Мүміндерге арналған кешірім дұғасы

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

Олардан кейін келгендер үшін алдыңғылардың соңынан еріп, олардың тура жолын үлгі тұтудан артық ізгілік жоқ. Сондықтан Алла кейін келгендердің арасынан алдыңғыларға ұйып, олардың жолымен жүретіндерді атап: «Олардан кейін келгендер:» деді. Яғни, мұһажирлер мен ансарлардан кейін келгендер: «Олар өздеріне және басқа мүміндерге насихат ретінде: «Раббымыз! Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр!» — дейді.

Бұл — сахабалардың алдыңғылары мен олардан бұрынғыларды, сондай-ақ кейін келгендердің барлығын қамтитын дұға. Иманның артықшылықтарының бірі — мүміндердің бір-біріне пайда келтіріп, иманда ортақ болғандықтан бір-біріне дұға етуі. Иман мүміндер арасында бауырластық орнатуды талап етеді. Ал бір-біріне дұға етіп, бірін-бірі жақсы көру — осы бауырластықтың тармақтары.

Сондықтан Алла дұғада жүректен аз-көп кірбіңді кетіруді атады. Кірбің жойылған кезде оның қарама-қарсысы — мүміндердің арасындағы сүйіспеншілік, өзара жақындық пен шынайы ниет және мүміндердің бір-біріне тиесілі өзге де құқықтары орнығады. Алла сахабалардан кейін келгендерді де иманмен сипаттады. Өйткені олардың: «иманда бізден бұрын өткен» деуі иманда олармен ортақ екенін, сондай-ақ иман негіздері мен қағидаларында сахабаларға еретінін көрсетеді.

Олар — Әһлүс-сүнна уәл-жамаға; бұл толық сипат оларға ғана сай келеді.

Алла оларды күнәларын мойындап, олар үшін кешірім сұраумен, бір-бірінің кешірілуін тілеумен және мүмін бауырларына деген кірбің мен өшпенділікті жүректерінен арылтуға бар күшін салумен сипаттады. Өйткені олардың осыны сұраған дұғасы айтылған нәрселерді қамтиды әрі бір-бірін жақсы көруді, бауырына өзіне қалағанды қалауды және оған көзбе-көз де, сыртынан да, тірісінде де, қайтыс болғаннан кейін де шынайы кеңес айтуды білдіреді. Бұл аят мүміндердің бір-біріне қатысты құқықтарының қатарына осының да кіретінін көрсетеді.

Соңында олар дұғаларын Алланың екі көркем есімімен аяқтады. Бұл есімдер Алланың рақымы кемел әрі олардың жағдайына ерекше жұмсақтықпен қарап, жақсылық жасайтынын білдіреді. Алла оларға Өзінің және құлдарының алдындағы міндеттерін орындауға мүмкіндік беруі — Оның сол рақымы мен мейірімінің бір бөлігі, тіпті ең үлкенінің бірі.

Осы үш топ — осы үмбеттің топтары. Исламның мүдделеріне жұмсалатын фәй мүлкіне ең лайықтылар — солар. Нағыз лайық иелері — осылар. Алла Өзінің кеңшілігі мен жомарттығы арқылы бізді де солардың қатарынан етсін. («Тәйсир әл-Кәрим әр-Рахман»).

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

Алланың: «Олардан кейін келгендер: «Раббымыз! Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр! Жүрегімізде иман келтіргендерге деген кірбің болмасын. Раббымыз! Расында, Сен өте жұмсақсың, ерекше мейірімдісің», — дейді» деген сөзі фәй мүлкінен кедейлері үлес алуға лайық үшінші топ туралы.

Олар — алдымен мұһажирлер, одан кейін ансарлар, содан соң жақсылықпен ерген табиғиндер. «Тәубе» сүресіндегі аятта да: «Мұһажирлер мен ансарлардан алғаш иман келтіргендер және оларға жақсылықпен ергендерден Алла разы болды», — делінген. Жақсылықпен ерген табиғиндер — сахабалардың игі іздері мен көркем сипаттарына ергендер әрі олар үшін ашық және жасырын түрде дұға ететіндер. Сондықтан осы ізгі аятта: «Олардан кейін келгендер: «Раббымыз!

Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр! Жүрегімізде кірбің болмасын»», — деп айтылады. Яғни, иман келтіргендерге деген өшпенділік пен қызғаныш болмасын.

