कृतज्ञता र सन्ततिको सुधार

शेख अब्दुर्रहमान अस्-सादीको तफ्सिर

यो आफ्ना बन्दाहरूप्रति अल्लाहको कृपा र आमाबुबाप्रतिको कृतज्ञतामध्ये हो कि उहाँले छोराछोरीलाई आफ्ना आमाबुबासँग राम्रो व्यवहार गर्न वसीयत र आदेश दिनुभयो—कोमल वचन र नरम बोलीद्वारा, धन खर्च गरेर र पालनपोषणका लागि खर्च दिएर, तथा उपकारका अन्य उपायहरूद्वारा। त्यसपछि उहाँले यसको कारणतर्फ ध्यानाकर्षण गराउनुभयो र आमाले सन्तानका कारण सहेकी कुराहरू उल्लेख गर्नुभयो: गर्भावस्थामा उनले भोगेका कठिनाइ र कष्ट, त्यसपछि ठूलो पीडासहितको प्रसव, अनि स्तनपान र हेरचाहको कठिनाइ।

उल्लेख गरिएका यी अवधिहरू एक वा दुई घण्टाजस्ता छोटा समय होइनन्; बरु ती लामो अवधि हुन्, जसको कुल अवधि (तीस महिना) हो—गर्भावस्थाका लागि नौ महिना वा त्यतिनजिकको अवधि, र बाँकी स्तनपानका लागि। सामान्यतः यही हुन्छ।

यो आयत र अल्लाहको यो भनाइ: “आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई पूरा दुई वर्ष स्तनपान गराऊन्” भन्ने आयतका आधारमा गर्भावस्थाको न्यूनतम अवधि छ महिना हो भन्ने प्रमाण लिइन्छ; किनकि स्तनपानको अवधि—दुई वर्ष—बाट घटाउँदा तीस महिनामध्ये बाँकी छ महिना गर्भावस्थाको अवधि हुन्छ।

“यहाँसम्म कि जब ऊ आफ्नो पूर्ण बलमा पुग्यो” अर्थात् आफ्नो बल, युवावस्था र बुद्धिको परिपूर्णताको अन्तिम सीमामा पुग्यो, “र चालीस वर्षको भयो, तब उसले भन्यो: ‘हे मेरा पालनकर्ता! मलाई प्रेरणा देऊ’”—अर्थात् मलाई प्रेरित गर र तौफीक देऊ—“ताकि म तिम्रो त्यस अनुकम्पाप्रति कृतज्ञ बनूँ, जुन तिमीले ममाथि र मेरा आमाबुबामाथि गर्नुभएको छ।” अर्थात् धर्म र सांसारिक जीवनका अनुकम्पाहरू। त्यस अनुकम्पा दिने र त्यसको स्वामीको आज्ञापालनमा ती अनुकम्पाहरू प्रयोग गरेर, उहाँको उपकार स्वीकार गरेर, कृतज्ञता व्यक्त गर्न आफू असमर्थ रहेको मान्दै, र उहाँको प्रशंसामा भरपूर प्रयत्न गरेर कृतज्ञता देखाउनु हो।

आमाबुबामाथि भएका अनुकम्पाहरू तिनका छोराछोरी र सन्तानका लागि पनि अनुकम्पा हुन्, किनकि तिनका फाइदा, कारण र प्रभावमध्ये केही न केही उनीहरूसम्म अवश्य पुग्छ। विशेषतः धर्मसम्बन्धी अनुकम्पाहरू; किनकि आमाबुबाको ज्ञान र कर्मद्वारा भएको सुधार तिनका छोराछोरीको सुधारका सबैभन्दा ठूला कारणहरूमध्ये हो।

“र यस्तो सत्कर्म गर्न देऊ जुन तिमीलाई प्रिय होस्”—अर्थात् त्यसमा सुधार ल्याउने सबै गुणहरू समावेश होऊन् र त्यसलाई बिगार्ने कुराबाट त्यो सुरक्षित रहोस्। यही त्यो कर्म हो जुन अल्लाहलाई प्रिय हुन्छ, उहाँले स्वीकार गर्नुहुन्छ र त्यसको प्रतिफल दिनुहुन्छ। “र मेरा लागि मेरा सन्तानलाई पनि सुधारिदेऊ।” उसले आफ्नै सुधारका लागि प्रार्थना गरेपछि आफ्ना सन्तानको अवस्था सुधारिदिन पनि अल्लाहसँग माग्यो।

