Möminlər üçün bağışlanma duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

Onlardan sonra gələnlərin fəziləti üçün, onlardan əvvəlkilərin arxasınca getmək və onların doğru yolunu özünə rəhbər tutmaq kifayətdir. Buna görə Allah onlardan sonra gələnlər arasından əvvəlkilərə tabe olan və onların izi ilə gedən kəsləri qeyd edərək buyurur: «Onlardan sonra gələnlər» — yəni mühacirlərdən və ənsardan sonra gələnlər — «deyirlər»: özlərinə və bütün möminlərə xeyir diləyərək: «Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla!» Bu, bütün möminlər — əvvəlki Səhabələr, onlardan əvvəlkilər və sonrakılar — üçün edilən hərtərəfli duadır.

İmanın fəzilətlərindən biri də budur ki, möminlər iman bağı sayəsində bir-birindən faydalanır və bir-biri üçün dua edirlər. İman möminlər arasında qardaşlıq bağının yaranmasını tələb edir; bu qardaşlığın nəticələrindən biri də onların bir-biri üçün dua etməsi və bir-birini sevməsidir.

Buna görə Allah duada qəlbdəki az və ya çox kin-küdurətin yox edilməsini diləməyi qeyd etmişdir. Kin-küdurət aradan qalxdıqda onun əksi — möminlər arasında sevgi, dostluq, sədaqət və xeyirxahlıq, eləcə də möminlərin bir-birinə qarşı digər haqları — gerçəkləşir. Allah Səhabələrdən sonra gələnləri imanla vəsf etmişdir. Çünki onların «bizdən əvvəl iman gətirmiş» demələri iman baxımından onlarla şərik olduqlarına və iman əsaslarında Səhabələrə tabe olduqlarına dəlalət edir.

Onlar Əhli-sünnə vəl-camaatdır; bu kamil vəsfin doğruluğu yalnız onlara aiddir. Allah onları günahlarını etiraf edib bağışlanma diləməklə, bir-birləri üçün bağışlanma istəməklə və mömin qardaşlarına qarşı qəlblərindəki kin-küdurəti aradan qaldırmağa səy göstərməklə də vəsf etmişdir. Çünki belə dua etdikdə qeyd etdiyimiz xüsusiyyətlər zəruri olaraq nəzərdə tutulur: onlar bir-birini sevir, hər biri qardaşı üçün özünə istədiyini istəyir, onun yanında və olmadığı halda, sağlığında və ölümündən sonra ona xeyir diləyir. Bu ayə möminlərin bir-biri qarşısındakı haqlarından birinin də bu olduğunu göstərir.

Daha sonra onlar dualarını Allahın kamil rəhmətinə, sonsuz şəfqətinə və onlara olan ehsanına dəlalət edən iki gözəl adı ilə tamamlayırlar. Onun ehsanlarından biri, hətta ən böyüyü, onlara Allahın və bəndələrinin haqlarını yerinə yetirmək üçün müvəffəqiyyət verməsidir. Bu üç dəstə ümmətin sinifləridir və İslamın mənafeyinə sərf olunan fey malına haqqı olanlar da onlardır. Haqq sahibləri bunlardır. Allah Öz lütfü və kərəmi ilə bizi də onlardan etsin. Əla.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Onlardan sonra gələnlər deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla. Qəlblərimizdə iman gətirənlərə qarşı kin-küdurət yaratma. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən şəfqətlisən, rəhmlisən!”» Onlar fey malından pay almağa layiq olan kasıbların üçüncü dəstəsidir.

Əvvəl mühacirlər, sonra ənsar, sonra isə yaxşılıqla onların ardınca gedənlər gəlir. «Tövbə» surəsində də buyurulur: «Mühacirlərdən və ənsardan ilk iman gətirənlər və yaxşı işlərdə onların ardınca gedənlər — Allah onlardan razıdır, onlar da Ondan razıdırlar» (ət-Tövbə, 100). Yaxşılıqla onların ardınca gedənlər, onların gözəl izləri və xüsusiyyətlərini izləyən, onlar üçün gizlində və aşkarda dua edən kəslərdir. Buna görə Uca Allah bu ayədə buyurur: «Onlardan sonra gələnlər deyirlər» — yəni belə deyirlər: «Ey Rəbbimiz!

Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla. Qəlblərimizdə kin-küdurət yaratma», yəni «möminlərə qarşı nifrət və həsəd». «Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən şəfqətlisən, rəhmlisən!»

