رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا، وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ، وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا. رَبَّنَا، إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ.
رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ
अडियो लोड गर्न सकिएन। पछि फेरि प्रयास गर्नुहोस्।
१०) र यस सम्पत्तिमा उनको पनि (भाग छ) जो उनका पछि आएछन् । उनीहरूले भन्नेछन् कि हे हाम्रो पालनकर्ता ! हामीलाई क्षमा गरिदेऊ र हाम्रा ती दाजुभाइहरूलाई पनि जो हामीभन्दा पहिला ईमान ल्याए, र हाम्रा हृदयमा ईमानवालाहरूको निम्ति कुनै विद्धेश र शत्रुता नराख । हे हाम्रो पालनकर्ता ! तिमी निश्चय नै बडो करुणामय अत्यन्त दयावान छौ ।
यस दुआमा «इग्फिर लना» (اغْفِرْ لَنَا) अर्थात् «हामीलाई क्षमा गर» भन्ने क्रियारूप र «ला तज्अल» (لَا تَجْعَلْ) अर्थात् «नराख» भन्ने निषेधात्मक रूप आएको छ। यसमा पछिका सबै मुस्लिमहरूले सहाबाहरूका लागि गर्ने दुआ र ईर्ष्या तथा द्वेषबाट हृदयलाई शुद्ध राख्ने प्रार्थना समेटिएको छ।
शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर
त्यसपछिका मानिसहरूका लागि यति ठूलो पुण्य नै पर्याप्त छ कि उनीहरू सहाबाहरूको पछि लाग्छन् र उनीहरूको मार्गदर्शनलाई अनुसरण गर्छन्। यसैकारण अल्लाहले पछिका मानिसहरूमध्ये उनीहरूलाई पछ्याउने र उनीहरूकै पदचिह्नमा हिँड्नेहरूबारे भन्नुभयो: «र उनीहरू पनि, जो उनीहरूपछि आए» अर्थात् मुहाजिर र अन्सारपछि आए। «उनीहरू भन्छन्»—आफ्नो र अन्य सबै ईमानवालाहरूको भलाइ चाहँदै: «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ»।
यो दुआ सबै ईमानवालाहरूका लागि समेटिएको छ—सहाबाहरूमध्ये पहिलेका, उनीहरूभन्दा अघिका र उनीहरूभन्दा पछिका सबैका लागि। ईमानका विशेषताहरूमध्ये यो पनि हो कि ईमानवालाहरू एकअर्काबाट लाभ पाउँछन् र एकअर्काका लागि दुआ गर्छन्। यसको कारण ईमानमा साझेदारी हो, जसले ईमानवालाहरूबीच भ्रातृत्वको सम्बन्ध स्थापित गर्छ। त्यसका परिणामहरूमध्ये एकअर्काका लागि दुआ गर्नु र एकअर्कालाई प्रेम गर्नु पनि हो।
यसैकारण अल्लाहले दुआमा हृदयबाट थोरै वा धेरै द्वेष हटाइदिनुहोस् भन्ने कुरा उल्लेख गर्नुभयो। जब द्वेष हट्छ, त्यसको विपरीत गुण—ईमानवालाहरूबीचको प्रेम, परस्पर निष्ठा, शुभेच्छा र यस्तै अरू कुराहरू—स्थापित हुन्छन्, जुन ईमानवालाहरूका एकअर्काप्रतिको अधिकार हुन्। अल्लाहले सहाबापछिका मानिसहरूलाई ईमानद्वारा वर्णन गर्नुभयो, किनकि «ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका» भन्ने उनीहरूको भनाइले ईमानमा उनीहरूको साझेदारी र ईमानका आस्था तथा आधारहरूमा सहाबाहरूको अनुसरण गरेको प्रमाणित गर्छ। उनीहरू अहलुस्सुन्ना वल-जमाआ हुन्; यो पूर्ण विशेषता उनीहरूबाहेक अरू कसैलाई यथार्थ रूपमा लागू हुँदैन।
