رَبِّ أَوْزِعْنِي، أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، وَعَلَىٰ، وَالِدَيَّ، وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ، وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ، وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَىٰ وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ
غږ نه شو پورته کېدای. وروسته بیا هڅه وکړئ.
او سپارښتنه مو کړې انسان ته د مور او پلار سره د ښېګڼې کولو، پورته کړی دی مور ده لرهر( په خېټه کې) په (ډېر) كړاو سره او په كړاو سره يې زېږولى، او په خېټه كېدل او له تي شوکېدل يې (ټول) دېرش مياشتې دي، تر دې چې هغه بيا ځوانۍ او څلوېښتو كلونو ته ورسېد، وېلې زما پالونکيه توفيق راكړې چې ستا د هغه نعمت شكر وباسم چې پر ما او زما پر مور او پلار دې لورولى او چې داسې نېک عملونه وكړم چې ته پرې راضي كيږې او خېلخانه (اولاد) مې هم نېکه وګرځوه، ما تا ته توبه اېستلې او زه له مسلمانانو څخه يم.
د «أَوْزِعْنِي» او «أَصْلِحْ لِي» فعلونه په دې دعا کې راغلي دي. دا د هغه بالغ انسان دعا ده چې څلوېښت کلنۍ ته رسېدلی وي؛ دا د عقل د پخوالي او مسؤولیت منلو پړاو دی.
د شیخ عبدالرحمن السعدي تفسیر
دا د الله تعالی له لوري پر خپلو بندګانو د مهربانۍ او د مور او پلار د حق د مننې له مخې ده چې اولادونو ته یې سپارښتنه کړې او پر هغوی یې ټینګار کړی چې له خپلو مور او پلار سره په نرمو او خوږو خبرو، په نرم چلند، د مال په ورکولو او لګښت کولو او د احسان په نورو ډولونو نېکي وکړي. بیا یې هغه لامل ته پام اړولی چې دا حق یې واجب کړی دی؛ نو د مور هغه کړاوونه یې یاد کړي چې د اولاد د حمل پر مهال یې ګاللي، او هغه سختۍ چې د حمل پر مهال ورسره مخ شوې ده، بیا د زېږون لویه سخته، ورپسې د شیدو ورکولو او پالنې کړاوونه.
یاد شوي کارونه د یوې لنډې شېبې یا دوو شېبو موده نه ده، بلکې اوږده موده ده چې (دېرش میاشتې) اټکل شوې ده: د حمل لپاره نهه میاشتې یا دې ته ورته موده، او پاتې موده د شیدو ورکولو لپاره ده؛ دا معمول حالت دی. له دې آیت او د الله تعالی له دې وینا سره: «او میندې دې خپلو اولادونو ته پوره دوه کاله شیدې ورکړي» (البقرة: ۲۳۳)، استدلال کېږي چې د حمل لږ تر لږه موده شپږ میاشتې ده؛ ځکه د شیدو ورکولو موده ــ چې دوه کاله ده ــ له دېرشو میاشتو منفي شي، شپږ میاشتې د حمل موده پاتې کېږي.
(حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ) یعنې: د خپل ځواک، ځوانۍ او د عقل د بشپړتیا وروستي حد ته ورسېد. (وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي) یعنې: ما ته الهام راکړه او توفیق راکړه، (أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ) یعنې: د دین او دنیا نعمتونه. د نعمت شکر دا دی چې نعمت د هغه چا په اطاعت کې ولګول شي چې ورکړی یې او وربښلی یې دی، او د هغه احسان په منلو، د شکر له وسه د بېوسۍ په څرګندولو او د الله په ثنا ویلو کې د هڅې په کولو سره یې مقابله وشي.
پر مور او پلار نعمتونه د هغوی پر اولادونو او اولادونو پر اولادونو هم نعمتونه دي، ځکه هغوی ته به خامخا له دغو نعمتونو، لاملونو او اغېزو څخه برخه ورسېږي؛ په ځانګړي ډول د دین نعمتونه، ځکه د مور او پلار د علم او عمل له لارې نېکوالی د اولادونو د نېکۍ له سترو لاملونو څخه دی.
(وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ) یعنې داسې نېک عمل وکړم چې د اصلاح ټولې ځانګړنې پکې راټولې وي او له هغو چارو خوندي وي چې عمل خرابوي. همدا هغه عمل دی چې الله پرې راضي کېږي، قبلوي یې او ثواب پرې ورکوي. (وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي) کله چې یې د خپل ځان لپاره د نېکۍ دعا وکړه، د خپلو اولادونو لپاره یې هم دعا وکړه چې الله د هغوی چارې سمې کړي. هغه څرګنده کړه چې د هغوی نېکوالی د مور او پلار په ګټه دی، ځکه یې وویل: (لِي ــ زما لپاره).
(إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ) یعنې: له ګناهونو او نافرمانیو مې توبه ایستلې او ستا اطاعت ته راستون شوی یم. (وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ).
د امام ابن کثیر تفسیر
کله چې الله تعالی په مخکیني آیت کې د خپل توحید، یوازې د هغه د عبادت او د هغه پر لوري د نېغ پاتې کېدو یادونه وکړه، ورپسې یې د مور او پلار په اړه سپارښتنه وکړه، لکه څنګه چې دا خبره د قرآن په ګڼو آیتونو کې یوځای راغلې ده؛ لکه د الله وینا: «او ستا پالونکي پرېکړه کړې چې له هغه پرته د بل چا عبادت مه کوئ او له مور او پلار سره نېکي وکړئ» (الإسراء: ۲۳)، او د هغه وینا: «زما او د خپلو مور او پلار شکر وباسه؛ بېرته راتګ زما لوري ته دی» (لقمان: ۱۴)، او دې ته ورته نور ډېر آیتونه. دلته یې وفرمایل: «او انسان ته مو له مور او پلار سره د نېکۍ سپارښتنه کړې ده»؛ یعنې موږ هغه ته امر کړی چې له هغوی سره نېکي وکړي او پر هغوی مهربانه وي.
ابو داود طیالسي وایي: شعبه موږ ته حدیث بیان کړ، سماک بن حرب راته وویل: ما مصعب بن سعد اورېدلی چې له سعد څخه یې روایت کاوه. سعد وویل: د سعد مور سعد ته وویل: ایا الله د مور او پلار د اطاعت امر نه دی کړی؟ نو تر هغو به نه خواړه خورم او نه به څښاک څښم چې ته له الله څخه انکار ونه کړې. هغې خوراک او څښاک پرېښود، تر دې چې خلکو به د لرګي په وسیله د هغې خوله پرانیستله.
بیا دا آیت نازل شو: «او انسان ته مو له مور او پلار سره د نېکۍ سپارښتنه کړې ده»؛ تر پایه. مسلم او د سننو کتابونو خاوندانو، له ابن ماجه پرته، دا روایت د شعبې له لارې په همدې سند او په اوږده بڼه روایت کړی دی.
(حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا) یعنې: مور یې د هغه له امله د حمل پر مهال کړاو او ستړیا ګاللې ده، لکه د امیندوارۍ بدحالي، زړه بدوالی، دروندوالی، سختي او نور هغه ستړیاوې او کړاوونه چې امیندواره مېرمنې ورسره مخ کېږي. (وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا) یعنې: د زېږون او د هغه د سختو دردونو له امله یې په کړاو زېږولی دی.
(وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا)؛ علي رضي الله عنه له دې آیت سره یوځای د لقمان دا آیت: «او د هغه د شیدو پرېښودل په دوو کلونو کې دي» (لقمان: ۱۴)، او د الله دا وینا: «او میندې دې خپلو اولادونو ته پوره دوه کاله شیدې ورکړي، د هغه چا لپاره چې غواړي د شیدو ورکولو موده پوره کړي» (البقرة: ۲۳۳)، د دې لپاره دلیل نیولی چې د حمل لږ تر لږه موده شپږ میاشتې ده. دا قوي او سم استنباط دی. عثمان او د صحابهوو یوه ډله رضي الله عنهم هم ورسره موافق وو.