तिनको सुधारबाट आमाबुबालाई लाभ पुग्ने कुरा “मेरा लागि” भन्ने शब्दले देखाउँछ। “निश्चय नै म तपाईंतिर तौबा गरेर फर्केको छु”—पाप र अवज्ञाका कामबाट फर्केर तपाईंको आज्ञापालनमा लागेको छु—“र निश्चय नै म समर्पितहरूमध्ये हुँ।”

इमाम इब्न कसीरको तफ्सिर

अघिल्लो आयतमा अल्लाहले आफ्नो एकेश्वरवाद, उहाँकै लागि उपासनालाई विशुद्ध बनाउने र उहाँतर्फ सीधा रहने कुरा उल्लेख गर्नुभएपछि, त्यससँगै आमाबुबाप्रति असल व्यवहार गर्न वसीयत गर्नुभयो। कुरआनका धेरै आयतहरूमा यी कुरा सँगसँगै आएका छन्, जस्तै उहाँको भनाइ: “तिम्रा पालनकर्ताले आदेश दिनुभएको छ कि उहाँबाहेक अरू कसैको उपासना नगर र आमाबुबासँग असल व्यवहार गर।” र उहाँको भनाइ: “मप्रति र आफ्ना आमाबुबाप्रति कृतज्ञ होऊ; मतिर नै फर्कनु छ।” यसबाहेक पनि यस्ता धेरै आयत छन्।

यहाँ उहाँले भन्नुभयो: “र हामीले मानिसलाई उसका आमाबुबासँग असल व्यवहार गर्न वसीयत गरेका छौँ”—अर्थात् हामीले उसलाई उनीहरूसँग राम्रो व्यवहार गर्न र उनीहरूप्रति स्नेह देखाउन आदेश दिएका छौँ।

अबू दाऊद अत-तयालिसीले भने: हामीलाई शु‘बाले हदीस सुनाए, उनले भने: मलाई समाक बिन हरबले खबर दिए, उनले भने: मैले मुसअब बिन सअदलाई सअदबाट बयान गर्दै सुनेँ। उनले भने: सअदकी आमाले सअदलाई भनिन्: “के अल्लाहले आमाबुबाको आज्ञापालन गर्न आदेश दिनुभएको छैन र? त्यसैले तिमी अल्लाहको इन्कार नगरेसम्म म न खानेछु, न पिउनेछु।” त्यसपछि उनले खाना र पानी लिन अस्वीकार गरिन्, यहाँसम्म कि उनीहरूले लौरोले उनको मुख खोल्न थाले।

अनि यो आयत अवतरित भयो: “र हामीले मानिसलाई उसका आमाबुबासँग असल व्यवहार गर्न वसीयत गरेका छौँ” भन्ने आयत। मुस्लिम र इब्न माजाहबाहेक सुननका लेखकहरूले शु‘बाबाट यही सनदमा यसभन्दा केही लामो र मिल्दोजुल्दो रिवायत वर्णन गरेका छन्।

“उसकी आमाले उसलाई कष्टका साथ गर्भमा राखिन्”—अर्थात् उसको गर्भधारणका कारण उनले गर्भावस्थामा वाकवाकी, कमजोरी, भारीपन, पीडा र अन्य प्रकारका कष्ट तथा कठिनाइहरू सहेकी थिइन्, जुन गर्भवती महिलाहरूले भोग्छन्। “र कष्टका साथ उसलाई जन्माइन्”—अर्थात् प्रसवपीडा र त्यसको तीव्रताका कारण पनि कठिनाइका साथ। “उसको गर्भधारण र दूध छुटाउने अवधि तीस महिना हो।”