उनीहरूलाई आफ्ना पापहरू स्वीकार गर्ने, तिनका लागि क्षमा माग्ने, एकअर्काका लागि क्षमायाचना गर्ने र आफ्ना ईमानवाला दाजुभाइहरूका हृदयबाट द्वेष तथा वैरभाव हटाउन प्रयत्न गर्नेहरूका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। किनकि उनीहरूले यस्तो दुआ गर्नु हामीले उल्लेख गरेका कुराहरूलाई अनिवार्य बनाउँछ र एकअर्काप्रतिको प्रेमलाई समेट्छ। यसमा प्रत्येकले आफ्नो दाजुभाइका लागि आफूलाई मन पर्ने कुरा मन पराउनु, उसको उपस्थितिमा र अनुपस्थितिमा, जीवित हुँदा र मृत्युपछि पनि उसको हित चाहनु समावेश छ।
यो महान् आयतले ईमानवालाहरूको एकअर्काप्रतिको अधिकारमध्ये यी कुराहरू पनि हुन् भन्ने प्रमाण दिन्छ। त्यसपछि उनीहरूले आफ्नो दुआ अल्लाहका दुई सुन्दर नामहरूद्वारा समाप्त गरे, जसले उहाँको पूर्ण दया, उहाँको गहिरो करुणा र उनीहरूप्रतिको उपकारलाई जनाउँछन्। उहाँका उपकारहरूमध्ये—बरु सबैभन्दा महान् उपकारहरूमध्ये—उनीहरूलाई अल्लाहका अधिकार र उहाँका बन्दाहरूका अधिकार पूरा गर्न तौफीक दिनु हो। यी तीन समूह नै यस उम्मतका समूह हुन् र इस्लामका हितमा खर्च गरिने फय्अका हकदार पनि यिनै हुन्।
यिनीहरू नै यसका वास्तविक हकदार हुन्। अल्लाहले आफ्नो अनुग्रह र कृपाले हामीलाई पनि उनीहरूमध्ये बनाऊन्। अल्लाह नै सर्वज्ञ हुनुहुन्छ।
इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर
«र उनीहरू पनि, जो उनीहरूपछि आए र भन्छन्: “हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ, र ईमानवालाहरूका लागि हाम्रा हृदयमा कुनै द्वेष नराख। हे हाम्रा पालनकर्ता! निश्चय नै तपाईं अत्यन्त करुणामय, परम दयालु हुनुहुन्छ”»।
यी फय्अको धनबाट आफ्ना गरिबहरूले हिस्सा पाउने तेस्रो समूह हुन्। पहिलो मुहाजिरहरू, त्यसपछि अन्सार, अनि भलाइका साथ उनीहरूको अनुसरण गर्ने ताबिउन हुन्। जसरी «बराअत»को आयतमा भनिएको छ: «मुहाजिर र अन्सारमध्ये पहिले अगाडि बढ्नेहरू र भलाइका साथ उनीहरूको अनुसरण गर्नेहरू—अल्लाह उनीहरूसँग प्रसन्न हुनुभयो» (अत-तौबा, ९:१००)। उनीहरूलाई भलाइका साथ अनुसरण गर्नेहरू भनेका सहाबाहरूका असल पदचिह्न र सुन्दर गुणहरू पछ्याउने, गुप्त र खुला रूपमा उनीहरूका लागि दुआ गर्नेहरू हुन्।
यसैकारण यस महान् आयतमा भनिएको छ: «र उनीहरू भन्छन्» अर्थात् उनीहरू यसरी भन्छन्: «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ, र ... हाम्रा हृदयमा कुनै द्वेष नराख» अर्थात् ईमानवालाहरूप्रति घृणा र ईर्ष्या नराख। «हे हाम्रा पालनकर्ता! निश्चय नै तपाईं अत्यन्त करुणामय, परम दयालु हुनुहुन्छ»।