Имам Мәліктің осы аяттан рафидилердің сахабаларды сөгуіне байланысты шығарған тұжырымы қандай көркем! Олар Алла осы аятта мақтаған сипаттарға ие болмағандықтан, фәй мүлкінен үлес алуға лайық емес. Алла олардың сөзін: «Раббымыз! Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр!

Жүрегімізде иман келтіргендерге деген кірбің болмасын. Раббымыз! Расында, Сен өте жұмсақсың, ерекше мейірімдісің», — деп келтірді.

Ибн Әби Хатим былай деді: Бізге Мұса ибн Абдуррахман әл-Мәсруқи жеткізді; оған Мұхаммад ибн Бишр жеткізді; оған Исмаил ибн Ибраһим ибн Мұһажир әкесінен, ол Айшадан жеткізген. Айша: «Оларға сахабалар үшін кешірім сұрау бұйырылды, ал олар сахабаларды сөкті!» — деді. Содан кейін осы аятты оқыды: «Олардан кейін келгендер: «Раббымыз! Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр!» — дейді»; аяттың соңына дейін оқыды.

Исмаил ибн Улайя Абдулмәлик ибн Умайрдан, ол Мәсруқтан, ол Айшадан жеткізді. Айша: «Сендерге Мұхаммадтың сахабалары үшін кешірім сұрау бұйырылды, ал сендер оларды сөктіңдер! Пайғамбарларыңның: «Бұл үмбет соңғы буыны алғашқы буынын лағынеттемейінше, жойылмайды», — дегенін естідім», — деді. Мұны әл-Бағауи риуаят еткен.

Әбу Дәуд былай деді: Бізге Мусәддад жеткізді; оған Исмаил ибн Ибраһим жеткізді; оған Әйюб әз-Зуһриден жеткізді. Зуһри былай деді: Омар, Алла оған разы болсын, «Алла елшісіне олардан берген олжасы үшін сендер ат та, түйе де шаптырған жоқсыңдар» деген аят туралы: «Бұл — Алла елшісіне ғана тиесілі болған араб қыстақтары: Фадак және сол сияқты жерлер», — деді. Зуһри Омардың былай дегенін жеткізді: «Алланың қыстақ тұрғындарынан елшісіне берген олжасы Аллаға, Елшісіне, жақын туыстарына, жетімдерге, міскіндерге және жолда қалғандарға, сондай-ақ үйлері мен мал-мүліктерінен қуылған кедей мұһажирлерге тиесілі.

Олардан бұрын Мәдинаға қоныстанып, иманды мекен еткендерге де және олардан кейін келгендерге де тиесілі». Осылайша аят барлық адамдарды түгел қамтыды: мұсылмандардың бірде-бірі онда өзіне тиесілі үлессіз қалмады. Әйюб: «Немесе: «Үлессіз» деп айтты», — деді. Бұны Әбу Дәуд осылай риуаят еткен, алайда жеткізу тізбегі үзіліп қалған.

Ибн Жәрир былай деді: Бізге Ибн Абдул-Ағла жеткізді; оған Ибн Саур Мағмардан, ол Әйюбтан, ол Икримә ибн Халидтен, ол Мәлик ибн Әус ибн әл-Хадасаннан жеткізді. Мәлик былай деді: Омар ибн әл-Хаттаб: «Зекеттер тек кедейлер мен міскіндерге беріледі» деген аятты «Алла бәрін білуші, аса дана» деген жеріне дейін оқыды да: «Бұл — соларға арналған», — деді. Сосын: «Біліңдер, олжа ретінде алған нәрселеріңнің бестен бірі Аллаға, Елшіге, жақын туыстарына, жетімдерге және міскіндерге тиесілі» деген аятты оқып: «Бұл — соларға арналған», — деді.

Одан соң: «Алла елшісіне қыстақ тұрғындарынан берген олжасы» деген аятты кедейлер туралы жеріне дейін, одан кейін «бұрын Мәдинаға қоныстанып, иманды мекен еткендер» және «олардан кейін келгендер» деген жерлеріне дейін оқыды. Содан соң: «Бұл аят жалпы мұсылмандарды түгел қамтыды. Әркімнің онда өз үлесі бар», — деді. Кейін: «Егер тірі болсам, Сарву Химьярдағы қойшы да маңдай терін шығармай-ақ өз үлесін алатын болады», — деді. («Тәубе», 100; «Тәубе», 60; «Әнфәл», 41).