अली (अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्)ले यो आयतलाई सूरत लुक्मानको “उसको दूध छुटाउने अवधि दुई वर्ष हो” भन्ने आयत र “आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई पूरा दुई वर्ष स्तनपान गराऊन्, जो स्तनपानको अवधि पूरा गर्न चाहन्छन्” भन्ने आयतसँगै प्रमाणका रूपमा लिएर गर्भावस्थाको न्यूनतम अवधि छ महिना हो भन्ने निष्कर्ष निकाले। यो बलियो र सही निष्कर्ष हो। उस्मान र अन्य धेरै सहाबाले पनि उहाँको मतलाई समर्थन गर्नुभयो (अल्लाह उहाँहरू सबैसँग प्रसन्न होऊन्)।

मुहम्मद बिन इसहाक बिन यसारले यज़ीद बिन अब्दुल्लाह बिन कुसैतमार्फत बज्अह बिन अब्दुल्लाह अल-जुहनीबाट वर्णन गरे: हाम्रो समुदायका एक पुरुषले जुहैनाकी एक महिलासँग विवाह गरे। उनले ठ्याक्कै छ महिनामै बच्चा जन्माइन्। उनका पतिले उस्मानकहाँ गएर यो कुरा बताए। उहाँले ती महिलालाई बोलाउन पठाउनुभयो।

उनी कपडा लगाउन उठ्दा उनकी बहिनी रुन थालिन्। ती महिलाले सोधिन्: “तिमी किन रोइरहेकी छ्यौ? अल्लाहको कसम, उहाँबाहेक सृष्टिमध्ये कसैले मलाई छोएको छैन। त्यसैले अल्लाहले मेरो सम्बन्धमा जे चाहनुहुन्छ, त्यही फैसला गर्नुहुनेछ।” उनलाई उस्मानकहाँ ल्याइयो र उहाँले उनलाई ढुङ्गाले हानेर मृत्युदण्ड दिन आदेश दिनुभयो।

यो कुरा अलीकहाँ पुग्यो, अनि उहाँ उहाँकहाँ आएर भन्नुभयो: “तपाईं के गर्दै हुनुहुन्छ?” उहाँले भन्नुभयो: “उसले ठ्याक्कै छ महिनामै बच्चा जन्माएकी छे। के यस्तो हुन सक्छ?” अलीले भन्नुभयो: “के तपाईं कुरआन पढ्नुहुन्न?” उहाँले भन्नुभयो: “अवश्य पढ्छु।”

अलीले भन्नुभयो: “के तपाईंले अल्लाहको यो भनाइ सुन्नुभएको छैन: ‘उसको गर्भधारण र दूध छुटाउने अवधि तीस महिना हो’ र ‘पूरा दुई वर्ष’?” त्यसैले हामीले छ महिनाबाहेक अरू अवधि बाँकी पाउँदैनौँ। उस्मानले भन्नुभयो: “अल्लाहको कसम, यो कुरा मेरो ध्यानमा आएन।” त्यसपछि उहाँले भन्नुभयो: “त्यो महिलालाई तुरुन्त ल्याऊ।”

तर उनीहरू पुग्दासम्म सबै सकिइसकेको थियो। बज्अहले भने: “अल्लाहको कसम, काग र काग, अण्डा र अण्डामध्ये जति समानता हुन्छ, त्यो बच्चा आफ्नो बुबासँग त्यसभन्दा बढी मिल्दोजुल्दो थियो।” बुबाले उसलाई देखेपछि भने: “मेरो छोरा! अल्लाहको कसम, मलाई ऊ मेरो हो भन्नेमा कुनै शङ्का छैन।”

अल्लाहले ती बुबालाई पेटमा हुने घाउको रोग दिए, जुन बढ्दै गएर उनलाई खाइरह्यो, यहाँसम्म कि उनको मृत्यु भयो। यसलाई इब्न अबी हातिमले वर्णन गरेका छन्। “त्यसैले म पहिलो उपासक हुँ” भन्ने आयतको व्याख्यामा हामीले यसको अर्को सनद पनि उल्लेख गरिसकेका छौँ।

