Mahadnaq iyo toosinta faraca
رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ، وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
Lama soo dejin karin maqalka. Mar kale isku day goor dambe.
15. Waxaan ku waajibinnay Aadmiga inuu wanaajiyo oo daryeelo waalidkiis. Hooyadiis waxay ku sidday uurka iyadoo ku dhibtootay oo dhashay iyadoo ku dhibtootay; oo (uur ku) sidkiisu iyo ka goynta (naas nuujintiisu) waa soddon bilood, jeer markuu tabar galo oo afartan jirsado yidhaahdo (kan fiican): Rabbiyow! I solansii inaan ka mahad naqo Nicmaddaada aad iigu nicmeysay aniga iyo labadayda waalid, iyo inaan falo camal san oo aad ka raalli tahay; oo ii hagaaji durriyadayda, Adigaan kuu tawbad keenaye, waxaana anigu ka mid ahay Muslimiinta.
Qaababka ducada waxaa ka mid ah falalka “awziʿnii” (أَوْزِعْنِي) iyo “aslih lii” (أَصْلِحْ لِي). Waa ducada qof qaangaadhay oo gaadhay da’da afartan jirka, oo ah marxalad ay caqliga iyo xilkasnimadu ku bislaadaan.
Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi
Tani waa naxariistiisa Eebbe sareeye u hayo addoommadiisa iyo mahadcelin uu waalidka ugu muujinayo: wuxuu carruurta faray oo kula ballamay inay waalidkood wanaajiyaan, iyagoo kula hadlaya hadal wanaagsan oo jilicsan, maal iyo masruufna siinaya, iyo noocyada kale ee wanaagga. Dabadeedna wuxuu xusuusiyey sababta waajibkaas keenaysa, isagoo sheegay dhibta ay hooyadu u adkaysato uurka ilmaheeda, iyo dhibaatooyinka ay la kulanto muddada uurka, dabadeed dhibta weyn ee dhalmada, iyo dhibta nuujinta iyo daryeelka ilmaha.
Waxyaabahaas la sheegay ma aha muddo gaaban oo saacad ama laba ah, ee waa muddo dheer oo lagu qiyaasay “soddon bilood”: uurku waa sagaal bilood iyo wax la mid ah, inta kalena waa nuujinta; sidaas ayuu caadi ahaan yahay. Aayaddan, iyadoo lala kaashanayo hadalka Eebbe: “Hooyooyinku carruurtooda ha nuujiyaan laba sano oo dhammaystiran” (Al-Baqarah, 233), waxaa daliil looga qaataa in muddada uurka ugu yar ay tahay lix bilood. Sababtu waa in marka soddon bilood laga jaro labada sano ee muddada nuujinta, ay soo hadhayso lix bilood oo uur ah.
“Markuu gaadho xooggiisa buuxa” waxaa loola jeedaa: marka uu gaadho dhammaadka xooggiisa, dhallinyaranimadiisa iyo dhammaystirka caqligiisa. “Oo uu gaadho afartan sano” markaas ayuu yidhaahdaa: “Rabbiyow, igu boori” — macnaheedu waa: igu ilhaami, iguna waafaji — “inaan uga mahadnaqo nicmadaada aad igu galladaysatay aniga iyo labadayda waalid,” taas oo ah nicmooyinka diinta iyo adduunkaba. Nicmada loogu mahadnaqo waa in loo adeegsado adeecidda Kan nicmada bixiyey, deeqsinimadiisana la qiro, lana qirto tabar-darrada lagu gudan karo mahaddeeda, laguna dadaalo in Alle lagu ammaano nicmooyinkaas.
Nicmooyinka waalidkuna waa nicmooyin carruurtooda iyo faracooda gaadha, maxaa yeelay iyaguna waa inay ka helaan nicmooyinkaas, sababahooda iyo raadadkooda; gaar ahaan nicmooyinka diinta, maadaama waalidka oo cilmi iyo camal wanaagsan leh ay ka mid yihiin sababaha ugu waaweyn ee carruurtoodu ku hagaagaan. “Iyo inaan sameeyo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay” — kaas oo isu keenaya wax kasta oo wanaajiya, kana badbaadaya waxa kharriba. Waa camalka uu Alle raalli ka noqdo, aqbalo, ajarna ka bixiyo.
