Nemətlərə şükür və nəslin islahı

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Bu, Allah-Taalanın qullarına olan lütfündəndir. Valideynlərə şükür və yaxşılıq etmək üçün övladlara valideynləri ilə xoş sözlə danışmağı, mülayim davranmağı, mal və dolanışıq xərcləri verməklə, eləcə də başqa yaxşılıq yolları ilə onlara ehsan etməyi tövsiyə edib tapşırmışdır. Sonra bunun səbəbini xatırladaraq ananın övladını daşıyarkən çəkdiyi əziyyətləri, hamiləlik vaxtı məruz qaldığı çətinlikləri, ardınca ağır doğuş məşəqqətini, sonra da əmizdirmə və qayğı göstərmə zəhmətini qeyd edir. Bunlar bir-iki saatlıq qısa müddət deyil; əksinə, otuz ay davam edən uzun bir müddətdir.

Hamiləlik adətən doqquz ay və ona yaxın müddət çəkir, qalanı isə əmizdirmə vaxtıdır. Bu ayədən, «Analar, əmizdirməni tamamlamaq istəyənlər üçün övladlarını iki tam il əmizdirsinlər» (Bəqərə, 2:233) ayəsi ilə birlikdə, hamiləliyin ən qısa müddətinin altı ay olduğu nəticəsi çıxarılır. Çünki əmizdirmə müddəti olan iki il otuz aydan çıxıldıqda, hamiləliyə altı ay qalır.

«Nəhayət, o, yetkinlik yaşına çatdıqda» – yəni qüvvəsinin, gəncliyinin və əqlinin kamilliyinin son həddinə çatdıqda – «və qırx yaşına yetişdikdə dedi: “Ey Rəbbim! Mənə ilham ver”». Yəni mənə ilham et və müvəffəqiyyət nəsib et ki, «mənə və valideynlərimə bəxş etdiyin nemətə şükür edim». Burada din və dünya nemətləri nəzərdə tutulur.

Nemətə şükür etmək onu neməti bəxş edən və verən Allahın itaətində sərf etmək, Onun ehsanını etiraf etmək, nemətə layiqincə şükür etməyə aciz olduğunu bilmək və bu nemətlərə görə Allaha həmd etməyə çalışmaqdır. Valideynlərə verilən nemətlər onların övladlarına və nəslinə də verilən nemətlərdir, çünki övladlar bu nemətlərdən, onların səbəb və təsirlərindən mütləq pay alırlar. Xüsusilə din nemətləri belədir: valideynlərin elm və əməl baxımından saleh olması övladlarının salehliyinə səbəb olan ən böyük amillərdəndir.

«Və Sənin razı qalacağın saleh əməl görüm» – yəni əməl onu düzgün edən xüsusiyyətləri özündə birləşdirsin və onu pozan şeylərdən uzaq olsun. Allahın razı qaldığı, qəbul etdiyi və sahibinə əcr verdiyi əməl budur. «Nəslimi də mənim üçün islah et» – insan əvvəlcə özü üçün salehlik dilədikdən sonra nəslinin hallarını da Allahın islah etməsini diləyir. Onların salehliyinin valideynlərinə fayda verdiyini «mənim üçün islah et» sözləri ilə bildirir.

«Həqiqətən, mən Sənə tövbə etdim» – günah və asiliklərdən tövbə edib Sənin itaətinə qayıtdım. «Həqiqətən, mən müsəlmanlardanam».

İmam İbn Kəsirin təfsiri

Allah-Təala əvvəlki ayədə Özünün təkliyini, ibadətin yalnız Ona məxsus edilməsini və Ona doğru istiqamətlənməyi qeyd etdikdən sonra valideynlərə yaxşılıq etməyi tövsiyə etmişdir. Bu, Quranda bir çox ayədə yanaşı xatırlanır. Allahın «Rəbbin yalnız Ona ibadət etməyi və valideynlərə yaxşılıq etməyi buyurdu» (İsra, 17:23) və «Mənə və valideynlərinə şükür et. Dönüş Mənədir» (Loğman, 31:14) kəlamları və başqa çoxsaylı ayələr də buna misaldır.

Burada isə belə buyurur: «Biz insana valideynlərinə yaxşılıq etməyi tövsiyə etdik» (Əhqaf, 46:15), yəni onlara yaxşılıq etməyi və şəfqətlə yanaşmağı əmr etdik.

