Ne’matga shukr va zurriyot islohi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

Bu Alloh taoloning bandalariga ko‘rsatgan lutf-marhamati va ota-onaga shukr qilishidandir: U farzandlarga ota-onalariga yaxshi muomala qilishni, ularga muloyim so‘z va yumshoq nutq bilan gapirishni, mol-mulkidan sarflashni va boshqa yaxshilik yo‘llari bilan ehson ko‘rsatishni vasiyat qildi. So‘ng buning sababini bayon qilib, ona farzandini ko‘tarib yurish jarayonida nimalarni boshdan kechirgani va qanday mashaqqatlarga chidaganini eslatdi: homiladorlik vaqtida, so‘ng tug‘ishning ulkan mashaqqatida, undan keyin emizish va parvarish qilishda.

Bu zikr qilingan ishlar bir-ikki soatlik qisqa muddat emas, balki uzoq vaqt bo‘lib, (ثَلَاثُونَ شَهْرًا) — o‘ttiz oy deb belgilangan. Odatda, homiladorlik to‘qqiz oy va shunga yaqin bo‘ladi, qolgan vaqt esa emizish muddatidir. Ushbu oyatdan, shuningdek, «Onalar bolalarini to‘la ikki yil emizadilar» (Baqara, 233) degan oyat bilan birga, homiladorlikning eng kam muddati olti oy ekani dalil qilinadi. Chunki ikki yil bo‘lgan emizish muddatini o‘ttiz oydan ayirsak, homiladorlik uchun olti oy qoladi.

«Toki, u o‘z kuch-quvvatining cho‘qqisiga yetsa» — ya’ni kuch-quvvati, yoshlik davri va aqliy kamolotining nihoyasiga yetsa. «Va qirq yoshga yetsa, aytadi: “Robbim, menga ilhom ber”» — ya’ni meni ilhomlantir va muvaffaq qil. «O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr qilishimga» — bu din va dunyo ne’matlaridir. Ne’matga shukr qilish — ne’matlarni uni ato etgan va ehson qilgan Zotga itoat yo‘lida sarflash, Allohning marhamatini e’tirof etish, shukr qilishga ojizligini tan olish va Allohga hamd aytishda bor kuchini sarflashdir.

Ota-onaga berilgan ne’matlar ularning farzandlari va zurriyotlariga ham berilgan ne’matlardir, chunki ular bu ne’matlardan, ularning sabablaridan va asoratlaridan, albatta, bahramand bo‘ladilar. Ayniqsa, din ne’matlarida ota-onaning ilm va amal bilan solih bo‘lishi farzandlarining solih bo‘lishiga olib boruvchi eng ulkan sabablardandir.

«Va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga» — u amalni isloh qiluvchi narsalarni o‘zida jamlagan va uni buzadigan narsalardan xoli bo‘lgan holda. Alloh rozi bo‘ladigan, qabul qiladigan va savob beradigan amal shudir. «Va zurriyotimni ham men uchun isloh qilgin» — o‘zi uchun solihlik so‘rab duo qilgach, zurriyotining ahvolini ham Alloh isloh etishini so‘rab duo qildi. Ularning isloh bo‘lishi ota-onalariga foyda keltirishini «men uchun» degan so‘zi bilan bildirdi.

«Albatta, men Senga tavba qildim» — gunoh va ma’siyatlardan tavba qilib, Sening itoatingga qaytdim. «Va albatta, men musulmonlardandirman».

Imom Ibn Kasir tafsiri

Alloh taolo avvalgi oyatda O‘zining yagonaligini, ibodatni faqat Unga xolis qilishni va Unga to‘g‘ri yo‘lda bo‘lishni zikr qilganidan so‘ng, ota-onaga yaxshilik qilishni vasiyat qildi. Bu Qur’onning ko‘plab oyatlarida tavhid bilan birga keladi. Masalan, Alloh taoloning: «Robbingiz O‘ziga ibodat qilishingizni va ota-onaga yaxshilik qilishingizni amr etdi» (Isro, 23), degan so‘zi va: «Menga va ota-onangga shukr qil. Qaytish faqat Mening huzurimgadir» (Luqmon, 14), degan so‘zi va boshqa ko‘plab oyatlar.

Bu yerda esa: «Biz insonga ota-onasiga yaxshilik qilishni vasiyat etdik», dedi. Ya’ni, ularga yaxshilik qilishni va mehribon bo‘lishni amr etdik.