इमाम मालिकले यस महान् आयतबाट निकालेको निष्कर्ष कति राम्रो छ: सहाबाहरूलाई गाली गर्ने राफिजीको फय्अको धनमा कुनै हिस्सा हुँदैन, किनकि ऊ अल्लाहले यी मानिसहरूका प्रशंसामा उल्लेख गर्नुभएको गुणले युक्त छैन। उहाँले उनीहरूको भनाइ यसरी उल्लेख गर्नुभयो: «हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ, र ईमानवालाहरूका लागि हाम्रा हृदयमा कुनै द्वेष नराख। हे हाम्रा पालनकर्ता! निश्चय नै तपाईं अत्यन्त करुणामय, परम दयालु हुनुहुन्छ»।
इब्न अबी हातिमले भने: हामीलाई मूसा बिन अब्दुर्रहमान अल-मस्रूकीले बयान गरे; उनलाई मुहम्मद बिन बिश्रले बयान गरे; उनलाई इस्माईल बिन इब्राहीम बिन मुहाजिरले आफ्ना बुबाबाट, र उनले आयशा (रजियल्लाहु अन्हा)बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: «उनीहरूलाई [सहाबाहरूका लागि] क्षमायाचना गर्न आदेश दिइएको थियो, तर उनीहरूले उनीहरूलाई गाली गरे!» त्यसपछि उहाँले यो आयत पढ्नुभयो: «र उनीहरू पनि, जो उनीहरूपछि आए र भन्छन्: “हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ...”»—आयतको अन्त्यसम्म।
इस्माईल बिन उलेय्याले अब्दुलमलिक बिन उमैरबाट, उनले मस्रूकबाट र उनले आयशा (रजियल्लाहु अन्हा)बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: «तिमीहरूलाई मुहम्मदका सहाबाहरूका लागि क्षमायाचना गर्न आदेश दिइएको थियो, तर तिमीहरूले उनीहरूलाई गाली गर्यौ। मैले तिम्रा नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई यसो भन्नुभएको सुनेँ: “यो उम्मत समाप्त हुनेछैन, जबसम्म यसका पछिल्लाहरूले यसका अगिल्लाहरूलाई श्राप दिँदैनन्”»। यसलाई अल-बगवीले रिवायत गरेका छन्।
अबू दाऊदले भने: हामीलाई मुसद्ददले बयान गरे; उनलाई इस्माईल बिन इब्राहीमले बयान गरे; उनलाई अय्यूबले जुह्रीबाट बयान गरे। जुह्रीले भने: उमर (रजियल्लाहु अन्हु)ले भन्नुभयो: «“अल्लाहले उनीहरूबाट आफ्नो रसूललाई जुन धन प्रदान गर्नुभयो, त्यसका लागि तिमीहरूले न घोडा दौडायौ न ऊँट”» (अल-हश्र, ५९:६)। जुह्रीले भने: उमरले भन्नुभयो: «यो अल्लाहका रसूल (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का लागि विशेष थियो—फदक र यस्तै अरबी गाउँहरू।
अल्लाहले बस्तीका मानिसहरूबाट आफ्नो रसूललाई जे प्रदान गर्नुभयो, त्यो अल्लाह, रसूल, नातेदार, अनाथ, गरिब र यात्रुका लागि हो; र ती गरिब मुहाजिरहरूका लागि हो, जो आफ्ना घर र सम्पत्तिबाट निकालिए; अनि उनीहरूका लागि पनि, जसले उनीहरूभन्दा अघि नै बासस्थान र ईमानलाई आफ्नो घर बनाए; र उनीहरूका लागि पनि, जो उनीहरूपछि आए»। यस आयतले सबै मानिसलाई समेट्यो। त्यसैले मुस्लिमहरूमध्ये कसैलाई पनि यसमा हिस्सा नहुने रहेन—तिमीहरूको अधीनमा रहेका केही दासबाहेक। अय्यूबले भने: वा उनले «हिस्सा» भने। अबू दाऊदले यसरी रिवायत गरेका हुन्, तर यसको सनदमा विच्छेद छ।