इब्न अबी हातिमले भने: मलाई मेरा बुबाले हदीस सुनाउनुभयो; उहाँलाई फरवा बिन अल-मग्रा’ले हदीस सुनाउनुभयो; उनलाई अली बिन मुसहिरले दाऊद बिन अबी हिन्दमार्फत इक्रिमाबाट, र उनले इब्न अब्बासबाट वर्णन गरे। इब्न अब्बासले भने: “कुनै महिलाले नौ महिनामा बच्चा जन्माइन् भने स्तनपानका लागि एक्काइस महिना पर्याप्त हुन्छ। सात महिनामा जन्माइन् भने तेइस महिना पर्याप्त हुन्छ। छ महिनामा जन्माइन् भने पूरा दुई वर्ष, किनकि अल्लाह तआलाले भन्नुभएको छ: ‘उसको गर्भधारण र दूध छुटाउने अवधि तीस महिना हो।’”

“यहाँसम्म कि जब ऊ आफ्नो पूर्ण बलमा पुग्यो”—अर्थात् बलियो भयो, जवान भयो र परिपक्व भयो। “र चालीस वर्षको भयो”—अर्थात् उसको बुद्धि परिपक्व भयो, बुझाइ पूर्ण भयो र विवेक स्थिर भयो। भनिन्छ, मानिस चालीस वर्षको उमेरमा जस्तो हुन्छ, प्रायः त्यसपछि त्यसभन्दा धेरै बदलिँदैन। अबू बक्र बिन अय्याशले अल-अ‘मशमार्फत अल-कासिम बिन अब्दुर्रहमानबाट वर्णन गरे: मैले मस्रूकलाई सोधेँ: “मानिसलाई उसका पापका कारण कहिलेदेखि समातिन्छ?” उनले भने: “जब ऊ चालीस वर्ष पुग्छ, तब सतर्क होऊ।”

हाफिज अबू यअला अल-मौसिलीले भने: हामीलाई उबैदुल्लाह अल-कव्वारीरीले हदीस सुनाउनुभयो; उहाँलाई ‘अज़्रह बिन कैस अल-अज़्दीले हदीस सुनाउनुभयो—उनी सय वर्ष पुगेका थिए—उनलाई अबू अल-हसन अस-सलूलीले हदीस सुनाउनुभयो। उनले उहाँबाट सुनाएको कुराभन्दा थप्दै भने: मुहम्मद बिन अम्र बिन उस्मानले उस्मानबाट, र उहाँले नबी (अल्लाहको शान्ति र आशीर्वाद उहाँमाथि रहोस्)बाट वर्णन गर्नुभयो कि उहाँले भन्नुभयो: “मुस्लिम दास चालीस वर्ष पुगेपछि अल्लाहले उसको हिसाब हलुका गर्नुहुन्छ। साठी वर्ष पुगेपछि अल्लाहले उसलाई आफ्नोतर्फ फर्कने तौफीक दिनुहुन्छ। सत्तरी वर्ष पुगेपछि आकाशवासीहरूले उसलाई प्रेम गर्छन्।

असी वर्ष पुगेपछि अल्लाहले उसका असल कर्महरू स्थिर राख्नुहुन्छ र उसका खराब कर्महरू मेटाउनुहुन्छ। नब्बे वर्ष पुगेपछि अल्लाहले उसका अघिल्ला र पछिल्ला पापहरू क्षमा गर्नुहुन्छ, उसका परिवारका सदस्यहरूका लागि उसको सिफारिस स्वीकार गर्नुहुन्छ र आकाशमा उसको नाम ‘पृथ्वीमा अल्लाहको कैदी’ लेख्नुहुन्छ।” यो हदीस अन्य सनदहरूबाट पनि वर्णन गरिएको छ र इमाम अहमदको मुस्नदमा छ।

बनू उमय्याका दमिश्कका एक अमीर अल-हज्जाज बिन अब्दुल्लाह अल-हकमि[ले] भने: “मैले चालीस वर्षसम्म मानिसहरूप्रतिको लाजले पाप र अवज्ञाका कामहरू छोडेँ, त्यसपछि अल्लाह, महिमामय र सर्वोच्च हुनुहुन्छ, उहाँप्रतिको लाजले ती छोडेँ।” कविको यो भनाइ कति सुन्दर छ: “युवावस्थामा ऊ रमायो, जबसम्म उसको शिरमा सेतो कपाल छाएन; अनि जब सेतो कपालले शिर ढाक्यो, उसले असत्यलाई भन्यो: ‘अब बन्द हो।’”