محمد بن اسحاق بن یسار، له یزید بن عبدالله بن قُسَیط، هغه له بَجعَه بن عبدالله جُهني څخه روایت کوي چې ویې ویل: زموږ له ډلې یو سړي له جُهینې یوې ښځې سره واده وکړ او هغې د حمل له بشپړې شپږمیاشتنۍ مودې سره سم ماشوم وزېږاوه. د هغې مېړه عثمان ته ولاړ او دا خبره یې ورته وکړه. عثمان هغې ته د راوستلو امر وکړ. کله چې هغه د جامو اغوستلو ته پاڅېده، خور یې وژړل.
هغې ورته وویل: ته ولې ژاړې؟ په الله قسم، له هغه پرته هېڅوک له ما سره نه دي یوځای شوي؛ نو الله به زما په اړه هغه څه وکړي چې وغواړي. کله چې هغه عثمان ته راوستل شوه، عثمان د هغې د سنګسارولو امر وکړ. علي ته دا خبره ورسېده، نو هغه ته ورغی او ورته یې وویل: څه کوې؟
عثمان وویل: هغې د حمل په پوره شپږو میاشتو کې ماشوم زېږولی؛ ایا داسې کېدای شي؟ علي ورته وویل: ایا قرآن نه لولې؟ هغه وویل: ولې نه. علي ورته وویل: ایا د الله دا وینا دې نه ده اورېدلې: «د هغه حمل او له شیدو بېلول یې دېرش میاشتې دي» (الأحقاف: ۱۵)، او دا وینا: «پوره دوه کاله»؟
نو له دېرشو میاشتو چې دوه کاله کم کړو، یوازې شپږ میاشتې پاتې کېږي. عثمان وویل: په الله قسم، دې خبرې ته مې پام نه و. د ښځې د راوستلو امر یې وکړ، خو هغوی ولیدل چې سزا یې لا پلي کړې وه. بَجعَه وایي: په الله قسم، هېڅ کارغه له بل کارغه او هېڅ هګۍ له بلې هګۍ سره دومره ورته نه وي لکه هغه ماشوم چې له خپل پلار سره ورته و.
کله چې پلار یې ولید، ویې ویل: زویه! په الله قسم، زه په هغه کې هېڅ شک نه لرم. الله هغه پلار په دانه ناروغۍ اخته کړ، چې تر مرګه یې بدن خوړلو. ابن ابي حاتم دا روایت کړی دی. موږ دا روایت په بل سند هم د الله تعالی د دې وینا په تفسیر کې راوړی دی: «نو زه لومړنی د عبادت کوونکو یم» (الزخرف: ۸۱).
ابن ابي حاتم وایي: پلار مې موږ ته حدیث بیان کړ؛ فَروَه بن مُغراء موږ ته حدیث بیان کړ؛ علي بن مُسهر، له داود بن ابي هند، هغه له عِکرمه او هغه له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې ویې ویل: که ښځه ماشوم د حمل په نهو میاشتو کې وزېږوي، د شیدو یوویشت میاشتې ورته بس دي؛ که یې په اوو میاشتو کې وزېږوي، د شیدو درویشت میاشتې ورته بس دي؛ او که یې په شپږو میاشتو کې وزېږوي، نو پوره دوه کاله شیدې ورکول ورته دي، ځکه الله تعالی فرمایلي دي: «د هغه حمل او له شیدو بېلول یې دېرش میاشتې دي».
(حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ) یعنې: ځواکمن، ځوان او پیاوړی شو. (وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً) یعنې: عقل، پوهه او زغم یې بشپړ شول. ویل کېږي چې انسان عموماً تر څلوېښت کلنۍ وروسته له خپل پخواني حال څخه نه بدلېږي. ابو بکر بن عیاش، له اَعمش، هغه له قاسم بن عبدالرحمن څخه روایت کوي چې وایي: مسروق ته مې وویل: سړی له کله راهیسې په خپلو ګناهونو نیول کېږي؟ هغه وویل: کله چې څلوېښت کلنۍ ته ورسېږي، نو ځان دې وساتي.