Əbu Davud ət-Tayalisi dedi: Şu'bə bizə rəvayət etdi; Səmmak ibn Hərb mənə xəbər verərək dedi: «Müs'ab ibn Sə'din Sə'ddən rəvayət etdiyini eşitdim. O dedi: Sə'din anası ona belə dedi: “Məgər Allah valideynlərə itaət etməyi əmr etməyibmi? Allaha küfr etməyincə nə yemək yeyəcəyəm, nə də içki içəcəyəm”. O, yeməkdən və içməkdən imtina etdi.

Nəhayət, ağzını çubuqla açmağa başladılar. Bu zaman “Biz insana valideynlərinə yaxşılıq etməyi tövsiyə etdik” ayəsi nazil oldu». Bu rəvayəti Müslim və İbn Macədən başqa sünən müəllifləri Şu'bənin isnadı ilə, buna bənzər, lakin daha geniş şəkildə rəvayət etmişlər.

«Anası onu məşəqqətlə daşımışdır» – yəni hamiləlik dövründə onun səbəbi ilə ürəkbulanma, halsızlıq, ağırlıq və sıxıntı kimi əziyyət və yorğunluqlara qatlaşmış, hamilə qadınların məruz qaldığı başqa çətinlikləri də çəkmişdir. «Onu məşəqqətlə doğmuşdur» – doğuş sancıları və şiddətli əzablarla. «Onun daşınma və süddən kəsilmə müddəti otuz aydır».

Əli (Allah ondan razı olsun) bu ayəni Loğman surəsindəki «Onun süddən kəsilməsi iki il ərzindədir» (Loğman, 31:14) və «Analar, əmizdirməni tamamlamaq istəyənlər üçün övladlarını iki tam il əmizdirsinlər» (Bəqərə, 2:233) ayələri ilə birlikdə dəlil gətirərək hamiləliyin ən qısa müddətinin altı ay olduğunu söyləmişdir. Bu, qüvvətli və doğru bir nəticə çıxarışıdır. Osman və bir qrup səhabə də (Allah onlardan razı olsun) onunla razılaşmışlar.

Məhəmməd ibn İshaq ibn Yəsar, Yezid ibn Abdullah ibn Qusaytdan, o da Bə'cə ibn Abdullah əl-Cuhənidən rəvayət edir: «Bizim qəbilədən bir kişi Cüheynədən olan bir qadınla evləndi. Qadın altı ay tamam olanda uşaq doğdu. Əri Osman ibn Əffanın yanına gedib bunu ona bildirdi. Osman qadının gətirilməsini əmr etdi.

Qadın paltarını geyinmək üçün ayağa qalxanda bacısı ağladı. Qadın ona dedi: “Niyə ağlayırsan? Allaha and olsun ki, məndən başqa heç bir məxluq mənə toxunmayıb. Allah mənim barəmdə istədiyinə hökm edər”. Onu Osmanın yanına gətirəndə Osman qadının daşqalaq edilməsini əmr etdi.

Bu xəbər Əliyə çatdı. O, Osmanın yanına gəlib dedi: “Nə edirsən?” Osman dedi: “Qadın tam altı ayda doğub. Bu, mümkündürmü?” Əli dedi: “Məgər Quranda oxumursan?” Osman dedi: “Bəli”. Əli dedi: “Məgər Allahın «Onun daşınma və süddən kəsilmə müddəti otuz aydır» və «iki tam il» buyurduğunu eşitməmisən?

Deməli, altı aydan artıq qalmır”. Osman dedi: “Allaha and olsun, bunu düşünməmişdim”. Qadını gətirməyi əmr etdi, lakin ona çatanda iş artıq bitmişdi». Bə'cə dedi: «Allaha and olsun, qarğa qarğaya, yumurta yumurtaya bənzədiyindən də çox həmin uşaq atasına bənzəyirdi.

Atası onu görəndə dedi: “Oğlumdur, ona şübhəm yoxdur”». Allah onu “yeyən yara” ilə sınağa çəkdi. Bu yara onu yeməyə davam etdi və o, həmin xəstəlikdən öldü. Bunu İbn Əbi Hatim rəvayət etmişdir. Biz bu rəvayətin başqa isnadla olan variantını «De: “Əgər Mərhəmətli Allahın övladı olsaydı, mən Ona ibadət edənlərin ilki olardım”» (Zuxruf, 43:81) ayəsinin təfsirində qeyd etmişik.

