Tawakkulka iyo dembi dhaafka

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

Kuwa xaqa rumeeyow, waxaa idiinku sugan ku dayasho wanaagsan, taas oo ah tusaale wanaagsan iyo raacid idiin faa’iidaysa, Ibraahiim iyo kuwii la jiray ee mu’miniinta ahaa. Waayo, waxaa laydin amray inaad raacdaan diinta Ibraahiim oo toosan.

Taasi waa markii ay dadkoodii ku yidhaahdeen: “Innagu barii baan idinka nahay idinka iyo waxaad caabuddaan Alle sokadi.” Macnaha: Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo mu’miniintii la jirtay way ka bari noqdeen dadkoodii mushrikiinta ahaa iyo waxa ay Alle sokadi caabudayeen. Dabadeed waxay si cad u muujiyeen cadaawaddooda, waxayna yidhaahdeen: “Idin waan diidnay, waxaana inoo muuqday innaga iyo idinka dhexdeenna cadaawad iyo nacayb.” Nacaybku waa kan qalbiyada ku jira iyo jacaylka oo meesha ka baxa; cadaawadduna waa tan ka muuqata falalka.

Cadaawadda iyo nacaybkaasi ma laha waqti iyo xad toona, balse waa “abad” inta aad ku sii sugnaataan gaalnimadiinna, “ilaa aad Alle keliya rumaysaan.” Marka aad Alle keliya rumaysaan, cadaawadda iyo nacaybku way dhammaanayaan, waxayna isu beddelayaan kalgacal iyo is-garab-istaag.

Mu’miniintow, waxaad ku dayasho ku leedihiin Ibraahiim iyo kuwii la jiray: ku adkaysiga iimaanka iyo tawxiidka, fulinta waxyaabaha waajibka ka dhigaya iyo wixii ka dhasha, iyo wax kasta oo Alle keliya loogu cibaadaysto. Marka laga reebo hal arrin: hadalkii Ibraahiim uu aabbihii Aazar, oo ahaa mushrik gaal ah oo madax-adag, ku yidhi markii uu ugu yeedhay iimaan iyo tawxiid balse uu diiday. Ibraahiim wuxuu yidhi: “Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa,” isaga oo ay xaaladdu tahay inuusan waxba kaaga qaban karin Alle agtiisa.

Hase yeeshee, wuxuu Rabbigiis baryayay isagoo rajaynaya inuusan ducada Rabbigiis darteed u noqon mid khasaaray. Sidaas darteed, idinma bannaana inaad Ibraahiim kaga dayataan xaaladdan uu ugu duceeyay mushriga; idinkuma bannaana inaad mushrikiinta u ducaysaan oo aad tidhaahdaan: “Arrintaas waxaan kaga dayanay diintii Ibraahiim.” Alle wuxuu sheegay cudurdaarka Ibraahiim ee arrintaas, isagoo yidhi: “Ibraahiim aabbihii uma dambi dhaaf weydiisan wax aan ahayn ballan uu hore ugu ballanqaaday. Markii ay u caddaatay inuu cadow Alle yahay, wuu ka bari noqday.

Dhab ahaantii Ibraahiim wuxuu ahaa mid Alle si badan ugu noqda, dulqaad badanna leh.” (At-Tawbah, 9:114)

Waxaad ku dayasho wanaagsan ku leedihiin Ibraahiim iyo kuwii la jiray markii ay Alle baryeen, isaga talo saareen oo u soo noqdeen, ayna qirteen tabar-darradooda iyo gaabiskooda. Waxay yidhaahdeen: “Rabbiyow, adiga ayaan talo saarannay.” Macnaha: Waxaan kugu tiirsannahay inaad noo keento waxa na anfacaya oo naga leexiso waxa na dhibaya, Rabbiyow, arrintaasna adigaan kugu kalsoon nahay. “Xaggaagana waan u soo noqonay.”

Macnaha: Waxaan ku soo noqonay adeeciddaada, raalli ahaanshahaaga iyo wax kasta oo nagu soo dhoweynaya. Arrimahaas ayaannu ku dadaalaynaa, wanaaggana si hagar la’aan ah ayaannu u falaynaa. Waxaannu ognahay inaan adiga kuu noqon doonno, sidaas darteedna waxaannu isu diyaarinaynaa inaan kula kulanno, waxaanna samaynaynaa waxa si wanaagsan kuugu soo dhoweynaya.