حافظ ابو یعلی موصلي وایي: عبیدالله قواريري موږ ته حدیث بیان کړ، عَزرَه بن قَیس اَزدي ــ چې سل کلنۍ ته رسېدلی و ــ موږ ته حدیث بیان کړ؛ ابو الحسن سلولي له هغه څخه روایت وکړ او راته یې زیاته کړه: محمد بن عمرو بن عثمان، له عثمان، هغه له رسول الله ﷺ څخه روایت کوي چې ویې فرمایل: «کله چې مسلمان بنده څلوېښت کلنۍ ته ورسېږي، الله یې حساب اسانه کوي؛ او کله چې شپېته کلنۍ ته ورسېږي، الله هغه ته خپل لوري ته د رجوع توفیق ورکوي؛ او کله چې اویا کلنۍ ته ورسېږي، د اسمانونو اوسېدونکي یې خوښوي؛ او کله چې اتیا کلنۍ ته ورسېږي، الله یې نېکۍ ثابتې ساتي او بدۍ یې ورژوي؛ او کله چې نوي کلنۍ ته ورسېږي، الله یې پخوانۍ او وروستۍ ګناهونه بښي،
د کورنۍ په اړه یې شفاعت قبلوي او په اسمان کې یې د ځمکې د الله د اسیر په نوم لیکي.» دا روایت له بلې لارې هم نقل شوی او د امام احمد په مسند کې دی.
د امويانو له ډلې د دمشق یو امیر حجاج بن عبدالله حکمي ویلي دي: څلوېښت کاله مې د خلکو له شرمه ګناهونه پرېښي وو، بیا مې د الله عزوجل له شرمه پرېښودل. د شاعر خبره څومره ښکلې ده: «هغه تر هغې ځوان پاتې شو چې د سر وېښتان یې سپین شول؛ کله چې سپینوالی یې پر سر غالب شو، باطل ته یې وویل: ورک شه!»
(قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي) یعنې: الهام راکړه. (أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ) یعنې: په راتلونکي کې. (وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي) یعنې: زما اولادونه او نسل. (إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ).
په دې کې هغه چا ته لارښوونه ده چې څلوېښت کلنۍ ته رسېدلی وي، چې الله عزوجل ته خپله توبه او رجوع تازه کړي او پر هغې ټینګ هوډ وکړي.
ابو داود په خپل سنن کې له عبدالله بن مسعود رضي الله عنه څخه روایت کړی چې رسول الله ﷺ به هغوی ته په تشهد کې د دې ویلو ښوونه کوله: «اللَّهُمَّ أَلِّفْ بَيْنَ قُلُوبِنَا، وَأَصْلِحْ ذَاتَ بَيْنِنَا، وَاهْدِنَا سُبُلَ السَّلَامِ، وَنَجِّنَا مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ، وَجَنِّبْنَا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ، وَبَارِكْ لَنَا فِي أَسْمَاعِنَا وَأَبْصَارِنَا وَقُلُوبِنَا وَأَزْوَاجِنَا وَذُرِّيَّاتِنَا، وَتُبْ عَلَيْنَا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ، وَاجْعَلْنَا شَاكِرِينَ لِنِعْمَتِكَ، مُثْنِينَ بِهَا، قَابِلِيهَا، وَأَتْمِمْهَا عَلَيْنَا»؛ یعنې: «اې الله!
زموږ د زړونو ترمنځ مینه واچوه، زموږ خپلمنځي چارې سمې کړه، د سلامتۍ لارو ته مو هدایت کړه، له تیارو مو رڼا ته وژغوره، له ښکاره او پټو بدو چارو مو وساته، زموږ په غوږونو، سترګو، زړونو، مېرمنو او اولادونو کې برکت واچوه، توبه مو قبوله کړه؛ بېشکه ته ډېر توبه قبلوونکی، مهربان یې. موږ د خپل نعمت شکر کوونکي، ستایونکي او منونکي وګرځوه او نعمت پر موږ بشپړ کړه.»