İbn Əbi Hatim dedi: Atam bizə rəvayət etdi; Fərvə ibn əl-Məğra bizə rəvayət etdi; Əli ibn Müshirdən, o da Davud ibn Əbi Hinddən, o da İkrimədən, o da İbn Abbasdan belə nəql etdi: «Qadın uşağı doqquz ayda doğarsa, ona iyirmi bir ay əmizdirmə kifayət edər. Yeddi ayda doğarsa, iyirmi üç ay əmizdirmə kifayət edər. Altı ayda doğarsa, iki tam il əmizdirilir. Çünki Allah-Təala belə buyurur: “Onun daşınma və süddən kəsilmə müddəti otuz aydır”».

«Nəhayət, o, yetkinlik yaşına çatdıqda» – yəni qüvvətlənib gəncləşdikdə və yetkin kişiyə çevrildikdə; «qırx yaşına yetişdikdə» – yəni əqli, anlayışı və mühakiməsi kamilləşib son həddinə çatdıqda. Deyilir ki, insan adətən qırx yaşında olduğu halından sonra çox dəyişmir. Əbu Bəkr ibn Əyyaş, Ə'məşdən, o da Qasim ibn Əbdürrəhmandan rəvayət edir: Məsruqa dedim: «İnsan nə vaxt günahlarına görə hesaba çəkilir?» O dedi: «Qırx yaşına çatdıqda. Elə isə ehtiyatlı ol».

Hafiz Əbu Yə'la əl-Məvsili dedi: Übeydullah əl-Qavvariri bizə rəvayət etdi; Əzrə ibn Qeys əl-Əzdi bizə rəvayət etdi – onun yüz yaşı vardı; Əbu əl-Həsən əs-Səluli bizə ondan rəvayət etdi və əlavə olaraq dedi: Məhəmməd ibn Amr ibn Osman, Osmandan, o da Peyğəmbərdən (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) rəvayət etdi: «Müsəlman bəndə qırx yaşına çatanda Allah onun hesabını yüngülləşdirər. Altmış yaşına çatanda Allah ona Özünə yönəlməyi nəsib edər. Yetmiş yaşına çatanda göy əhli onu sevər. Səksən yaşına çatanda Allah onun yaxşı əməllərini sabit saxlayar, pis əməllərini silər.

Doxsan yaşına çatanda Allah onun əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlayar, onu ailəsi barədə şəfaətçi edər və göydə onun haqqında “Allahın yer üzündəki əsiri” yazılar». Bu hədis başqa yollarla da rəvayət edilmişdir və İmam Əhmədin “Müsnəd”ində yer alır.

Bəni-Üməyyənin əmirlərindən, Dəməşqdə yaşayan əl-Həccac ibn Abdullah əl-Həkəmi demişdir: «Qırx il insanlardan həya etdiyim üçün günahları və asilikləri tərk etdim. Sonra Allahdan həya etdiyim üçün onları tərk etdim». Şairin bu sözü necə də gözəldir: «Gəncliyin şıltaqlığına saçına dən düşənədək davam etdi. Saçına dən düşəndə isə batilə dedi: “Dayan!”»

«Dedi: “Ey Rəbbim! Mənə ilham ver”» – yəni mənə ilham et. «Mənə və valideynlərimə bəxş etdiyin nemətə şükür edim və Sənin razı qalacağın saleh əməl görüm» – yəni gələcəkdə belə edim. «Nəslimi də mənim üçün islah et» – yəni övladlarımı və nəvə-nəticələrimi.

«Həqiqətən, mən Sənə tövbə etdim və həqiqətən, mən müsəlmanlardanam». Bu ayədə qırx yaşına çatan kəsə Allah-Taalaya tövbəsini və Ona yönəlişini yeniləmək, bu işdə qətiyyətli olmaq tövsiyə edilir.

Əbu Davud “Sünən”ində Abdullah ibn Məsuddan (Allah ondan razı olsun) rəvayət etmişdir ki, Allahın Elçisi (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) onlara təşəhhüddə belə deməyi öyrədərdi: «Allahım, qəlblərimizi birləşdir, aramızdakı münasibətləri düzəlt, bizi salamatlıq yollarına yönəlt, bizi zülmətlərdən nura çıxar, aşkar və gizli çirkin əməllərdən uzaq et. Eşitmə qabiliyyətimizə, görmə qabiliyyətimizə, qəlblərimizə, zövcələrimizə və övladlarımıza bərəkət ver. Tövbəmizi qəbul et. Həqiqətən, Sən tövbələri qəbul edən və Rəhmlisən.