“Iyo faracayga ii hagaaji”: maadaama uu naftiisa wanaag u baryey, wuxuu sidoo kale Eebbe ka baryey inuu xaaladda faraciisa hagaajiyo. Wuxuu xusay in wanaagga faraciisu faa’iido ugu noqonayo waalidkood, sida ku cad ducadiisa “faracayga ii hagaaji.” “Anigu adigaan kuu toobad keenay” dembiyada iyo caasinimada, oo waxaan ku soo noqday adeeciddaada; “waxaanan ka mid ahay Muslimiinta.”
Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir
Markii Eebbe sareeye aayaddii hore ku xusay tawxiidka isaga u gaar ah, cibaadada oo isaga keliya loo daahir yeelo iyo in loo toosnaado, ayuu taas ku xidhay dardaaranka waalidka, sida ku soo noqnoqday aayado badan oo Qur’aanka ah. Tusaale ahaan, wuxuu yidhi: “Rabbigaaguna wuxuu xukumay inaadan cid kale caabudin isaga mooyee, waalidkana u sama fali” (Al-Israa’, 23), wuxuuna yidhi: “Iiga mahadnaqa aniga iyo labada waalidba; xaggayga ayay noqoshadu tahay” (Luqmaan, 14), iyo aayado kale oo badan.
Halkan wuxuu yidhi: “Waxaan Aadmiga kula dardaarannay inuu waalidkiis wanaag u sameeyo,” taas oo ah: waxaan faraynay inuu u sama falo oo u naxariisto. Abuu Daawuud al-Tayaalisi wuxuu yidhi: “Shuʿbah ayaa noo warramay; Samaak ibn Harb ayaa ii sheegay, isagoo yidhi: Waxaan maqlay Musʿab ibn Sacd oo ka warramaya Sacd, inuu yidhi: Hooyadii Sacd ayaa Sacd ku tidhi: ‘Miyaanu Alle amrin in waalidka la adeeco? Sidaas darteed wax cunto ah ma cunayo, wax cabbitaan ahna ma cabbayo ilaa aad Alle ka gaalowdo.’ Waxay ka joogsatay cuntada iyo cabbitaanka, ilaa ay ul afkeeda ku furaan.
Markaas ayaa la soo dejiyey aayaddan: ‘Waxaan Aadmiga kula dardaarannay inuu waalidkiis wanaag u sameeyo’ iyo aayadda kale.” Muslim iyo qorayaasha Sunanka — marka laga reebo Ibnu Maajah — waxay ka weriyeen xadiiskan Shuʿbah, silsiladdiisa oo kale, laakiin ka dheer. “Hooyadiis ayaa ku sidday dhib” waxaa loola jeedaa inay uurka dartiis u adkaysatay dhib iyo daal, sida uurka oo ku cuslaada, lalabbada, culayska iyo murugada, iyo waxyaabo kale oo haweenka uurka leh ku yimaadda oo daal iyo dhib leh. “Waxayna ku dhashay dhib” waxaa loola jeedaa inay iyaduna dhib ku dhashay, foosha iyo adkaanteeda awgood.
“Uurkiisa iyo naas-ka-goyntiisuna waa soddon bilood.” Cali (Alle ha ka raalli noqdee) wuxuu aayaddan daliil uga qaatay aayadda Suurat Luqmaan ee ah: “Naas-ka-goyntiisuna waa laba sano” (Luqmaan, 14), iyo hadalka Eebbe: “Hooyooyinku carruurtooda ha nuujiyaan laba sano oo dhammaystiran, qofkii doonaya inuu nuujinta dhammaystiro” (Al-Baqarah, 233), in muddada uurka ugu yari tahay lix bilood. Waa istinbaad xooggan oo sax ah. Cuthmaan iyo koox saxaabo ah (Alle ha ka wada raalli noqdee) ayaa ku raacay.
Muxammad ibn Isxaaq ibn Yasaar wuxuu ka weriyey Yaziid ibn Cabdullaah ibn Qusayd, kaas oo ka weriyey Bacjah ibn Cabdullaah al-Juhani, inuu yidhi: “Nin naga mid ah ayaa guursaday haweenay ka tirsan Juhaynah, waxayna u dhashay ilmo markii uurku u dhammaaday lix bilood oo keliya. Ninkeedii ayaa u tegay Cuthmaan oo arrinta u sheegay. Cuthmaan ayaa haweenaydii u yeedhay. Markay istaagtay si ay dharkeeda u xidhato, walaasheed ayaa ooyday.