Әл-Бағауидің тәпсірі

Алла Тағаланың: «Олардан кейін келгендер» деген сөзі табиғиндерді білдіреді. Олар — мұһажирлер мен ансарлардан кейін Қиямет күніне дейін келетіндер. Содан соң Алла олардың өздері және иманда олардан бұрын өткендер үшін дұға етіп, кешірім сұрайтындарын айтып: «Олар: «Раббымыз! Бізді әрі иманда бізден бұрын өткен бауырларымызды кешіре көр!

Жүрегімізде кірбің болмасын», — дейді», — деді. «Кірбің» дегені — арам ниет, қызғаныш және өшпенділік. «Иман келтіргендерге деген кірбің болмасын. Раббымыз! Расында, Сен өте жұмсақсың, ерекше мейірімдісің».

Сахабалардың біріне жүрегінде кірбің сақтап, олардың барлығына рақым тілемеген адам Алла осы аятта сөз еткен адамдардың қатарынан емес. Өйткені Алла мүміндерді үш топқа бөлді: мұһажирлер, ансарлар және Алла атаған сипаттармен сипатталған табиғиндер. Кімде-кім табиғиндерге тән осы сипаттарға ие болмаса, мүміндердің осы топтарынан тыс қалады. Ибн Әби Ләйлә: «Адамдар үш топқа бөлінеді: кедей мұһажирлер, Мәдинаға қоныстанып, иманды мекен еткендер және олардан кейін келгендер.

Осы топтардың бірінен тыс қалмауға бар күшіңді сал», — деді.

Бізге Әбу Саид әш-Шурайхи жеткізді; оған Әбу Исхақ әс-Сағләби жеткізді; оған Абдуллаһ ибн Хамид жеткізді; оған Ахмад ибн Абдуллаһ ибн Сүлейман жеткізді; оған Ибн Нумайр жеткізді; оған әкесі Исмаил ибн Ибраһимнен, ол Абдулмәлик ибн Умайрдан, ол Мәсруқтан, ол Айшадан, Алла оған разы болсын, жеткізді. Айша: «Сендерге Мұхаммадтың сахабалары үшін кешірім сұрау бұйырылды, ал сендер оларды сөктіңдер! Пайғамбарларыңның: «Бұл үмбет соңғы буыны алғашқы буынын лағынеттемейінше, жойылмайды», — дегенін естідім», — деді.

Мәлик ибн Мағқал былай деді: Амир ибн Шурахил әш-Шағби: «Ей, Мәлик! Яһудилер мен христиандар рафидилерден артық болды. Яһудилерден: «Діндеріңдегі ең жақсы адамдар кім?» — деп сұралғанда, олар: «Мұса пайғамбардың сахабалары», — деді. Христиандардан: «Діндеріңдегі ең жақсы адамдар кім?» — деп сұралғанда, олар: «Иса пайғамбардың хауарилері», — деді.

Ал рафидилерден: «Діндеріңдегі ең жаман адамдар кім?» — деп сұралғанда, олар: «Мұхаммадтың сахабалары», — деді. Олар сахабалар үшін кешірім сұрауға бұйырылған еді, бірақ оларды сөкті. Оларға қарсы қылыш Қиямет күніне дейін қынынан суырылған күйде болады: олардың туы көтерілмейді, табаны нық баспайды, сөздері бір жерден шықпайды. Соғыс үшін от жаққан сайын, Алла олардың қанын төгіп, бірлігін ыдыратып, дәлелдерін жоққа шығарып, сол отты өшіреді.

Алла бізді де, сендерді де адастырушы құмарлықтардан сақтасын», — деді.

Мәлик ибн Әнәс: «Алла елшісінің сахабаларының бірін жек көрген немесе жүрегінде оларға деген кірбің сақтаған адамның мұсылмандардың фәй мүлкінен үлесі жоқ», — деді. Содан кейін «Алла елшісіне қыстақ тұрғындарынан берген олжасы» деген аятты оқып, «кедей мұһажирлер», «бұрын Мәдинаға қоныстанып, иманды мекен еткендер» және «олардан кейін келгендер» деген жерлерден бастап «өте жұмсақ, ерекше мейірімді» дегенге дейін оқыды. «Бір қасиетімен», — деді.