Abu Dovud at-Tayolisiy shunday dedi: «Bizga Shu’ba aytdi, u menga Simok ibn Harb xabar berdi, u Mus’ab ibn Sa’ddan, u esa Sa’ddan eshitib rivoyat qildi: Sa’dning onasi unga: “Alloh ota-onaga itoat qilishni amr etmaganmi? Men sen Allohga kufr keltirmaguningcha na ovqat yeyman, na ichimlik ichaman”, dedi. U ovqat va ichimlikdan bosh tortdi, hatto odamlar uning og‘zini tayoq bilan ochadigan bo‘lishdi. Shunda mana bu oyat nozil bo‘ldi: “Biz insonga ota-onasiga yaxshilik qilishni vasiyat etdik”, oyat oxirigacha».

Bu rivoyatni Muslim va Ibn Moja’dan boshqa sunan mualliflari Shu’baning isnodi bilan shunga o‘xshash, undan uzunroq shaklda rivoyat qilganlar.

«Onasi uni mashaqqat bilan ko‘tardi» — ya’ni homiladorlik sababli qiynalib, mashaqqat chekdi: ko‘ngil aynishi, behollik, og‘irlik, iztirob va homilador ayollarga yetadigan boshqa charchoq va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. «Va uni mashaqqat bilan tug‘di» — ya’ni to‘lg‘oq va uning og‘irligi sababli ham mashaqqat bilan tug‘di. «Uning homiladorligi va sutdan ajratilishi o‘ttiz oydir».

Ali roziyallohu anhu bu oyatni Luqmon surasidagi: «Uning sutdan ajratilishi ikki yil ichidadir» (Luqmon, 14), hamda: «Onalar bolalarini to‘la ikki yil emizadilar — emizishni to‘la qilishni istagan kishi uchun» (Baqara, 233), degan oyatlar bilan birga dalil qilib, homiladorlikning eng kam muddati olti oy ekanini xulosa qilgan. Bu kuchli va to‘g‘ri istinbotdir. Usmon va sahobalardan bir jamoa ham uning fikriga qo‘shilgan, Alloh ulardan rozi bo‘lsin.

Muhammad ibn Ishoq ibn Yasor Yazid ibn Abdulloh ibn Qusayt, u Baj’a ibn Abdulloh al-Juhaniydan rivoyat qiladi: «Bizdan bir kishi Juhayna qabilasidan bo‘lgan ayolga uylandi. Ayol homilasini aynan olti oyda tug‘di. Eri Usmonning huzuriga borib, bu haqda aytdi. Usmon ayolni olib kelishni buyurdi.

Ayol kiyimlarini kiyish uchun o‘rnidan turganida, singlisi yig‘ladi. Ayol: “Nega yig‘layapsan? Allohga qasamki, Alloh men haqimda O‘zi xohlagan hukmni chiqargunicha, mendan boshqa hech kim menga yaqinlik qilmagan”, dedi. Uni Usmonning huzuriga olib kelishgach, Usmon toshbo‘ron qilishni buyurdi.

Bu xabar Aliga yetib borgach, u Usmonning oldiga kelib: “Nima qilmoqchisan?” dedi. Usmon: “U to‘la olti oyda tug‘di. Shunday bo‘lishi mumkinmi?” dedi. Ali: “Qur’onni o‘qimaysanmi?” dedi. Usmon: “Ha”, dedi. Ali: “Allohning: ‘Uning homiladorligi va sutdan ajratilishi o‘ttiz oydir’, deganini eshitmadingmi?

Yana: ‘To‘la ikki yil’, deganini ham? Demak, ikki yildan keyin faqat olti oy qoladi”, dedi. Usmon: “Allohga qasamki, buni xayolimga keltirmabman”, dedi. So‘ng: “Ayolni menga olib kelinglar”, deb buyurdi. Ammo odamlar uning ishini hal qilib bo‘lishgan edi.

Baj’a aytadi: “Allohga qasamki, qarg‘a qarg‘aga, tuxum tuxumga qanchalik o‘xshasa, bola ham otasiga shunchalik o‘xshar edi. Otasi uni ko‘rib: ‘O‘g‘lim, Allohga qasamki, men sendan shubhalanmayman’, dedi”. Keyin Alloh uning boshiga yara chiqardi. Yara uni yemirib boraverdi va u shu sababli vafot etdi».

Buni Ibn Abu Hotim rivoyat qilgan. Biz bu rivoyatni «Men birinchi ibodat qiluvchi emasman» (Zuxruf, 81) oyati tafsirida boshqa sanad bilan ham keltirganmiz.