Haweenaydii ayaa ku tidhi: ‘Maxaad u ooyaysaa? Ilaahay baan ku dhaartaye, makhluuqa Alle mid kale iguma aanu kulmin, ee Alle wuxuu ka yeelayo ha dhaco.’ Markii Cuthmaan loo keenay, wuxuu amray in la dhagxiyo. Arrintaas ayaa Cali gaadhay, markaas ayuu u tegay oo ku yidhi: ‘Maxaad samaynaysaa?’
Cuthmaan wuxuu yidhi: ‘Waxay dhashay markii uurku u dhammaaday lix bilood oo keliya; ma dhici kartaa arrintaasi?’ Cali wuxuu ku yidhi: ‘Miyaadan Qur’aanka akhriyin?’ Wuxuu yidhi: ‘Haa.’ Cali wuxuu yidhi: ‘Miyaadan maqlin hadalka Alle: “Uurkiisa iyo naas-ka-goyntiisuna waa soddon bilood,” iyo “laba sano oo dhammaystiran”?
Markaa wax kale uma hadhin oo aan ahayn lix bilood.’ Cuthmaan wuxuu yidhi: ‘Alle baan ku dhaartaye, arrintan ma aanan ka fiirsan.’ Wuxuu yidhi: ‘Haweenaydii ii keena.’ Laakiin waxay ogaadeen in xukunkii lagu fuliyey. Bacjah wuxuu yidhi: ‘Alle baan ku dhaartaye, tukuhu uma eka tuke, ukuntuna ugxan uma eka sida uu ilmuhu aabbihii ugu ekaa.’
Markii aabbihii arkay ayuu yidhi: ‘Wiilkaygiiyow, wallaahi shaki kaagama qabo.’ Alle wuxuu ku imtixaamay boog cudurkeedu cuni jiray, taasina kama joogsan cunisteeda ilaa uu ka dhintay.” Ibnu Abii Xaatim ayaa weriyey. Waxaan sidoo kale ku soo werinnay dariiq kale markaan sharxaynay aayadda: “Anigu waxaan noqonayaa cibaadada ugu horraysa” (Az-Zukhruf, 81).
Ibnu Abii Xaatim wuxuu yidhi: “Aabbahay ayaa noo warramay; Furuwa ibn Abii al-Maghraa ayaa noo warramay; Cali ibn Mushir ayaa noo warramay, isagoo ka werinaya Daawuud ibn Hind, kaas oo ka werinaya Cikrimah, kaas oo ka werinaya Ibnu Cabbaas, inuu yidhi: ‘Haddii haweeneydu dhasho sagaal bilood ka dib, nuujinta uu ilmuhu u baahan yahay waa kow iyo labaatan bilood. Haddii ay dhasho toddoba bilood ka dib, wuxuu u baahan yahay saddex iyo labaatan bilood oo nuujin ah.
Haddii ay dhasho lix bilood ka dib, wuxuu u baahan yahay laba sano oo dhammaystiran, sababtoo ah Alle sareeye wuxuu yidhi: “Uurkiisa iyo naas-ka-goyntiisuna waa soddon bilood.”’” “Markuu gaadho xooggiisa buuxa” waxaa loola jeedaa inuu xoog yeesho, dhallinyaroobo oo gaaro qaangaadhnimada. “Oo uu gaadho afartan sano” waxaa loola jeedaa in caqligiisu bislaado, fahamkiisa iyo dulqaadkiisuna dhammaystirmaan. Waxaa la yidhi: inta badan qofku si weyn iskama beddelo xaaladdiisa marka uu afartan jirsado.
Abuu Bakr ibn Cayaash wuxuu ka weriyey al-Aʿmash, kaas oo ka weriyey al-Qaasim ibn Cabdirraxmaan, inuu yidhi: “Waxaan Masruuq weydiiyey: Goorma ayaa ninka dembiyadiisa lagula xisaabtamayaa?” Wuxuu yidhi: “Markaad afartan gaadho, feejignow.”