د البغوي تفسیر
د الله عزوجل وینا ده: (وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ حُسْنًا)؛ د کوفې قاریانو «إِحْسَانًا» لوستې ده.
(حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا)؛ موخه د زېږون سخت دردونه دي. د حجاز قاریانو او ابو عمرو په دواړو کلمو کې «كَرْهًا» د کاف په زبر لوستې، او نورو په پېښ لوستې ده.
(وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ) یعنې: له شیدو بېلول یې. یعقوب «وَفَصْلُهُ» له الف پرته لوستې ده. (ثَلَاثُونَ شَهْرًا) موخه یې د حمل لږ تر لږه موده ده، چې شپږ میاشتې ده؛ او د شیدو ورکولو تر ټولو اوږده موده څلورویشت میاشتې ده. عِکرمه له ابن عباس رضي الله عنهما څخه روایت کوي چې ویې ویل: که ښځه ماشوم په نهو میاشتو کې وزېږوي، یوویشت میاشتې شیدې دې ورکړي؛ او که یې په شپږو میاشتو کې وزېږوي، څلورویشت میاشتې دې شیدې ورکړي.
(حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ) یعنې: د ځواک پای، د ځوانۍ او بشپړ ودې وروستی حد؛ دا له اتلسو کلونو څخه تر څلوېښتو کلونو پورې موده ده. دا د الله د دې وینا مانا ده: (وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً).
سُدّي او ضحاک وایي: دا آیت د سعد بن ابي وقاص په اړه نازل شوی دی؛ د هغه کیسه مخکې تېره شوه. نورو ویلي: دا آیت د ابو بکر صدیق، د هغه د پلار ابو قحافه عثمان بن عمرو او د هغه د مور اُمّ الخیر بنت صخر بن عمرو په اړه نازل شوی دی. علي بن ابي طالب وویل: آیت د ابو بکر په اړه نازل شوی؛ د هغه دواړه مور او پلار مسلمان شول، او د مهاجرینو له ډلې د هغه پرته د بل چا مور او پلار دواړه مسلمان شوي نه وو. الله هغه ته د هغوی په اړه سپارښتنه وکړه او له هغه وروسته یې هم دا سپارښتنه پر ځای پاتې شوه.
ابو بکر له رسول الله ﷺ سره د سوداګرۍ لپاره شام ته ولاړ، هغه مهال اتلس کلن و او رسول الله ﷺ شل کلن و. کله چې ابو بکر څلوېښت کلنۍ ته ورسېد او رسول الله ﷺ په نبوت مبعوث شو، پر هغه یې ایمان راوړ او خپل پالونکي ته یې دعا وکړه، نو ویې ویل: (قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي) یعنې: الهام راکړه.
(أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ) یعنې: د هدایت او ایمان نعمت.
(وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ) ابن عباس وایي: الله عزوجل یې دعا قبوله کړه؛ هغه نهه مؤمنان ازاد کړل چې د الله په لار کې په عذاب اخته وو. هر هغه نېک کار چې غوښت، الله به یې د ترسره کولو مرسته ورسره کوله. بیا یې داسې دعا وکړه:
(وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي)؛ الله یې دعا قبوله کړه، ځکه ټول اولادونه یې ایمان راوړ. په دې توګه د هغه د مور او پلار او ټولو اولادونو اسلام د ده لپاره یوځای شو. ابو قحافه، زوی یې ابو بکر، د ابو بکر زوی عبدالرحمن بن ابي بکر، او د عبدالرحمن زوی ابو عتیق، ټولو رسول الله ﷺ ولید. د صحابهوو له ډلې د بل چا لپاره دا ځانګړنه نه وه.
د الله وینا: (إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ) د هغه د دې وینا په څېر ده: «او له مور او پلار سره نېکي وکړئ» (البقرة: ۸۳).
په «تفسیر ابن کثیر» کې روایت شوی چې دا آیت د ابو بکر صدیق رضي الله عنه په اړه نازل شوی و؛ د هغه مور او پلار او ټول اولادونه یې اسلام راوړی و.