Allahqa şükür ve nesil salâhı

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

Bu, Allah Taala’nıñ qullarına lütfidir. Ata-analarğa şükür olaraq, evlâtlarğa ata-analarına nazik sözler ve yumşaq muamele ile, mal ve nafaka sarf etmek ve diger ihsan yollarınen yahşılıq yapmağa emir berdi. Soñra bunıñ sebebini añlatıp, ananıñ balasını taşığanda çeken zorluklarını, hamilelik vaqtında qarşılaşqan meşaqatlarını, soñra doğuruvnıñ büyük müşküligini, emizdirüv ve bala baquv meşaqatını zikr etti. Zikrilgen bu işler bir-eki saatlıq qısqa bir müddet degildir; aksine, uzun bir müddettir: (otuz ay).

Bunun toqquz ayı ve ya şoña yaqın bir müddet hamilelik içün, qalğanı ise emizdirüv içündir. Bu, adet olaraq böyle olur. Bu ayet ve Allah Taala’nıñ «Analarga, emizdirüvni tamam etmek istegen kimse içün, balalarını tam eki yıl emizdirmek buyurılğan» (Bakara, 2:233) ayeti, hamilelikniñ en az müddeti altı ay olğanına delildir. Çünki emizdirüv müddeti — eki yıl — otuz aydan çıqarılsa, hamilelik müddeti olaraq altı ay qala.

«Nihayet o, quvetiniñ kemaline yetken ve qırq yaşına kirgen vaqıtta» — ya’ni, quvetiniñ soñki derecesine, yaşlığınıñ kemaline ve aqılınıñ tamam olmasına yetken vaqıtta — «dedi: Rabbim! Maña ilham et» — ya’ni, ilham et ve muvaffaq eyle — «maña ve ata-anama bergen nimetleriñe şükür etmege». Burada din ve dünya nimetleri közde tutulğan. Şükür — nimetlerni, olarnı bergen ve lütf etken Allahqa itaat yolunda qullanmaq, Onıñ lütfini itiraf etmek, şükür etmege aciz olğanını añmaq ve bu nimetler sebebinden Allahqa medih etmege gayret etmek demektir.

Ata-analarğa berilgen nimetler — olarnıñ evlâtları ve nesilleri içün de nimetlerdir, çünki olar da bu nimetlerden, olarnıñ sebep ve izlerinden elbette pay alırlar. Hususan, din nimetleri: ata-ananıñ ilim ve amel bakımından salâhı, evlâtlarınıñ salâhı içün eñ büyük sebeplerdendir. «Ve Sen razı olacaqsıñ salih amel yapmağa» — ya’ni, amelniñ salih olmasınıñ şartlarını cem etip, onı bozan şeylerden uzaq olmağa. Allah ondan razı olır, onı qabul eter ve qarşılığında mükâfat berir.

«Neslimde de menim içün salâh ber» — kişi evvelâ özüniñ salâhı içün dua etken soñ, Allah’tan nesliniñ ahvallerini de salâh etmesini tilegen. «Men Saña tevbe ettim» — gunah ve isyanlardan tevbe etip, Saña itaatke qayttım. «Ve men musulmanlardanım».

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

Allah Taala evelki ayette Öz birligini, ibadeti yalnız Oña has etüvni ve Oña doğru turuvnı zikr etken soñ, ata-analarğa vasiyet etmekni de ayttı. Quran’nıñ bir qaç ayetinde bu mesele tevhid ve ibadet ile yan-yana zikr etilgen. Meselâ: «Rabbiñ, Yalñız Oña ibadet etüviñizni ve ata-anağa yahşılıq etüviñizni emir etti» (İsra, 17:23); «Maña ve ata-anaña şükür et; dönüş Meniñ yanıma olacaq» (Luqman, 31:14) ve bunlardan başqa bir qaç ayet. Bu yerde de: «Biz insanga ata-anasına yahşılıq yapmasını vasiyet ettik», ya’ni, olarnıñ ikisine de ihsan etmege ve şefqat köstermege emir ettik.