“उसले भन्यो: ‘हे मेरा पालनकर्ता! मलाई प्रेरणा देऊ’”—अर्थात् मलाई प्रेरित गर—“ताकि म तिम्रो त्यस अनुकम्पाप्रति कृतज्ञ बनूँ, जुन तिमीले ममाथि र मेरा आमाबुबामाथि गर्नुभएको छ, र भविष्यमा तिमीलाई प्रिय हुने सत्कर्म गरूँ। र मेरा लागि मेरा सन्तान र सन्ततिलाई सुधारिदेऊ। निश्चय नै म तपाईंतिर तौबा गरेर फर्केको छु र निश्चय नै म समर्पितहरूमध्ये हुँ।”

यसमा चालीस वर्ष पुगेको व्यक्तिका लागि अल्लाहतर्फ नयाँ गरी तौबा र उहाँतर्फ फर्कने मार्गदर्शन छ, र त्यसमा दृढ निश्चय गर्न प्रेरणा छ।

अबू दाऊदले आफ्ना सुननमा इब्न मसऊद (अल्लाह उहाँसँग प्रसन्न होऊन्)बाट वर्णन गरेका छन् कि अल्लाहका रसूल (अल्लाहको शान्ति र आशीर्वाद उहाँमाथि रहोस्)ले उनीहरूलाई तशह्हुदमा यसो भन्न सिकाउनुहुन्थ्यो: “हे अल्लाह! हाम्रा हृदयहरूलाई एकताबद्ध पार्नुहोस्, हाम्रा आपसी सम्बन्धहरू सुधार्नुहोस्, हामीलाई शान्तिका मार्गहरू देखाउनुहोस्, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ उद्धार गर्नुहोस्, खुला र गोप्य सबै अश्लीलताबाट हामीलाई टाढा राख्नुहोस्, हाम्रा कान, आँखा, हृदय, पत्नीहरू र सन्तानमा हाम्रा लागि बरकत दिनुहोस्, हाम्रो तौबा स्वीकार गर्नुहोस्; निश्चय नै तपाईं तौबा स्वीकार गर्ने, परम दयालु हुनुहुन्छ।

हामीलाई तपाईंका अनुकम्पाका कृतज्ञ बनाउनुहोस्, ती अनुकम्पाको प्रशंसा गर्ने र तिनलाई स्वीकार गर्ने बनाउनुहोस्, र ती अनुकम्पाहरू हामीमाथि पूर्ण गरिदिनुहोस्।” (अल-इस्रा: २३; लुक्मान: १४; अल-अन्कबूत: ८; लुक्मान: १४; अल-बक़रा: २३३; अली; “आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई स्तनपान गराऊन्”; अज़-ज़ुख्रुफ़: ८१)।

अल्-बगवीको तफ्सिर

अल्लाह عز وجل को भनाइ: “र हामीले मानिसलाई उसका आमाबुबासँग असल व्यवहार गर्न वसीयत गरेका छौँ।” कूफाका पाठकहरूले “इह्सानन” [असल व्यवहार] पढेका छन्।

“उसकी आमाले उसलाई कष्टका साथ गर्भमा राखिन् र कष्टका साथ जन्माइन्।” यहाँ प्रसवको तीव्र पीडा जनाइएको हो। हिजाजका पाठकहरू र अबू अम्रले दुवै ठाउँमा “करहन”लाई काफमा फत्हासहित पढेका छन् भने अरूले दुवै ठाउँमा काफमा दम्मासहित पढेका छन्।

“उसको गर्भधारण र दूध छुटाउने अवधि”—अर्थात् दूध छुटाउने समय—“तीस महिना हो।” यहाँ गर्भावस्थाको न्यूनतम अवधि जनाइएको हो, जुन छ महिना हो; र स्तनपानको अधिकतम अवधि चौबीस महिना हो। इक्रिमाले इब्न अब्बास (अल्लाह उहाँहरू दुवैसँग प्रसन्न होऊन्)बाट वर्णन गरे: “महिलाले नौ महिना गर्भधारण गरिन् भने एक्काइस महिना स्तनपान गराउँछिन्; र छ महिना गर्भधारण गरिन् भने चौबीस महिना स्तनपान गराउँछिन्।”