Xaafid Abuu Yacla al-Mawsili wuxuu yidhi: “Cubaydullaah al-Qawaariri ayaa noo warramay; Cizrah ibn Qays al-Azdi ayaa noo warramay — kaas oo boqol sano gaadhay — Abul-Xasan as-Saluuli ayaa noo warramay, isaga oo ka wariyey oo intaa ii raaciyey: Muxammad ibn Camr ibn Cuthmaan ayaa ka weriyey Cuthmaan, kaas oo ka weriyey Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee), inuu yidhi: ‘Addoonka Muslimka ahi markuu afartan sano gaadho, Alle wuxuu u fududeeyaa xisaabtiisa. Markuu lixdan sano gaadhana, Alle wuxuu ku arsaaqaa inuu isaga u soo noqdo. Markuu toddobaatan sano gaadhana, dadka samadu way jeclaadaan.
Markuu siddeetan sano gaadhana, Alle wuxuu sugaa wanaaggiisa, xumaantiisana tirtiraa. Markuu sagaashan sano gaadhana, Alle wuxuu u dhaafaa dembiyadiisii hore iyo kuwii dambe, wuxuuna ka dhigaa mid ehelkiisa u shafeeca qaada, samadana wuxuu ugu qoraa inuu yahay “maxbuuska Alle ee dhulka.”’ Xadiiskan dariiqo kale ayaa laga weriyey, wuxuuna ku jiraa Musnadka Imaam Axmed.
Al-Xajjaaj ibn Cabdullaah al-Xakami, oo ka mid ahaa amiirradii Umawiyiinta ee Dimishiq, wuxuu yidhi: “Afartan sano ayaan dembiyada iyo caasinimada uga tegey dadka dartood oo aan ka xishoonayey; dabadeedna waxaan uga tegey Alle dartii oo aan ka xishoonayey.” Abwaanku si wanaagsan ayuu u yidhi: “Wuxuu ku raaxaysanayey dhalinyaranimadiisa ilaa cirro madaxiisa ku korodhay; markay madaxiisa qarisayna, wuxuu xumaantii ku yidhi: ‘Joogso!’” “Wuxuu yidhi: ‘Rabbiyow, igu boori’” waxaa loola jeedaa: igu ilhaami.
“Inaan uga mahadnaqo nicmadaada aad igu galladaysatay aniga iyo labadayda waalid, iyo inaan sameeyo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay” waxaa loola jeedaa camalka mustaqbalka. “Oo faracayga ii hagaaji” waxaa loola jeedaa: ubadkayga iyo faracayga. “Anigu adigaan kuu toobad keenay, waxaanan ka mid ahay Muslimiinta.” Aayaddani waxay tilmaamaysaa in qofka afartan jir gaadha uu toobaddiisa iyo u noqoshadiisa Alle sareeye dib u cusboonaysiiyo, kuna go’aansado.
Abuu Daawuud wuxuu Sunankiisa kaga weriyey Ibnu Mascuud (Alle ha ka raalli noqdee) in Rasuulka Alle (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) uu barijiray inay tashahhudka ku yidhaahdaan: “Allow, qalbiyadayada isu soo dhawee, xidhiidhkayagana hagaaji, nagu hanuuni waddooyinka nabadda, nagana badbaadi mugdiga oo noo saar nuurka. Naga fogee foolxumada, midda muuqata iyo midda qarsoonba. Noo barakee maqalkayaga, araggayaga, qalbiyadayada, xaasaskeenna iyo ubadkeenna. Naga aqbal toobadda, adigaa ah Toobad-aqbale Naxariis badan.
Naga yeel kuwo nicmadaada ku mahadiya, ku ammaana oo qira, dhamaystirna nicmadaada dusheenna.” Aayadaha la xusay: Al-Israa’, 23; Luqmaan, 14; Al-Cankabuut, 8; Luqmaan, 14; Al-Baqarah, 233; Az-Zukhruf, 81.
Tafsiirka Al-Baqawi
Eebbe Weyne wuxuu yidhi: “Waxaan Aadmiga kula dardaarannay inuu waalidkiis wanaag u sameeyo.” Reer Kuufa waxay u akhriyeen “ihsaan” [wanaag]. “Hooyadiis ayaa ku sidday dhib, waxayna ku dhashay dhib” waxaa loola jeedaa adkaanta foosha. Reer Xijaaz iyo Abuu Camr waxay labada meeloodba u akhriyeen “karhan”, xarafka kaafka oo fatxa leh; kuwa kalena waxay u akhriyeen damma.
