Möminler üçin bagyşlanma we päklik

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

Ozal geçenlerden soň gelenler üçin olaryň yzyna eýermek, ýol-ýörelgelerine eýermek ýeterlik fazyletdir. Şonuň üçin Alla soň gelenleriň içinden olara eýerýän we yzlaryndan ýöreýänleri agzap: «Ozal gelen muhajirlerden we ensarlardan soň gelenler: ‘Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla’ diýerler» diýipdir. Bu, öňki Sahabalary, olardan öňkileri we soňkylary öz içine alýan ähli möminler üçin giň kapsamly dogadyr.

Iman fazyletleriniň biri hem möminleriň biri-birinden peýda almagy we iman sebäpli biri-biri üçin doga etmegidir. Çünki iman möminleriň arasynda doganlyk baglanyşygyny emele getirýär; onuň netijelerinden biri-de olaryň biri-biri üçin doga etmegi we biri-birini söýmegidir.

Şonuň üçin Alla dogada ýürekden kin-öýkäniň azyny-köpüni aýyrmagy agzady. Kin-öýkä aýrylanda onuň tersine bolan ýagdaý — möminleriň arasynda söýgi, dostluk, wepalylyk, ýagşylyk isleýiş we şuňa meňzeş, olaryň biri-biriniň öňündäki haklary berkarar bolýar. Alla Sahabalardan soň gelenleri iman bilen sypatlandyrdy, çünki olaryň «bizden öň iman bilen geçdiler» diýmegi, iman taýdan olaryň hem Sahabalar bilen umumylygy we iman ynançlarynda hem-de esaslarynda Sahabalara eýerýändiklerini görkezýär. Olar diňe bu doly sypata laýyk gelýän Ehlis-sünnet wel-jamaagdyr.

Alla olary günälerini boýun almak we günäleri üçin bagyşlanma dilemek, biri-birleri üçin istigfar etmek, şeýle hem mömin doganlaryna bolan kin-öýkäni we ýigrenji ýüreklerinden aýyrmak üçin tagalla etmek bilen hem sypatlandyrdy. Çünki olaryň şeýle doga etmegi agzalan zatlary öz içine alýar we biri-birini söýmeklerini, her kimiň dogany üçin özüne islän zadyny islemegini hem-de doganyna onuň ýanynda-da, ýok wagtynda-da, dirikä-de, aradan çykandan soň-da nesihat etmegini aňladýar. Bu keremli aýat möminleriň biri-biriniň öňündäki haklarynyň arasynda şeýle hereketleriň hem bardygyny görkezýär.

Soňra olar dogalaryny Allanyň kämil rehim-şepagatyny, olara bolan çäksiz mähirini we ýagşylygyny görkezýän iki gözel ady bilen tamamladylar. Allanyň şol ýagşylyklarynyň hataryna, has dogrusy iň esasylarynyň birine, olary Allanyň we bendeleriniň haklaryny berjaý etmäge ýardam etmegi girýär.

Ine, bu üç topar — şu ymmatyň toparlarydyr. Yslam üçin peýdaly işlere sarp edilýän feýe mynasyp bolanlar hem şulardyr. Olar feýe mynasyp bolan adamlardyr. Alladan Öz sahylygy we keremi bilen bizi hem olaryň hataryna goşmagyny dileýäris. Alā.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Ozal gelenlerden soň gelenler: ‘Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla. Iman edenlere bolan kin-öýkäni ýüreklerimizde goýma. Rebbimiz! Hakykatdan-da, Sen Re’ufsyň, Rahymsyň’ diýerler» diýen sözleri feý malyndan garyplaryna paý berilmäge hakly bolan üçünji topar hakyndadyr.

Olar ilki muhajirler, soňra ensarlar, soňra bolsa ýagşylyk bilen olara eýerenlerdir. «Töwbe» süresindäki: «Muhajirlerden we ensarlardan ilkinji bolup öňe çykanlar hem-de ýagşylyk bilen olara eýerenler — Alla olardan razy boldy» diýen aýatda aýdylyşy ýaly, olara ýagşylyk bilen eýerenler olaryň ýagşy yzlaryna we gözel sypatlaryna eýerýän, gizlin hem-de açyk ýagdaýda olar üçin doga edýän adamlardyr.

Şonuň üçin bu keremli aýatda: «Ozal gelenlerden soň gelenler: ‘Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla. Iman edenlere bolan kin-öýkäni…’» diýilýär. Ýagny, iman edenlere bolan ýigrenç we göriplik ýüreklerimizde bolmasyn. «Rebbimiz! Hakykatdan-da, Sen Re’ufsyň, Rahymsyň!»