Abu Dawud at-Tayalisi şöyle rivayet etti: Şu’ba bizge rivayet etti; Simak ibn Harb maña haber berdi: Men Mus’ab ibn Sa’dnıñ Sa’d’dan rivayet etkenini eşittim. Sa’dnıñ anası Sa’dqa: «Allah ata-anağa itaat etmege emir etmedi mi? Sen Allahqa küfr etmege qadirlengençe, men ne aşayım, ne de içeyim», dedi. O, aşav ve içüvden vazkeçti; olarnıñ ağzını tayaqnen açmağa mecbur olğanlarına qadar böyle devam etti.

Bu ayet nazil oldı: «Biz insanga ata-anasına yahşılıq etmesini vasiyet ettik». Muslim ve İbn Mace’den başqa Sünnen müellifleri, Şu’ba yolunen, bunıñğa yaqın, faqat daa uzun bir rivayetni rivayet ettiler.

«Anası onı zorluknen taşıdı» — ya’ni, onı taşığan vaqıtta hamilelik meşaqatlarını ve zahmetini çekti: iştah bozuluv, bulantı, ağırlıq, sıqıntı ve hamile qadınlarnıñ başına kelgen diger zahmetler. «Onı zorluknen doğurdı» — ya’ni, doğuruv sancıları ve olarnıñ şiddeti sebebinden bu da meşaqatnen oldı. «Onıñ taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır».

Ali, Allah ondan razı olsun, bu ayetni Luqman suresindeki «Onıñ sütten kesilmesi eki yıl içindedir» (Luqman, 31:14) ayeti ve «Analarga, emizdirüvni tamam etmek istegen kimse içün, balalarını tam eki yıl emizdirmek buyurılğan» (Bakara, 2:233) ayeti ile birge delil etip, hamilelikniñ en az müddetiniñ altı ay olğanını çıqardı. Bu, quvetli ve doğru bir istinbattır. Osman ve bir qaç sahabe de, Allah olardan razı olsun, bunı qabul ettiler.

Muhammed ibn Ishaq ibn Yasar, Yezid ibn Abdullah ibn Qusayt’tan, o da Bajja ibn Abdullah al-Juhani’den rivayet etti: Bizim qavimden bir adam Juhayna qavminden bir qadınnen evlendi. Qadın tam altı ayda bala doğurdı. Onıñ eri Osman’ğa barıp bu mesele aqqında haber berdi. Osman qadınnı yanına çağırdı.

Qadın kiyimlerini kiyip çıqmaq içün turğanında, qız qardaşı ağladı. Qadın ondan: «Ne içün ağlaysıñ? Vallahi, menden başqa yaratılğanlardan biri bile maña yaqınlaşmadı; Allah menim içimde ne olacağını öz iradesine köre taqdir ete», dedi. Onı Osman’ğa ketirgenlerinde, Osman onı daşlamağa emir etti.

Bu haber Ali’ge yetti ve o, Osman’ğa keldi de: «Ne yapasıñ?» dep soradı. Osman: «Tam altı ayda doğurdı. Bu ola bilir mi?» dedi. Ali: «Sen Quran’nı oqumaymısıñ?» dedi. Osman: «Ebet», dedi. Ali: «Allahnıñ “Onıñ taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” ve “tam eki yıl” dep buyurğanını eşitmediñmi?

Eki yıl çıqarılsa, tek altı ay qalır», dedi. Osman: «Vallahi, bunı añlap yetmedim», dedi. Qadınnı yanlarına ketirmek içün adam yolladı, faqat olar qadınnıñ işiniñ bitirilgenini kördiler. Bajja dedi: «Vallahi, qarğa qarğağa, yumurta yumurtağa ne qadar benzese, bala da atasına öyle benzey edi».

Atası onı körgen soñ: «Oğlum, vallahi, men onıñ menim oğlum olğanından şübhe etmem», dedi. Allah onı, yene yene aşap bitirecek bir yara — akile yarası — ile imtihan etti ve bu yara ol ölgenge qadar onı aşap turdı. Bunı İbn Abu Hatim rivayet etti. Biz bu rivayetni «Men ilk ibadet etkenlerdenim» (Zukhruf, 43:81) ayeti yanında başqa bir isnadnen de ketirdik.

İbn Abu Hatim dedi: Babam bizge rivayet etti; oña Farwa ibn al-Maghra rivayet etti; oña Ali ibn Mushir, Dawud ibn Abu Hind’den, o da Ikrima’dan, o da İbn Abbas’tan rivayet etti. İbn Abbas dedi: «Qadın balanı toqquz ay taşıp doğursa, onıñ emizdirilüvi içün yigirmi bir ay yeter. Yedi ayda doğursa, yigirmi üç ay emizdirilse yeter. Altı ayda doğursa, tam eki yıl emizdirilse yeter.