“Rabbiyow, ha naga dhigin fitno kuwa gaaloobay.” Macnaha: Ha ugu awood siin inay dembiyadayada daraaddood nagu adkaadaan oo ay na fitneeyaan, nagana hor istaagaan waxyaabaha iimaanka ah ee ay awoodaan inay naga hor istaagaan. Iyaguna waxay ku fitnoobaan markay arkaan inay naga adkaadeen; waxay u malaynayaan inay xaq ku taagan yihiin innaguna baadil ku taagan nahay, taasina waxay u kordhisaa gaalnimo iyo xadgudub. “Oo noo dambi dhaaf” dembiyadii iyo xumaatooyinkii aannu galnay iyo wixii naga gaabiyey waajibaadkii naloo faray.

“Rabbiyow, Adigu waxaad tahay Adkaadaha,” wax kasta ka sarreeya oo ka awood badan, “Xakiimka,” wax walba meeshii ku habboonayd dhiga. Sidaas darteed, Adkaanshahaaga iyo Xikmaddaada nagu garab sii inaan ka guulaysanno cadowgayaga, noo dhaaf dembiyadayada, ceebahayagana hagaaji.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

“Rabbiyow, ha naga dhigin fitno kuwa gaaloobay.” Mujaahid wuxuu yidhi: Macnaheedu waa, ha nagu cadaabin gacmahooda ama cadaab xaggaaga ka yimaadda, si ay u yidhaahdaan: “Haddii kuwani xaq ku taagnaan lahaayeen, waxaas ma ku dhaceen.” Sidoo kale waxaa yidhi Ad-Daxxaak. Qataadah wuxuu yidhi: Ha ka dhigin inay naga adkaadaan, si ay arrintaas ugu fitnoobaan oo ay u maleeyaan inay naga adkaadeen xaq ay haystaan daraaddiis.

Ibn Jariir ayaa fasiraaddaas doortay. Cali ibn Abii Talxah wuxuu ka soo wariyey Ibn Cabbaas: Ha u awood siin inay nagu fitneeyaan.

“Oo noo dambi dhaaf, Rabbiyow, Adigu waxaad tahay Adkaadaha, Xakiimka.” Macnaha: Dembiyadayada ka astur dadka kale, annaga iyo Adiga dhexdeenna ku dhaaf. “Adigu waxaad tahay Adkaadaha,” waana Kan aan la dulmin qofka gabaadkiisa magan gala; “Xakiimka” ah hadalladiisa, falalkiisa, shareecadiisa iyo qaddarkiisa.

Alle wuxuu addoomadiisa mu’miniinta ah ee uu faray inay gaalada ka go’aan, cadaawad u muujiyaan, ka fogaadaan oo ka bari noqdaan, ku yidhi: “Waxaa idiinku sugan ku dayasho wanaagsan Ibraahiim iyo kuwii la jiray.” Macnaha: Kuwii raacay ee la rumaystay. “Markay dadkoodii ku yidhaahdeen: Innagu barii baan idinka nahay,” taas oo ah inay idinka bari noqdeen, “iyo waxaad caabuddaan Alle sokadi; idin waan diidnay,” macnaha: diintiinna iyo jidkiinna ayaannu diidnay.

“Waxaana inoo muuqday innaga iyo idinka dhexdeenna cadaawad iyo nacayb abad ah,” taas oo ah in cadaawadda iyo nacaybku hadda ka bilaabmeen innaga iyo idinka dhexdeenna; inta aad ku sii jirtaan gaalnimadiinna, mar walba waan idinka bari ahaanaynaa oo waan idin necbaanaynaa, “ilaa aad Alle keliya rumaysaan.” Macnaha: Ilaa aad Alle keliya ka dhigtaan Ilaah aad caabuddaan oo aan cidina la wadaagin, aadna ka tanaasushaan sanamyada iyo waxyaabaha kale ee aad isaga la caabuddaan.

Hadalka Alle ee ah “marka laga reebo hadalkii Ibraahiim uu aabbihii ku yidhi: ‘Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa’” wuxuu ka dhigan yahay: Ibraahiim iyo dadkiisa waxaa idiinku sugan ku dayasho wanaagsan, marka laga reebo dambi dhaaf weydiisashadii Ibraahiim uu u sameeyey aabbihii mushriga ahaa. Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu aabbihii ku yidhi: “Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa,” dabadeedna wuu ka bari noqday, sidaannu ku soo sheegnay Suuradda At-Tawbah.

Sababtu waxay ahayd in mu’miniinta qaarkood ay waalidkood oo ku dhintay shirki ugu ducayn jireen oo dembi dhaaf u weydiisan jireen, iyagoo odhanaya: “Ibraahiim aabbihii ayuu dambi dhaaf u weydiisan jiray.” Markaasuu Alle, Cazza wa Jalla, soo dejiyey: “Nabiga iyo kuwa xaqa rumeeyey uma bannaana inay mushrikiinta dambi dhaaf u weydiistaan, xataa hadday qaraabo yihiin, ka dib markii ay u caddaato inay yihiin ehlu Naar. Ibraahiim aabbihii uma dambi dhaaf weydiisan wax aan ahayn ballan uu hore ugu ballanqaaday. Markii ay u caddaatay inuu cadow Alle yahay, wuu ka bari noqday.

