иесісің», яғни әр нәрсені өз орнына қоясың.

Ендеше, үстемдігің мен хикметің арқылы дұшпандарымызға қарсы бізге жәрдем бер, күнәларымызды кешіріп, кемшіліктерімізді түзет.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Раббымыз! Бізді кәпірлер үшін сынақ етпе!» – Мүжәһид: «Олардың қолынан немесе Өзіңнің азабыңмен бізді азаптама. Әйтпесе олар: “Егер бұлар ақиқат жолында болса, мұндай жағдайға душар болмас еді”, – дейді», – деген. Даххак та осылай айтқан.

Қатада: «Оларды бізге үстем етпе, әйтпесе олар осыған алданып, өздерінің ақиқат жолында болғаны үшін бізді жеңдік деп ойлайды», – деді. Ибн Жәрир осы түсіндірмені таңдаған. Әли ибн Әбу Талха Ибн Аббастан жеткізген: «Оларды бізге үстем етіп, бізді азғыруларына жол берме», – деген.

«Бізді кешір, Раббымыз! Расында, Сен – аса Үстемсің, Хикмет Иесісің». Яғни күнәларымызды өзгелерден жасырып, Өзіміз бен Өзіңнің арамыздағыны кешір. «Расында, Сен – аса Үстемсің, Хикмет Иесісің» дегені: Өзіңнің қорғауыңа паналаған адамға ешкім зұлымдық жасай алмайды.

Сен сөздеріңде, істеріңде, шариғатың мен тағдырыңда Хикмет Иесісің.

Алла Тағала кәпірлермен байланысты үзуге, оларға дұшпан болуға, олардан алшақтап, олардан безінуге бұйырылған иман келтірген құлдарына былай дейді: «Сендер үшін Ибраһимде және онымен бірге болғандарда көркем өнеге бар». Яғни онымен бірге иман келтірген ізбасарлары да үлгі. «Олар өз қауымдарына: “Біз сендерден бездік”, – деген кезде». Яғни сендерден безіп, алыстадық.

«Алладан өзге табынғандарыңнан да бездік. Сендерден бас тарттық». Яғни сендердің діндерің мен жолдарыңды қабылдамаймыз. «Арамызда мәңгі дұшпандық пен өшпенділік пайда болды». Яғни осы кезден бастап арамызда дұшпандық пен өшпенділік орнады.

Күпірліктеріңді жалғастыра берген кездеріңде, біз сендерден әрдайым безіп, сендерді жек көреміз. «Аллаға ғана иман келтіргендеріңе дейін». Яғни Алланы бір деп танып, Оған серігі жоқ жалғыз Өзіне құлшылық етіп, Онымен бірге табынатын жалған тәңірлер мен пұттардан бас тартқанға дейін.

«Бірақ Ибраһимнің әкесіне: “Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін”, – деген сөзі басқа». Яғни Ибраһим мен оның қауымында сендер үшін көркем өнеге бар, бірақ Ибраһимнің әкесі үшін кешірім тілеуі бұған жатпайды. Ол әкесіне: «Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін», – деп уәде берген еді. Сосын, тәубе сүресінде баяндалғандай, одан безінді.

Кейбір имандылар мүшрік күйінде өлген әкелеріне дұға етіп, олар үшін кешірім сұрайтын әрі: «Ибраһим де әкесі үшін кешірім тілеген», – дейтін. Сонда Алла Тағала: «Пайғамбарға және иман келтіргендерге, тіпті жақын туыстары болса да, мүшріктердің тозақ иелері екені анықталғаннан кейін олар үшін кешірім тілеу жараспайды. Ибраһимнің әкесі үшін кешірім тілеуі оған берген уәдесіне ғана байланысты болды. Әкесінің Аллаға дұшпан екені анықталған кезде, одан безінді.

Расында, Ибраһим көп жалбарынушы әрі сабырлы еді», – деген аятты түсірді.

Осы ізгі аятта Алла Тағала: «Сендер үшін Ибраһимде және онымен бірге болғандарда көркем өнеге бар», – дегеннен кейін: «Бірақ Ибраһимнің әкесіне: “Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін”, – деген сөзі басқа. “Мен саған Алладан келетін еш нәрсені қайтара алмаймын”», – деп айтты. Яғни мүшріктер үшін кешірім тілеуде сендерге өнеге жоқ. Ибн Аббас, Мүжәһид, Қатада, Муқатил, Даххак және басқа ғалымдар осылай айтқан.

Содан кейін Алла Тағала Ибраһим мен онымен бірге болғандардың қауымынан алыстап, олардан безінген соң Аллаға жалбарынып, Оған бойсұнған кезде айтқан сөздерін баяндайды: «Раббымыз! Саған ғана тәуекел еттік, Саған қайттық әрі барар жеріміз Сен жақ». Яғни барлық істе Саған тәуекел етіп, істерімізді Саған тапсырдық әрі Саған аманат еттік. «Барар жеріміз Сен жақ» дегені – Ақырет мекеніндегі қайтар жеріміз Саған.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Сендер үшін көркем өнеге бар» – яғни үлгі бар. «Ибраһимде және онымен бірге болғандарда» – иман иелерінен. «Олар өз қауымдарына айтқанда» – мүшрік қауымдарына. «Біз сендерден бездік» – «бәзий» сөзінің көпше түрі. «Алладан өзге табынғандарыңнан да бездік.

Сендерден бас тарттық» – діндеріңді жоққа шығарып, теріске шығардық. «Арамызда мәңгі дұшпандық пен өшпенділік пайда болды, Аллаға ғана иман келтіргендеріңе дейін». Бұл аят Хатыб пен имандыларға Ибраһимге (оған Алланың сәлемі болсын) және онымен бірге болған имандыларға мүшріктерден безіну мәселесінде еруді бұйырады.

«Бірақ Ибраһимнің әкесіне: “Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін”, – деген сөзі басқа». Яғни Ибраһим мен оның істерінде сендер үшін көркем өнеге бар, бірақ оның мүшрік әкесі үшін кешірім тілеуі бұған кірмейді. Ибраһим (оған Алланың сәлемі болсын) әкесіне: «Сен үшін міндетті түрде кешірім тілеймін», – деген, содан кейін одан безінген. Бұл туралы Тәубе сүресінде айтқанбыз.

«Мен саған Алладан келетін еш нәрсені қайтара алмаймын» дегенді Ибраһим әкесіне айтқан: «Егер сен Оған қарсы келіп, серік қоссаң, Алланың азабынан сені құтқара да, одан қорғай да алмаймын».

«Раббымыз! Саған ғана тәуекел еттік» – мұны Ибраһим және онымен бірге болған имандылар айтқан. «Саған қайттық әрі барар жеріміз Сен жақ».

«Раббымыз! Бізді кәпірлер үшін сынақ етпе!» Зәжжаж: «Оларды бізге үстем етпе, әйтпесе олар өздерін ақиқат жолында деп ойлап, азғыруға түседі», – деген. Мүжәһид: «Олардың қолынан немесе Өзіңнің азабыңмен бізді азаптама. Әйтпесе олар: “Егер бұлар ақиқат жолында болса, мұндай жағдайға душар болмас еді”, – дейді», – деген. «Бізді кешір, Раббымыз! Расында, Сен – аса Үстемсің, Хикмет Иесісің».