Imam Mälik bu keremli aýatdan örän gözel netije çykarypdyr: Sahabalary sökýän bir rafyzy feý malyndan paý almaga hakly däldir, çünki ol Alla bu aýatda öwýän adamlarynyň sypatlaryna eýe däldir: «Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla. Iman edenlere bolan kin-öýkäni ýüreklerimizde goýma. Rebbimiz! Hakykatdan-da, Sen Re’ufsyň, Rahymsyň!»

Ibn Abu Hatim şeýle diýdi: Musa ibn Abdurrahman al-Masruqi bize gürrüň berdi; Muhammed ibn Bişr bize gürrüň berdi; Ysmaýyl ibn Ibrahim ibn Muhajir kakasyndan, ol bolsa Aişeden şeýle gürrüň berdi: Aişe: «Olara [Sahabalar üçin] bagyşlanma dilemek buýruldy, emma olar olary sökdüler!» diýdi. Soňra şu aýaty okady: «Ozal gelenlerden soň gelenler: ‘Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla…’»

Ysmaýyl ibn Ulaýýa Abdulmälik ibn Umayrdan, ol Mesruqdan, ol bolsa Aişeden şeýle gürrüň berdi: Aişe: «Size Muhammediň (sallallahu aleýhi we sellem) Sahabalary üçin bagyşlanma dilemek buýruldy, siz bolsa olary sökdüňiz. Men Pygamberiňiziň (sallallahu aleýhi we sellem): “Bu ymmat, soňkusy öňküsini näletleýänçä, ýok bolup gitmez” diýenini eşitdim» diýdi. Muny Bagawy rivýat etdi.

Abu Dawud şeýle diýdi: Musaddad bize gürrüň berdi; Ysmaýyl ibn Ibrahim bize gürrüň berdi; Eýýub Zuhriýden, ol bolsa Omar razyýallahu anhudan şeýle habar berdi: «Alla öz ilçisine olardan beren feý maly barada: “Siz onuň üçin ne at, ne-de düýe sürüp geldiňiz”» (59:6). Zuhriý şeýle diýdi: Omar aýtdy: «Bu, Allanyň ilçisine ýörite berildi. Fadak we başga-da birnäçe arap obalary şeýledir. Alla obalaryň ilatyndan öz ilçisine beren feý maly Allaha, ilçä, ýakyn garyndaşlara, ýetimlere, garyplara we ýolagça, şeýle hem öýlerinden we mallaryndan çykarylan muhajir garyplara degişlidir.

“Olardan öň Medinä mesgen tutan we iman getirenlere” (59:9), “olardan soň gelenlere” hem degişlidir (59:10). Bu aýat adamlaryň hemmesini öz içine aldy. Musulmanlaryň arasynda bu aýatda paýy bolmadyk hiç kim galmady» diýdi. Eýýub: «Ýa-da: “paýy” diýdi» diýip aýtdy.

«Diňe siziň eýeçiligiňizdäki käbir gul-gyrnaklardan başga» diýdi. Abu Dawud muny şeýle rivýat etdi, emma zynjyrynda üzülme bar.

Ibn Jarir şeýle diýdi: Ibn Abdul-A’la bize gürrüň berdi; Ibn Sewr Ma’mardan, ol Eýýubdan, ol Ikrima ibn Halidden, ol bolsa Mälik ibn Aws ibn al-Hadathandan şeýle gürrüň berdi: Omar ibn al-Hattab «Sadakalar diňe garyplara we mätäçlere…» (9:60) diýen aýaty «Alla ähli zady bilýändir, hikmet eýesidir» diýen ýerine çenli okady. Soňra: «Bu, şular üçin» diýdi. Soňra: «Biliň, olja hökmünde alan zadyňyzyň bäşden biri Allaha, ilçä, ýakyn garyndaşlara, ýetimlere we mätäçlere degişlidir» (8:41) diýen aýaty okady-da: «Bu hem şular üçin» diýdi.

Soňra: «Alla obalaryň ilatyndan Öz ilçisine beren feý maly…» (59:7) diýen aýaty «garyp muhajirlere…» diýen ýerine çenli, soňra «öň Medinä mesgen tutan we iman getirenlere» (59:9) hem-de «olardan soň gelenlere» (59:10) diýen aýatlary okady. Soňra: «Bu aýat musulmanlaryň ählisini öz içine aldy; hiç kim ýok, onuň bu paýda haky bolmadyk» diýdi. Soňra: «Eger ýaşasam, Humeýr sebitinde sürüsini bakýan çopan hem bu paýdan öz nesibesini alar — maňlaýy derlemese-de» diýdi. «Töwbe» 100-nji aýat; «Töwbe» 60-njy aýat; «Enfal» 41-nji aýat.