“यहाँसम्म कि जब ऊ आफ्नो पूर्ण बलमा पुग्यो”—अर्थात् आफ्नो बलको अन्तिम सीमा, युवावस्थाको पराकाष्ठा र परिपक्वतामा पुग्यो। यो अठार वर्षदेखि चालीस वर्षसम्मको अवधि हो। यही हो उहाँको भनाइ: “र चालीस वर्षको भयो।” अस-सुद्दी र अद-दह्हाकले भने: यो आयत सअद बिन अबी वक्कासबारे अवतरित भएको हो; त्यसको घटना अघि बितिसकेको छ।

अरूले भने: यो आयत अबू बक्र अस-सिद्दीक, उहाँका बुबा अबू कुहाफा उस्मान बिन अम्र र उहाँकी आमा उम्मुल-खैर बिन्त सख्र बिन अम्रबारे अवतरित भएको हो। अली बिन अबी तालिबले भने: “यो आयत अबू बक्रबारे अवतरित भएको हो। उहाँका आमाबुबा दुवैले इस्लाम स्वीकार गरे। मुहाजिरहरूमध्ये उहाँबाहेक अरू कसैका आमाबुबा दुवैले इस्लाम स्वीकार गरेका थिएनन्।

अल्लाहले उहाँलाई ती दुवैसँग असल व्यवहार गर्न आदेश दिनुभयो, र उहाँपछि पनि यो आदेश कायम रह्यो।”

अबू बक्र अठार वर्षको हुँदा नबी (अल्लाहको शान्ति र आशीर्वाद उहाँमाथि रहोस्)सँग, जो त्यसबेला बीस वर्षका हुनुहुन्थ्यो, व्यापारका लागि शामतर्फ जानुभएको थियो। जब अबू बक्र चालीस वर्ष पुग्नुभयो र नबीलाई नबी बनाइयो, उहाँले उहाँमाथि ईमान ल्याउनुभयो र आफ्ना पालनकर्तासँग प्रार्थना गर्नुभयो। “उहाँले भन्नुभयो: ‘हे मेरा पालनकर्ता! मलाई प्रेरणा देऊ’”—अर्थात् मलाई प्रेरित गर—“ताकि म तिम्रो त्यस अनुकम्पाप्रति कृतज्ञ बनूँ, जुन तिमीले ममाथि र मेरा आमाबुबामाथि गर्नुभएको छ”—अर्थात् मार्गदर्शन र ईमानको अनुकम्पाद्वारा।

इब्न अब्बासले भने: अल्लाह عز وجل ले उहाँको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो। उहाँले अल्लाहको मार्गमा यातना भोगिरहेका नौ जना ईमानवालालाई मुक्त गर्नुभयो। उहाँले कुनै पनि राम्रो काम गर्न चाहनुहुँदा अल्लाहले त्यसमा उहाँलाई सहायता दिनुहुन्थ्यो। उहाँले यो पनि प्रार्थना गर्नुभयो: “र मेरा लागि मेरा सन्तानलाई सुधारिदेऊ।”

अल्लाहले उहाँको प्रार्थना स्वीकार गर्नुभयो; उहाँका सबै सन्तानले ईमान ल्याए। यसरी उहाँका आमाबुबा र सबै सन्तानको इस्लाम स्वीकार एकसाथ उहाँलाई प्राप्त भयो। अबू कुहाफाले नबीलाई भेट्नुभयो, र उहाँका छोरा अबू बक्र, अबू बक्रका छोरा अब्दुर्रहमान बिन अबी बक्र तथा अब्दुर्रहमानका छोरा अबू अतीक—यी सबैले नबीलाई भेटे। सहाबामध्ये अरू कसैलाई यस्तो विशेषता प्राप्त भएन।

“निश्चय नै म तपाईंतिर तौबा गरेर फर्केको छु र निश्चय नै म समर्पितहरूमध्ये हुँ।” यो अल्लाह तआलाको यस भनाइसरह हो: “र आमाबुबासँग असल व्यवहार गर।” (अल-बक़रा: ८३)।