Nemətinə görə Sənə şükür edən, Ona görə Sənə həmd edən və neməti qəbul edənlərdən olmağı bizə nəsib et, nemətini bizim üçün tamamla». İstinadlar: İsra, 17:23; Loğman, 31:14; Ənkəbut, 29:8; Bəqərə, 2:233; Zuxruf, 43:81.

əl-Bəğəvinin təfsiri

Allah-Taalanın «Biz insana valideynlərinə yaxşılıq etməyi tövsiyə etdik» kəlamı. Kufə qiraətçiləri «ihsanən» (إحسانا) oxumuşlar.

«Anası onu məşəqqətlə daşımış və məşəqqətlə doğmuşdur» – burada doğuşun şiddətli ağrısı nəzərdə tutulur. Hicaz qiraətçiləri və Əbu Amr hər iki sözdə «kərhan»ı (كَرْهًا), fəthə ilə oxumuşlar; digərləri isə hər ikisini dammə ilə oxumuşlar.

«Onun daşınma və süddən kəsilmə müddəti» – yəni süddən ayrılması. Yaqub «vəfasluhu»nu (وفصله), əlifsiz oxumuşdur. «Otuz aydır» – bununla hamiləliyin ən qısa müddəti olan altı ay nəzərdə tutulur; əmizdirmənin ən uzun müddəti isə iyirmi dörd aydır. İkrimə İbn Abbasdan (Allah ondan razı olsun) belə rəvayət etmişdir: «Qadın doqquz ay hamilə qalarsa, iyirmi bir ay əmizdirər; altı ay hamilə qalarsa, iyirmi dörd ay əmizdirər».

«Nəhayət, o, yetkinlik yaşına çatdıqda» – yəni qüvvəsinin son həddinə, gəncliyinin və bədəninin kamillik həddinə çatdıqda. Bu, on səkkiz yaşdan qırx yaşadək olan müddətdir. Bu, Allahın «qırx yaşına yetişdikdə» kəlamındadır.

Süddi və Dəhhaq demişlər: «Bu ayə Sə'd ibn Əbi Vəqqas haqqında nazil olmuşdur. Onun əhvalatı artıq keçmişdir». Başqaları isə demişlər: «Ayə Əbu Bəkr əs-Siddiq, atası Əbu Qühafə Osman ibn Amr və anası Ümmül-Xeyr bint Saxr ibn Amr haqqında nazil olmuşdur». Əli ibn Əbu Talib demişdir: «Ayə Əbu Bəkr haqqında nazil olmuşdur.

Onun hər iki valideyni İslamı qəbul etmişdi. Mühacirlər arasında valideynlərinin ikisi də müsəlman olan başqa heç kəs yox idi. Allah ona valideynləri barədə tövsiyə etmiş, o da bundan sonra bu tövsiyəyə əməl etmişdi». Əbu Bəkr on səkkiz yaşında, Peyğəmbər (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) isə iyirmi yaşında olarkən onunla Şama ticarət səfərinə çıxmışdı.

Əbu Bəkr qırx yaşına çatanda və Peyğəmbərə (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) peyğəmbərlik veriləndə ona iman gətirdi və Rəbbinə dua edərək dedi: «Ey Rəbbim! Mənə ilham ver» – yəni mənə ilham et.

«Mənə və valideynlərimə bəxş etdiyin nemətə şükür edim» – yəni hidayət və iman nemətinə.

«Və Sənin razı qalacağın saleh əməl görüm». İbn Abbas demişdir: «Allah-Təala onun duasını qəbul etdi. O, Allah yolunda əzab verilən doqquz mömini köləlikdən azad etdi. Xeyir işlərdən nə etmək istədisə, Allah ona kömək etdi». Həmçinin belə dua etdi:

«Nəslimi də mənim üçün islah et». Allah onun duasını qəbul etdi və bütün övladları iman gətirdi. Beləliklə, onun valideynlərinin və övladlarının hamısı İslamı qəbul etdi. Əbu Qühafə, oğlu Əbu Bəkr, Əbu Bəkrin oğlu Əbdürrəhman və Əbdürrəhmanın oğlu Əbu Atiq – hamısı Peyğəmbəri (Allahın salavatı və salamı onun üzərinə olsun) görmüşdülər. Bu, səhabələrdən heç birinə nəsib olmamışdı.

«Həqiqətən, mən Sənə tövbə etdim və həqiqətən, mən müsəlmanlardanam». Bu, Allah-Taalanın «Valideynlərə yaxşılıq edin» (Bəqərə, 2:83) kəlamına bənzəyir.