Bagawiniň tefsiri

Beýik we Gudratly Allanyň «Ozal gelenlerden soň gelenler» diýen sözi bilen kyýamata çenli muhajirlerden we ensarlardan soň geljek tabi‘inler göz öňünde tutulýar. Soňra olaryň özleri we iman bilen özlerinden öň geçenler üçin bagyşlanma dileýändiklerini aýdyp: «Olar: “Rebbimiz! Bizi we bizden öň iman bilen geçen doganlarymyzy bagyşla. Iman edenlere bolan kin-öýkäni…” diýerler» diýdi.

Ýagny, ýürekde gizlin duşmançylyk, göriplik we ýigrenç bolmasyn. «Rebbimiz! Hakykatdan-da, Sen Re’ufsyň, Rahymsyň!»

Sahabalaryň haýsydyr birine ýüreginde kin saklaýan we olaryň hemmesine rehim dilemeýän kişi Alla bu aýatda göz öňünde tutan adamlardan däldir. Çünki Beýik Alla möminleri üç derejä bölüp ýerleşdirdi: muhajirler, ensarlar we Alla agzan sypatlara eýe bolan tabi‘inler. Kim bu sypatdaky tabi‘inlerden bolmasa, möminleriň toparlarynyň daşynda galýar. Ibn Abu Leýla: «Adamlar üç derejededir: garyp muhajirler, Medinä mesgen tutan we iman getirenler hem-de olardan soň gelenler. Şu derejeleriň daşynda galmazlyk üçin tagalla et» diýdi.

Abu Sa’id aş-Şurayhi bize habar berdi; Abu Ishaq as-Sa‘labi bize habar berdi; Abdullah ibn Hamid bize habar berdi; Ahmad ibn Abdullah ibn Suleýman bize habar berdi; Ibn Numayr bize gürrüň berdi; kakasy Ysmaýyl ibn Ibrahimden, ol Abdulmälik ibn Umayrdan, ol Mesruqdan, ol bolsa Aişeden razyýallahu anhadan şeýle habar berdi: Aişe: «Size Muhammediň (sallallahu aleýhi we sellem) Sahabalary üçin bagyşlanma dilemek buýruldy, siz bolsa olary sökdüňiz. Men Pygamberiňiziň (sallallahu aleýhi we sellem): “Bu ymmat, soňkusy öňküsini näletleýänçä, ýok bolup gitmez” diýenini eşitdim» diýdi.

Mälik ibn Magul şeýle gürrüň berdi: Amir ibn Şurahbil aş-Şa‘bi Mälike: «Eý Mälik! Ýahudylar we hristianlar rafyzylardan has gowy ýagdaýdadyr. Ýahudylardan: “Siziň diniňiziň iň gowy adamlary kim?” diýip soralanda: “Musa aleýhissalamyň egindeşleri” diýdiler.

Hristianlardan: “Siziň diniňiziň iň gowy adamlary kim?” diýip soralanda: “Isa aleýhissalamyň howariýleri” diýdiler. Rafyzylardan: “Siziň diniňiziň iň erbet adamlary kim?” diýip soralanda bolsa: “Muhammediň (sallallahu aleýhi we sellem) Sahabalary” diýdiler.

Olara Sahabalar üçin bagyşlanma dilemek buýruldy, emma olar Sahabalary sökdüler. Şonuň üçin olaryň garşysyna gylyç kyýamata çenli gynyndan çykarylandyr: olaryň baýdagy dik durmaz, aýaklary berk durmaz, sözi bir ýere jemlenmez. Her gezek söweş oduny ýakanlarynda, Alla olaryň ganyny döküp, jemligini dargadyp we delillerini puja çykaryp, ony öçürer. Alla bizi hem, sizi hem azdyryjy höweslerden gorasyn» diýdi.

Mälik ibn Anas şeýle diýdi: «Resulullanyň (sallallahu aleýhi we sellem) Sahabalarynyň birini ýigrenýän ýa-da olara garşy ýüreginde kin saklaýan kişiniň musulmanlaryň feý malyndan paý almaga haky ýokdur». Soňra ol: «Alla obalaryň ilatyndan Öz ilçisine beren feý maly…» diýen aýaty okap, «garyp muhajirler, Medinä mesgen tutan we iman getirenler hem-de olardan soň gelenler» diýen aýatlardan «Re’uf, Rahym» diýen ýerine çenli okady. Bu bir sypat bilen [olaryň aýratynlygy bilen baglanyşyklydyr].