İmam Malik bu ayədən necə də gözəl nəticə çıxarmışdır: Səhabələri söyən rafizinin fey malında payı yoxdur, çünki o, Allahın bu sözlərində təriflədiyi xüsusiyyətlərə malik deyil: «Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla. Qəlblərimizdə iman gətirənlərə qarşı kin-küdurət yaratma. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən şəfqətlisən, rəhmlisən!»

İbn Əbu Hatim belə demişdir: Musa ibn Əbdürrəhman əl-Məsruqi bizə rəvayət etdi, Məhəmməd ibn Bişr bizə rəvayət etdi, İsmayıl ibn İbrahim ibn Muhacir atasından, o da Aişədən rəvayət etdi ki, Aişə demişdir: «Onlara Səhabələr üçün bağışlanma diləmək əmr olundu, onlar isə Səhabələri söydülər!» Sonra bu ayəni oxudu: «Onlardan sonra gələnlər deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla...”» Ayənin sonuna qədər.

İsmayıl ibn Üleyyə Əbdülməlik ibn Ümeyrdən, o da Məsruqdan, o da Aişədən rəvayət edir ki, Aişə demişdir: «Sizə Məhəmmədin — Allahın ona salavatı və salamı olsun — Səhabələri üçün bağışlanma diləmək əmr edilmişdi, siz isə onları söydünüz. Mən Peyğəmbərinizin belə dediyini eşitmişəm: “Bu ümmət, sonrakılar əvvəlkiləri lənətləməyincə, yox olmayacaq”». Bunu əl-Bəğavi rəvayət etmişdir.

Əbu Davud demişdir: Müsəddəd bizə rəvayət etdi, İsmayıl ibn İbrahim bizə rəvayət etdi, Əyyub Zühridən rəvayət etdi ki, Zühri demişdir: Ömər (Allah ondan razı olsun) belə demişdir: «“Allahın Öz Elçisinə onlardan verdiyi qənimətə görə siz nə at, nə dəvə sürmüşdünüz...” (əl-Həşr, 6)». Zühri demişdir: Ömər dedi: «Bu, yalnız Allah Elçisinə — Allahın ona salavatı və salamı olsun — aid idi: Fədək və başqa ərəb kəndləri.

Allahın kənd əhalisindən Öz Elçisinə verdiyi qənimət Allaha, Elçiyə, yaxın qohumlara, yetimlərə, yoxsullara, yolda qalanlara və yurdlarından, mallarından qovulmuş kasıb mühacirlərə məxsusdur; onlar Allahın lütfünü və razılığını arzulayar, Allaha və Elçisinə yardım edərlər. Onlar doğru danışanlardır. Onlardan əvvəl yurdu və imanı özlərinə məskən etmiş kəslər də...» (əl-Həşr, 7–9) «...onlardan sonra gələnlər də...» (əl-Həşr, 10). Beləcə, bu ayə bütün insanları əhatə etdi və müsəlmanlardan heç kəs qalmadı ki, orada haqqı olmasın».

Əyyub dedi: «Yaxud payı olmasın». Əbu Davud bunu bu şəkildə rəvayət etmişdir, lakin rəvayət zəncirində qırılma vardır.

İbn Cərir demişdir: İbn Əbdül-Əla bizə rəvayət etdi, İbn Səvr Mə'mərdən, o da Əyyubdan, o da İkrimə ibn Xaliddən, o da Malik ibn Ovs ibn əl-Hədəsandan rəvayət etdi ki, Ömər ibn əl-Xəttab «Sədəqələr yalnız kasıblara və yoxsullara məxsusdur...» ayəsini «Allah Biləndir, Müdrikdir» sözünə qədər oxudu, sonra dedi: «Bu, bunlar üçündür». Sonra «Bilin ki, əldə etdiyiniz qənimətin beşdə biri Allaha, Elçiyə, yaxın qohumlara, yetimlərə və yoxsullara məxsusdur...» ayəsini oxuyub dedi: «Bu, bunlar üçündür».

Sonra «Allahın kənd əhalisindən Öz Elçisinə verdiyi qənimət...» ayəsini «kasıb mühacirlər» sözünə qədər, sonra «onlardan əvvəl yurdu və imanı özlərinə məskən etmiş kəslər...» və «onlardan sonra gələnlər...» ayələrini oxudu. Daha sonra dedi: «Bu ayə bütün müsəlmanları əhatə etdi və elə bir kəs yoxdur ki, orada haqqı olmasın». Sonra dedi: «Əgər sağ qalsam, Həmeyr dağlarının ətəyində olan çoban belə, alnı tər tökmədən bu maldan öz payını alacaq». (ət-Tövbə, 60; əl-Ənfal, 41; əl-Həşr, 7–10).