Ibn Abu Hotim dedi: «Otam bizga aytdi, unga Ferva ibn al-Mug‘ro aytdi, unga Ali ibn Mushir Dovud ibn Hinddan, u Ikrimadan, u esa Ibn Abbosdan rivoyat qildi: “Ayol to‘qqiz oyda tuqqan bo‘lsa, unga yigirma bir oylik emizish kifoya qiladi. Yetti oyda tuqqan bo‘lsa, yigirma uch oylik emizish kifoya qiladi. Olti oyda tuqqan bo‘lsa, to‘la ikki yil emiziladi. Chunki Alloh taolo: ‘Uning homiladorligi va sutdan ajratilishi o‘ttiz oydir’, deydi”.»

«Toki, u o‘z kuch-quvvatining cho‘qqisiga yetsa» — ya’ni kuchga kirib, ulg‘ayib, baquvvat bo‘lsa. «Va qirq yoshga yetsa» — ya’ni aqli kamoliga yetib, fahmi va hilm-farosati to‘liq bo‘lsa. Aytishlaricha, inson qirq yoshga yetgach, odatda o‘zining qanday bo‘lsa, shundayligidan o‘zgarmaydi. Abu Bakr ibn Ayyosh A’mashdan, u Qosim ibn Abdurahmondan rivoyat qiladi: Men Masruqdan: «Kishi qachon gunohlari uchun javobgarlikka tortiladi?» deb so‘radim. U: «Qirq yoshga yetgach, ehtiyot bo‘l», dedi.

Hofiz Abu Ya’lo al-Mavsiliy dedi: «Ubaydulloh al-Qavoririy bizga aytdi, unga yuz yoshga kirgan Uzra ibn Qays al-Azdiy aytdi, unga Abu al-Hasan as-Saluliy rivoyat qildi va yana qo‘shimcha qilib aytdi: Muhammad ibn Amr ibn Usmon, Usmondan, u esa Payg‘ambardan ﷺ rivoyat qiladi: “Musulmon banda qirq yoshga yetganda, Alloh uning hisobini yengillashtiradi. Oltmish yoshga yetganda, Alloh unga O‘ziga qaytish tavfiqini beradi. Yetmish yoshga yetganda, osmon ahli uni yaxshi ko‘radi. Sakson yoshga yetganda, Alloh uning yaxshiliklarini mustahkamlaydi va yomonliklarini o‘chiradi.

To‘qson yoshga yetganda, Alloh uning oldingi va keyingi gunohlarini kechiradi, uni ahli bayti haqida shafoatchi qiladi va osmonda “Allohning yerdagi asiri” deb yozadi». Bu rivoyat boshqa yo‘llar bilan ham keltirilgan va Imom Ahmadning “Musnad”ida bor.

Umaviylar davrida Damashqda amir bo‘lgan Hajjaj ibn Abdulloh al-Hakamiy aytdi: «Odamlardan hayo qilib, qirq yil davomida ma’siyat va gunohlarni tark etdim. Keyin Alloh taolodan hayo qilib, ularni tark etdim». Shoirning quyidagi so‘zi naqadar go‘zal: «Sochiga oq tushguncha yigitlik qildi. Oq tushgach, botilga: “Bas, to‘xta!” dedi».

«Robbim, menga ilhom ber» — ya’ni meni ilhomlantir. «O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr qilishimga va kelajakda Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga». «Va zurriyotimni ham men uchun isloh qilgin» — ya’ni naslim va avlodimni. «Albatta, men Senga tavba qildim va albatta, men musulmonlardandirman».

Bu oyatda qirq yoshga yetgan kishiga Alloh azza va jallaga tavba va inobatni yangilash, bunga qat’iy azm qilishga yo‘l-yo‘riq bor.

Abu Dovud o‘zining “Sunan”ida Ibn Mas’ud roziyallohu anhudan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ ularga tashahhudda shunday deyishni o‘rgatar edilar: «Allohim, qalblarimizni ulfat qil, oramizni isloh et, bizni salomatlik yo‘llariga hidoyat qil, zulmatlardan nurga najot ber, oshkora va yashirin fahsh ishlardan bizni uzoq qil. Quloqlarimizga, ko‘zlarimizga, qalblarimizga, juftlarimizga va zurriyotlarimizga baraka ber. Tavbamizni qabul qil, albatta, Sen tavbalarni ko‘p qabul qiluvchi va rahmli Zotsan. Bizni ne’matlaringga shukr qiluvchi, ularni madh etib, qabul qiluvchi qil va ne’matlaringni biz uchun mukammal et».