Dhab ahaantii Ibraahiim wuxuu ahaa mid Alle si badan ugu noqda, dulqaad badanna leh.” (At-Tawbah, 9:113–114)

Alle aayaddan sharafta leh wuxuu yidhi: “Waxaa idiinku sugan ku dayasho wanaagsan Ibraahiim iyo kuwii la jiray,” ilaa uu ka yidhi: “marka laga reebo hadalkii Ibraahiim uu aabbihii ku yidhi: ‘Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa, mana lihi wax aan Alle agtiisa kuugu qaban karo.’” Taas macnaheedu waa: Arrintaas idinma aha ku-dayasho, ee ma aha inaad mushrikiinta dambi dhaaf u weydiisataan. Sidaas waxaa yidhi Ibn Cabbaas, Mujaahid, Qataadah, Muqaatil, Ad-Daxxaak iyo kuwo kale oo badan.

Dabadeed Alle wuxuu sheegay hadalkii Ibraahiim iyo kuwii la jiray markii ay dadkoodii ka tageen oo ay ka bari noqdeen, markaasna Alle u carareen oo baryeen: “Rabbiyow, adiga ayaan talo saarannay, xaggaaga ayaannu u soo noqonay, xaggaagaana u noqoshada dambays ahi tahay.” Macnaha: Arrimaha oo dhan adiga ayaannu kugu talo saarnay, arrimahayagana adiga ayaannu kuu dhiibnay oo kuu wakiilannay. “Xaggaagaana u noqoshada dambays ahi tahay” waa soo noqoshada Aakhiro. (At-Tawbah, 9:113–114)

Tafsiirka Al-Baqawi

“Waxaa idiinku sugan ku-dayasho” waa tusaale la raaco. “Wanaagsan, Ibraahiim iyo kuwii la jiray,” kuwaas oo ahaa ehlu iimaan. “Markay dadkoodii ku yidhaahdeen,” oo ahaa mushrikiin: “Innagu barii baan idinka nahay.” “Iyo waxaad caabuddaan Alle sokadi; idin waan diidnay,” macnaha: Diintiinna waan diidnay oo beeninnay.

“Waxaana inoo muuqday innaga iyo idinka dhexdeenna cadaawad iyo nacayb abad ah ilaa aad Alle keliya rumaysaan.” Aayaddu waxay Xaatib iyo mu’miniinta faraysaa inay Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) iyo mu’miniintii la jirtay kaga daydaan inay mushrikiinta ka bari noqdaan.

“Marka laga reebo hadalkii Ibraahiim uu aabbihii ku yidhi: ‘Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa.’” Macnaha: Ibraahiim iyo arrimihiisa waxaa idiinku sugan ku-dayasho wanaagsan, marka laga reebo dambi dhaaf weydiisashadiisii uu u sameeyey aabbihii mushriga ahaa. Ibraahiim (nabadgelyo korkiisa ha ahaatee) wuxuu aabbihii ku yidhi: “Dhab ahaan waan kuu dambi dhaaf weydiisan doonaa,” dabadeedna wuu ka bari noqday, sidaannu ku soo sheegnay Suuradda At-Tawbah.

“Mana lihi wax aan Alle agtiisa kuugu qaban karo.” Ibraahiim wuxuu aabbihii ku yidhi: “Ma jiro wax aan kuu tari karo ama kaa celin karo cadaabka Alle haddii aad caasido oo aad isaga wax la wadaajiso.”

“Rabbiyow, adiga ayaan talo saarannay.” Waxaa yidhi Ibraahiim iyo mu’miniintii la jirtay. “Xaggaaga ayaannu u soo noqonay, xaggaagaana u noqoshada dambays ahi tahay.”

“Rabbiyow, ha naga dhigin fitno kuwa gaaloobay.” Az-Zajjaaj wuxuu yidhi: Ha ka dhigin inay naga adkaadaan oo ay u maleeyaan inay iyagu xaq ku taagan yihiin, markaasna ay arrintaas ugu fitnoobaan. Mujaahid wuxuu yidhi: Ha nagu cadaabin gacmahooda ama cadaab xaggaaga ka yimaadda, si ay u yidhaahdaan: “Haddii kuwani xaq ku taagnaan lahaayeen, waxaas ma ku dhaceen.” “Oo noo dambi dhaaf, Rabbiyow, Adigu waxaad tahay Adkaadaha, Xakiimka.”