“Uurkiisa iyo naas-ka-goyntiisa” waxaa loola jeedaa naas-nuujintiisa oo laga joojiyo. Yacquub wuxuu u akhriyay “fasluhu”, alif la’aan. “Soddon bilood” waxaa loola jeedaa in muddada uurka ugu yari tahay lix bilood, muddada nuujinta ugu badanna tahay afar iyo labaatan bilood. Cikrimah wuxuu ka weriyey Ibnu Cabbaas (Alle ha ka raalli noqdee) inuu yidhi: “Haddii haweeneydu uur qaaddo sagaal bilood, waxay nuujisaa kow iyo labaatan bilood; haddii ay uur qaaddo lix bilood, waxay nuujisaa afar iyo labaatan bilood.”
“Markuu gaadho xooggiisa buuxa” waxaa loola jeedaa dhammaadka xooggiisa, dhallinyaranimadiisa iyo bisaylkiisa. Waa inta u dhexaysa siddeed iyo toban sano ilaa afartan sano; taasina waa macnaha “oo uu gaadho afartan sano.” As-Suddi iyo ad-Daxxaak waxay yidhaahdeen: aayaddu waxay ku soo degtay Sacd ibn Abii Waqqaas, qisadiisiina hore ayay u soo martay. Qaar kalena waxay yidhaahdeen: waxay ku soo degtay Abuu Bakr as-Siddiiq, aabbihii Abuu Quxaafah Cuthmaan ibn Camr iyo hooyadii Ummul-Khayr bint Saxr ibn Camr.
Cali ibn Abii Taalib wuxuu yidhi: “Aayaddu waxay ku soo degtay Abuu Bakr. Labadiisii waalidba way Islaameen, mana jirin qof ka mid ah muhaajiriinta oo labada waalidba Islaameen isaga mooyee. Alle ayaa ku dardaarmay inuu labadooda u sama falo, waajibkaasina isaga dabadii wuu sii socday.” Abuu Bakr wuxuu Nabiga (naxariis iyo nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) la saaxiibay isagoo siddeed iyo toban jir ah, Nabiguna labaatan jir buu ahaa, waxayna ganacsi ugu socdaaleen Shaam.
Markii Abuu Bakr afartan jirsaday, Nabigana loo soo diray nebinimada, ayuu rumeeyey oo Rabbigiis baryay, isagoo yidhi: “Rabbiyow, igu boori” — taas oo ah: igu ilhaami — “inaan uga mahadnaqo nicmadaada aad igu galladaysatay aniga iyo labadayda waalid,” nicmadaas oo ahayd hanuunka iyo iimaanka, “iyo inaan sameeyo camal wanaagsan oo aad raalli ka tahay.” Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Alle Weyne wuu ka aqbalay, wuxuuna xoreeyey sagaal qof oo mu’miniinta ka mid ah, kuwaas oo Alle dartii loo cadaabayay. Wax wanaag ah oo uu doonayna Alle ma jiro wax aanu ugu gargaarin. Wuxuu kaloo baryey: “Oo faracayga ii hagaaji.”
Alle wuu ka aqbalay; ilmo uu dhalay midna ma jirin oo aan wada rumayn. Sidaas ayuu ugu kulmay in labadiisa waalid iyo carruurtiisuba wada Islaamaan. Abuu Quxaafah wuxuu soo gaadhay Nabiga, sidoo kale wiilkiisa Abuu Bakr, wiilka Abuu Bakrna Cabdirraxmaan ibn Abii Bakr, iyo wiilka Cabdirraxmaan oo la odhan jiray Abuu Catiiq; dhammaantood waxay soo gaadheen Nabiga. Arrintaasna saxaabada kale midna uma suurtagelin.
“Anigu adigaan kuu toobad keenay, waxaanan ka mid ahay Muslimiinta” waxay la mid tahay hadalka Eebbe sareeye: “Waalidkana u sama fala” (Al-Baqarah, 83).
Tafsiirka Ibnu Kathiir waxaa lagu weriyey in aayaddani ay ku soo degtay Abuu Bakr as-Siddiiq, oo waalidkiis iyo dhammaan carruurtiisu Islaameen.