इब्न जरीरले भने: हामीलाई इब्न अब्दुल आला’ले बयान गरे; उनलाई इब्न सौरले मअमरबाट, उनले अय्यूबबाट, उनले इक्रिमा बिन खालिदबाट र उनले मालिक बिन औस बिन अल-हदसानबाट बयान गरे। उनले भने: उमर बिन अल-खत्ताबले «सदकाहरू त गरिब र मिस्किनहरूका लागि मात्र हुन्» (अत-तौबा, ९:६०) पढ्नुभयो र «सर्वज्ञ, तत्त्वदर्शी»सम्म पुग्नुभयो। त्यसपछि उहाँले भन्नुभयो: «यो यी मानिसहरूका लागि हो»। त्यसपछि उहाँले «जानिराख, तिमीहरूले जुनसुकै गनीमत प्राप्त गरे पनि त्यसको पाँचौँ भाग अल्लाह, रसूल, नातेदार, अनाथ र मिस्किनहरूका लागि हो» (अल-अन्फाल, ८:४१) पढ्नुभयो र भन्नुभयो: «यो यी मानिसहरूका लागि हो»।
त्यसपछि उहाँले «अल्लाहले बस्तीका मानिसहरूबाट आफ्नो रसूललाई जे प्रदान गर्नुभयो...» पढ्दै «गरिबहरूका लागि», «र उनीहरूका लागि, जसले बासस्थान र ईमानलाई आफ्नो घर बनाए» र «र उनीहरूका लागि पनि, जो उनीहरूपछि आए»सम्म पढ्नुभयो। त्यसपछि उहाँले भन्नुभयो: «यो आयतले आम रूपमा सबै मुस्लिमलाई समेटेको छ। प्रत्येकको यसमा हिस्सा छ»।
अनि उहाँले भन्नुभयो: «यदि म जीवित रहेँ भने, सर्बु हुमैरमा रहेको गोठालोले पनि यसमा आफ्नो हिस्सा पाउनेछ, जबकि त्यसका लागि उसको निधारबाट पसिना पनि बगेको हुँदैन»। (अत-तौबा, ९:१००; अत-तौबा, ९:६०; अल-अन्फाल, ८:४१)
अल्-बगवीको तफ्सिर
अल्लाहको भनाइ «र उनीहरू पनि, जो उनीहरूपछि आए»को अर्थ ताबिउन हुन्—मुहाजिर र अन्सारपछि कियामतको दिनसम्म आउनेहरू। त्यसपछि अल्लाहले उनीहरू आफ्ना लागि र ईमानमा उनीहरूभन्दा अघि भएकाहरूका लागि दुआ तथा क्षमायाचना गर्छन् भनी उल्लेख गर्नुभयो: «उनीहरू भन्छन्: “हे हाम्रा पालनकर्ता! हामीलाई र ईमानमा हामीभन्दा अघि भएका हाम्रा दाजुभाइहरूलाई क्षमा गरिदेऊ, र ईमानवालाहरूका लागि हाम्रा हृदयमा कुनै द्वेष नराख”»। «द्वेष»को अर्थ कपट, ईर्ष्या र घृणा हो।
«हे हाम्रा पालनकर्ता! निश्चय नै तपाईं अत्यन्त करुणामय, परम दयालु हुनुहुन्छ»।
सहाबामध्ये कसैप्रति हृदयमा द्वेष राख्ने र उनीहरू सबैका लागि रहमतको दुआ नगर्ने व्यक्ति अल्लाहले यस आयतमा भन्न खोज्नुभएको मानिसमध्ये पर्दैन। किनकि अल्लाहले ईमानवालाहरूलाई तीन वर्गमा राख्नुभएको छ: मुहाजिरहरू, अन्सार र अल्लाहले उल्लेख गर्नुभएका गुणले युक्त ताबिउनहरू। जो ताबिउनहरू यस गुणमा छैन, ऊ ईमानवालाहरूका वर्गबाट बाहिर हुन्छ। इब्न अबी लैला’ले भने: «मानिसहरू तीन वर्गका छन्: गरिब मुहाजिरहरू, बासस्थान र ईमानलाई आफ्नो घर बनाउनेहरू, र उनीहरूपछि आउनेहरू।
त्यसैले यी वर्गहरूमध्ये कुनैबाट पनि बाहिर नपर्न प्रयत्न गर»।