Çünki Allah Taala: “Onıñ taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır”, buyurdı».

«Nihayet o, quvetiniñ kemaline yetken» — ya’ni, quvetlendi, yaşlıq çağına yetti ve boyca uzandı. «Ve qırq yaşına kirgen» — ya’ni, aqılı kemaline, añlayışı ve ağırbaşlılığı soñki derecesine yetti. Denile ki, insan qırq yaşında, ekseriyetle, bundan evelki halından deñişmey. Abu Bakr ibn Ayyash, al-A’mash’tan, o da al-Qasim ibn Abdurrahman’dan rivayet etti: Men Masruq’qa: «Adam ne vaqıttan itibaren gunahlarına köre sorğuğa çekile?» dep sordım. O: «Qırq yaşına yetkeninde, özüni qoru», dedi.

Hafiz Abu Ya’la al-Mawsili dedi: Ubaydullah al-Qawariri bizge rivayet etti; oña Uzra ibn Qays al-Azdi rivayet etti — ol yüz yaşına yetken edi — oña Abu al-Hasan as-Saluli rivayet etti ve maña şunı da qoştı: Muhammed ibn Amr ibn Osman, Osman’dan, o da Peyğamber’den (sallallahu aleyhi wa sallam) rivayet etti: «Müslüman qulu qırq yaşına yetse, Allah onıñ esabını yengilleştirir. Altmış yaşına yetse, Allah onı Özine yönelüv ile rızıqlandırır. Yetmiş yaşına yetse, asman ehli onı sever. Seksen yaşına yetse, Allah onıñ yahşı amellerini sabit etip, yaman amellerini öçürir.

Toqsan yaşına yetse, Allah onıñ keçken ve kelecek gunahlarını bağışlar, onı ailesi aqqında şefaatçi eter ve asmanda “Allahnıñ yer yüzündeki esiri” dep yazdırır». Bu rivayet başqa yollardan da rivayet etildi ve İmam Ahmadnıñ Musnad’ında bar.

Emeviylerniñ Şam’daki emirlerinden Hajjaj ibn Abdullah al-Hakami dedi: «Qırq yıl insanlardan utanıp masiyet ve gunahlarnı terk ettim; soñra Allah’tan utanıp olarnı terk ettim». Şairniñ şu sözü de ne qadar güzel: «Başına aq saçlar çıqqanğa qadar yaşlıq etti; olar başına çıqqanda ise, batılnıñ yüzüne: “Yoq ol!” dedi».

«Dedi: Rabbim! Maña ilham et» — ya’ni, maña ilham et. «Maña ve ata-anama bergen ni’metiñe şükür etmege ve kelecekte Sen razı olacaqsıñ salih amel yapmağa. Neslimde de menim içün salâh ber» — ya’ni, evlâtlarım ve neslim içün.

«Men Saña tevbe ettim ve men musulmanlardanım». Bu ayette qırq yaşına yetken kimsege tevbesini ve Allahqa yönelüvini yañıdan tazelemek, bunı yapmağa qatiy qarar berüv hususunda irşad bar. Abu Dawud, Sunen’inde İbn Mas’ud’dan, Allah ondan razı olsun, Peyğamberniñ (sallallahu aleyhi wa sallam) teşehhüdde olarğa şu duanı ögrete ekenini rivayet etti: «Allahım! Qalplerimizni birleştir, aramızdaki munasebetlerni düzelt, bizge selâmet yollarını köster, bizni qarangılıqlardan nurğa çıqar, açıq ve gizli çirkinliklerden uzaq tut.

Qulaqlarımızğa, közlerimizge, qalplerimizge, eşlerimizge ve nesillerimizge bereket ber. Bizni qabul et, çünki Sen tevbeni qabul etici ve merhametlisiñ. Bizni nimetleriñe şükür etken, olar sebebinden Seni medih etken ve bu nimetlerni qabul etken qullarıñdan eyle; olarnı bizge tamamla».