(Isro, 23; Luqmon, 14; Ankabut, 8; Luqmon, 14; Baqara, 233; Ali; «Onalar bolalarini emizadilar»; Zuxruf, 81.)

Al-Bag‘aviy tafsiri

Alloh azza va jallaning «Biz insonga ota-onasiga yaxshilik qilishni vasiyat etdik» degan so‘zi haqida: Kufa ahli «ehsonan» deb qiroat qilgan.

«Onasi uni mashaqqat bilan ko‘tardi va mashaqqat bilan tug‘di» — bu yerda tug‘ruqning og‘irligi nazarda tutiladi. Hijoz ahli va Abu Amr har ikkala so‘zni «karhan» deb, kof harfini fathali o‘qiganlar. Boshqalar esa ikkalasini damma bilan o‘qiganlar.

«Uning homiladorligi va sutdan ajratilishi» — ya’ni sutdan chiqarilishi. Ya’qub «fasluhu» deb, alifsiz o‘qigan. «O‘ttiz oy» — bu homiladorlikning eng kam muddatidir; u olti oy bo‘ladi. Emizishning eng uzoq muddati esa yigirma to‘rt oydir.

Ikrima Ibn Abbos roziyallohu anhumodan rivoyat qiladi: «Ayol to‘qqiz oy homilador bo‘lsa, yigirma bir oy emizadi. Olti oy homilador bo‘lsa, yigirma to‘rt oy emizadi».

«Toki, u o‘z kuch-quvvatining cho‘qqisiga yetsa» — kuch-quvvatining nihoyasi, yoshlikning eng yuqori davri va barkamollikka yetishi. Bu o‘n sakkiz yoshdan qirq yoshgacha bo‘lgan muddatdir. Mana shu «va qirq yoshga yetdi» degan so‘zning ma’nosidir. Sudiy va Dahhok: «Bu oyat Sa’d ibn Abu Vaqqos haqida nozil bo‘lgan», deganlar.

Uning qissasi avval o‘tgan. Boshqalar esa: «Bu oyat Abu Bakr Siddiq, uning otasi Abu Qahofa Usmon ibn Amr va onasi Ummul-Xayr binti Saxr ibn Amr haqida nozil bo‘lgan», dedilar. Ali ibn Abu Tolib aytdi: «Oyat Abu Bakr haqida nozil bo‘lgan. Uning ota-onasining ikkalasi ham Islomni qabul qilgan.

Muhajirlardan ota-onasi ikkalasi ham musulmon bo‘lgan boshqa hech kim yo‘q edi. Alloh unga ota-onasiga yaxshilik qilishni vasiyat qildi va bu vasiyat undan keyin ham davom etdi».

Abu Bakr Rasululloh ﷺ bilan birga bo‘lganida o‘n sakkiz yoshda, Rasululloh ﷺ esa yigirma yoshda edilar. Ular Shomga tijorat safariga borishgan edi. Abu Bakr qirq yoshga yetganida va Nabiy ﷺga vahiy kelganida, u zotga iymon keltirdi va Robbisiga duo qilib: «Robbim, menga ilhom ber», dedi. Ya’ni, meni ilhomlantir.

«O‘zing menga va ota-onamga bergan ne’matingga shukr qilishimga» — hidoyat va iymon ne’mati uchun. «Va Sen rozi bo‘ladigan solih amal qilishimga».

Ibn Abbos aytadi: Alloh azza va jalla uning duosini ijobat qildi. U Alloh yo‘lida azoblanayotgan to‘qqiz nafar mo‘minni ozod qildi. Har qanday yaxshilikni qilishni istasa, Alloh unga bu ishda yordam berardi. Shuningdek, u: «Va zurriyotimni ham men uchun isloh qilgin», deb duo qildi.

Alloh uning bu duosini ham ijobat qildi: uning farzandlaridan birortasi ham iymon keltirmay qolmadi. Shunday qilib, ota-onasining ham, farzandlarining ham barchasi Islomni qabul qilgan edi. Abu Qahofa Rasululloh ﷺni, uning o‘g‘li Abu Bakrni, Abu Bakrning o‘g‘li Abdurahmonni va Abdurahmonning o‘g‘li Abu Atiqni ko‘rdi. Sahobalardan hech kimga bunday nasib etmagan.

«Albatta, men Senga tavba qildim va albatta, men musulmonlardandirman» — bu Alloh taoloning «Ota-onaga yaxshilik qiling» (Baqara, 83) degan so‘ziga o‘xshashdir.