हामीलाई अबू सईद अश-शुरैहीले बयान गरे; उनलाई अबू इस्हाक अस-सअलबीले बयान गरे; उनलाई अब्दुल्लाह बिन हामिदले बयान गरे; उनलाई अहमद बिन अब्दुल्लाह बिन सुलेमानले बयान गरे; उनलाई इब्न नुमैरले बयान गरे; उनलाई उनका बुबाले इस्माईल बिन इब्राहीमबाट, उनले अब्दुलमलिक बिन उमैरबाट, उनले मस्रूकबाट र उनले आयशा (रजियल्लाहु अन्हा)बाट बयान गरे। उहाँले भन्नुभयो: «तिमीहरूलाई मुहम्मदका सहाबाहरूका लागि क्षमायाचना गर्न आदेश दिइएको थियो, तर तिमीहरूले उनीहरूलाई गाली गर्यौ। मैले तिम्रा नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)लाई यसो भन्नुभएको सुनेँ: “यो उम्मत समाप्त हुनेछैन, जबसम्म यसका पछिल्लाहरूले यसका अगिल्लाहरूलाई श्राप दिँदैनन्”»।
मालिक बिन मिग्वलले भने: आमिर बिन शराहील अश-शअबिले भने: «हे मालिक! यहूदी र इसाईहरू राफिजीहरूभन्दा श्रेष्ठ बने। यहूदीहरूलाई सोधियो: “तिमीहरूको धर्मका मानिसहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम को हुन्?” उनीहरूले भने: “मूसा (अलैहिस्सलाम)का सहाबाहरू”।
इसाईहरूलाई सोधियो: “तिमीहरूको धर्मका मानिसहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम को हुन्?” उनीहरूले भने: “ईसा (अलैहिस्सलाम)का हवारीहरू”। राफिजीहरूलाई सोधियो: “तिमीहरूको धर्मका मानिसहरूमध्ये सबैभन्दा खराब को हुन्?” उनीहरूले भने: “मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का सहाबाहरू”।
उनीहरूलाई सहाबाहरूका लागि क्षमायाचना गर्न आदेश दिइएको थियो, तर उनीहरूले उनीहरूलाई गाली गरे। उनीहरूविरुद्ध कियामतको दिनसम्म तरवार उठाइरहनेछ। उनीहरूको झण्डा कहिल्यै उभिनेछैन, उनीहरूको पाइला दृढ हुनेछैन र उनीहरूको एकता कायम हुनेछैन। जब-जब उनीहरूले युद्धको आगो सल्काउँछन्, अल्लाहले उनीहरूको रगत बगाएर, उनीहरूको एकता छिन्नभिन्न पारेर र उनीहरूको तर्कलाई विफल पारेर त्यसलाई निभाउनुहुन्छ।
अल्लाहले हामीलाई र तिमीहरूलाई पथभ्रष्ट गर्ने चाहनाहरूबाट जोगाऊन्»।
मालिक बिन अनसले भने: «जो मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)का सहाबामध्ये कसैलाई घृणा गर्छ वा आफ्नो हृदयमा उनीहरूविरुद्ध द्वेष राख्छ, उसको मुस्लिमहरूको फय्अमा कुनै हक छैन»। त्यसपछि उहाँले «अल्लाहले बस्तीका मानिसहरूबाट आफ्नो रसूललाई जे प्रदान गर्नुभयो...» पढ्नुभयो र «गरिब मुहाजिरहरूका लागि, अनि उनीहरूका लागि जसले बासस्थान र ईमानलाई आफ्नो घर बनाए, र उनीहरूका लागि पनि, जो उनीहरूपछि आए» भन्दै «अत्यन्त करुणामय, परम दयालु हुनुहुन्छ»सम्म पुग्नुभयो। [बगवीको भनाइ यहाँ “विशेषता” भन्ने शब्दमा समाप्त हुन्छ।]
सहीह मुस्लिम (हदीस नं. २५४१)मा अबू हुरैराबाट वर्णन गरिएको छ कि नबी (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम)ले आफ्ना सहाबाहरूलाई गाली गर्न निषेध गर्नुभयो।