İşareler: İsra, 17:23; Luqman, 31:14; Ankabut, 29:8; Luqman, 31:14; Bakara, 2:233. Metinde ayrıca «Ali» adı ve «analarnıñ balalarını emizdirüvi» ibaresi zikr etile. Zukhruf, 43:81.

el-Bağaviniñ tefsiri

Allah عز وجل’nıñ «Biz insanga ata-anasına yahşılıq yapmasını vasiyet ettik» ayeti aqqında: Kufa qurraları «ihsan» (إحسانا) qıraatını oqudılar.

«Anası onı zorluknen taşıdı ve zorluknen doğurdı» — burada şiddetli doğuruv sancıları közde tutulğan. Hicaz qurraları ve Abu Amr, eki yerde de «karhan» (كَرْهًا) lafzını «k» fethanen oqudılar; qalğanları ise eki yerde de «kurhan» (كُرْهًا) şeklinde, «k» dammanen oqudılar.

«Onıñ taşınması ve sütten kesilmesi» — sütten ayırması demektir. Ya’qub «faslihi» (فصله) lafzını elifsiz oqudı. «Otuz ay» — bu, hamilelikniñ en az müddetini, ya’ni altı ayı bildire. Emizdirüvniñ en uzun müddeti ise yigirmi dört aydır.

Ikrima, İbn Abbas’tan, Allah ikisinden de razı olsun, rivayet etti: «Qadın toqquz ay hamile qalsa, yigirmi bir ay emizdirir; altı ay hamile qalsa, yigirmi dört ay emizdirir».

«Nihayet o, quvetiniñ kemaline yetken» — quvetiniñ soñki derecesine, yaşlığınıñ ve bedeniniñ kemaline yetken demektir. Bu, on sekiz yaşından qırq yaşına qadar olğan müddettir. «Ve qırq yaşına kirgen» ayeti de bunı bildirir. Suddi ve Dahhak ayet Sa’d ibn Abu Waqqas aqqında nazil oldı, dediler; bu qıssa evelde keçti.

Başqaları ise ayet Abu Bakr as-Siddiq, onıñ babası Abu Quhafa — Osman ibn Amr — ve anası Umm al-Khayr bint Sakhr ibn Amr aqqında nazil oldı, dediler. Ali ibn Abu Talib dedi: «Ayet Abu Bakr aqqında nazil oldı. Onıñ eki ata-anası da İslamğa kirdi; muhojirlardan olardan başqa hiç kimniñ eki ata-anası da İslamğa kirmedi. Allah onı ata-anasına yahşılıq etmege vasiyet etti ve ondan soñ bu emir devam etti».

Abu Bakr, Peyğambernen (sallallahu aleyhi wa sallam) ticaret içün Şamğa ketkeninde on sekiz yaşında edi; Peyğamber ise yigirmi yaşında edi. Abu Bakr qırq yaşına yetkeninde ve Peyğamberge peyğamberlik berilgeninde, ol Oña iman ketirdi ve Rabbine dua etip: «Dedi: Rabbim! Maña ilham et» — ya’ni, maña ilham et — «maña ve ata-anama bergen ni’metiñe şükür etmege» — hidayet ve iman ni’meti ile — «ve Sen razı olacaqsıñ salih amel yapmağa», dedi. İbn Abbas dedi: Allah عز وجل onıñ duasına cevap berdi: Allah yolunda azap etilgen mü’minlerden toqquzını azat etti.

Hayırdan ne istegen olsa, Allah oña bunı yapmağa yardım etti.

Yene dua etip: «Neslimde de menim içün salâh ber», dedi. Allah onıñ duasına cevap berdi: Onıñ balalarından hiç biri qalğanı yoq; episı iman ketirdi. Böylece ata-anasınıñ ve balalarınıñ episiniñ İslamğa kirüvi onıñ içün bir yerde cem oldı. Abu Quhafa, oğlı Abu Bakr, Abu Bakr’nıñ oğlı Abdurrahman ve Abdurrahman’nıñ oğlu Abu Atiq — episı da Peyğamberni (sallallahu aleyhi wa sallam) kördiler.

Sahabelerden başqa hiç kimge bu nasip olmadı. «Men Saña tevbe ettim ve men musulmanlardanım» ayeti, Allah Taala’nıñ «Ata-anağa yahşılıq etiñ» (Bakara, 2:83) ayeti kibi.