əl-Bəğəvinin təfsiri

Uca Allahın «Onlardan sonra gələnlər» kəlamında məqsəd tabe olanlardır. Onlar Qiyamət gününə qədər mühacirlərdən və ənsardan sonra gələn kəslərdir. Sonra Allah onların özləri və imanla onlardan əvvəl gələnlər üçün dua və bağışlanma istədiklərini bildirərək buyurur: «Deyirlər: “Ey Rəbbimiz! Bizi və bizdən əvvəl iman gətirmiş qardaşlarımızı bağışla.

Qəlblərimizdə kin-küdurət yaratma”» — yəni hiylə, həsəd və nifrət — «iman gətirənlərə qarşı. Ey Rəbbimiz! Həqiqətən, Sən şəfqətlisən, rəhmlisən!»

Səhabələrdən birinə qarşı qəlbində kin olan və onların hamısı üçün rəhmət diləməyən kəs Allahın bu ayədə nəzərdə tutduğu adamlardan deyil. Çünki Uca Allah möminləri üç dərəcəyə ayırmışdır: mühacirlər, ənsar və Allahın qeyd etdiyi xüsusiyyətlərə malik olan tabe olanlar. Bu xüsusiyyətlərə sahib olmayan kəs möminlərin bu dəstələrindən kənarda qalır. İbn Əbu Leyla demişdir: «İnsanlar üç dəstəyə bölünür: kasıb mühacirlər, yurdu və imanı özlərinə məskən etmişlər və onlardan sonra gələnlər. Çalış ki, bu dəstələrdən kənarda qalmayasan».

Əbu Səid əş-Şüreyhi bizə xəbər verdi, Əbu İshaq əs-Sələbi bizə xəbər verdi, Abdullah ibn Hamid bizə xəbər verdi, Əhməd ibn Abdullah ibn Süleyman bizə xəbər verdi, İbn Nümeyr bizə rəvayət etdi, atası İsmayıl ibn İbrahimdən, o da Əbdülməlik ibn Ümeyrdən, o da Məsruqdan, o da Aişədən (Allah ondan razı olsun) rəvayət etdi. Aişə demişdir: «Sizə Məhəmmədin — Allahın ona salavatı və salamı olsun — Səhabələri üçün bağışlanma diləmək əmr edildi, siz isə onları söydünüz. Mən Peyğəmbərinizin belə dediyini eşitmişəm: “Bu ümmət, sonrakılar əvvəlkiləri lənətləməyincə, yox olmayacaq”».

Malik ibn Miğvəl demişdir: Amir ibn Şərahil əş-Şəbi belə demişdir: «Ey Malik, yəhudilər və xristianlar rafizilərdən üstün tutulmuşlar. Yəhudilərdən öz dinlərinin ən xeyirli adamlarının kim olduğu soruşulduqda, “Musanın səhabələri” dedilər. Xristianlardan dinlərinin ən xeyirli adamlarının kim olduğu soruşulduqda, “İsanın həvariləri” dedilər. Rafizilərdən isə öz dinlərinin ən şər adamlarının kim olduğu soruşulduqda, “Məhəmmədin — Allahın ona salavatı və salamı olsun — Səhabələri” dedilər.

Onlara Səhabələr üçün bağışlanma diləmək əmr edilmişdi, onlar isə Səhabələri söydülər. Qılınc Qiyamət gününə qədər onların üzərində qaldırılmışdır: bayraqları yüksəlməz, ayaqları möhkəm dayanmaz, sözləri bir yerə gəlməz. Hər dəfə müharibə üçün od qaladıqda Allah onların qanını tökməklə, birliklərini dağıtmaqla və dəlillərini puça çıxarmaqla onu söndürər. Allah bizi və sizi azdırıcı həvəslərdən qorusun».

Malik ibn Ənəs demişdir: «Allah Rəsulunun — Allahın ona salavatı və salamı olsun — Səhabələrindən birinə nifrət edənin və ya onlara qarşı qəlbində kin saxlayanın müsəlmanların fey malında haqqı yoxdur». Sonra «Allahın kənd əhalisindən Öz Elçisinə verdiyi qənimət...» ayəsini oxuyub «kasıb mühacirlər», «yurdu və imanı özlərinə məskən etmişlər» və «onlardan sonra gələnlər» sözlərinə, eləcə də «şəfqətli, rəhmlisən» kəlamına qədər oxudu. [Müəllif bu hökmü həmin ayədə göstərilən xüsusiyyətlərə əsaslandırır.]