داوای ماڵ لە بەهەشت

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

«خوا بۆ ئەوانەی باوەڕیان هێناوە، ژنی فیرعەونی بە نموونە هێناوە»؛ ئەو ئاسیەی کچی مزاحم بوو، ڕەزای خوای لێ بێت. «کاتێک گوتی: پەروەردگارم، لای خۆت ماڵێکم بۆ بنیاد بنێ لە بەهەشتدا، و لە فیرعەون و کردەوەکانی ڕزگارم بکە، و لە گەلی ستەمکارانیش ڕزگارم بکە». خوا بە باوەڕ و پاڕانەوەی ئەو بۆ پەروەردگاری و بە داوای بەرزترین خواستەکانی وەسفی کرد؛ ئەوانەش چوونە بەهەشت و نزیکیی پەروەردگاری بەخشندە بوون. هەروەها داوای کرد خوا لە تاقیکردنەوەی فیرعەون و کردەوە خراپەکانی، و لە تاقیکردنەوەی هەر ستەمکارێک ڕزگاری بکات.

خوا داواکەی وەڵام دایەوە؛ لەسەر باوەڕێکی تەواو و پەیوەستبوونێکی پتەو ژیا، و لە تاقیکردنەوەکان ڕزگاری بوو. بۆیە پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «زۆرێک لە پیاوان گەیشتنە پلەی تەواوی، بەڵام لە ژنان تەنها مەریەم کچی عیمران، ئاسیە کچی مزاحم و خەدیجە کچی خوەیڵید گەیشتنە پلەی تەواوی؛ پلەی عائیشە بەسەر ژناندا وەک پلەی سەریدە بەسەر هەموو خواردنەکانەوە».

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

ئەمە نموونەیەکە کە خوا بۆ باوەڕداران هێناوەتەوە: ئەوەی تێکەڵبوونیان لەگەڵ بێباوەڕان زیانیان پێ ناگەیەنێت، ئەگەر پێویستیان بەوان هەبێت؛ وەک فەرموودەی خوای گەورە: «باوەڕداران نابێت بێباوەڕان بە دۆستی خۆیان بگرن و باوەڕداران جێبهێڵن؛ هەرکەس ئەوە بکات، هیچ پەیوەندییەکی بە خواوە نییە، مەگەر لە ترسیان خۆتان بپارێزن» [ئال‌عمران: ٢٨]. قەتادە گوتی: فیرعەون زۆرترین ستەمکاری سەر زەوی و دوورترین کەس لە ڕێی ڕاست بوو؛ بەڵام سوێند بە خوا، بێباوەڕیی مێردەکەی زیانی بە ژنەکەی نەگەیاند، چونکە ئەو گوێڕایەڵی پەروەردگاری خۆی بوو. ئەمە بۆ ئەوەیە بزانن خوا دادپەروەرە و هیچ کەسێک بە گوناهی کەسێکی تر سزا نادات.

ئیبن جەریر گوتی: ئیسماعیل کوڕی حەفس ئەبەلی بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد کوڕی جەعفەر بۆی گێڕایەوە، لە سولەیمان تەیمی، لە ئەبو عوسمان نەهدی، لە سەلمانەوە کە گوتی: ژنی فیرعەون لە ژێر خۆردا ئەشکەنجە دەدرا؛ کاتێک ئەوان لێی دوور دەکەوتنەوە، فریشتەکان بە باڵەکانیان سێبەریان بۆ دروست دەکرد و ئەو ماڵەکەی خۆی لە بەهەشتدا دەبینی. پاشان ئیبن جەریر ئەم ڕیوایەتەی لە محەممەد کوڕی عوبەید محاربی، لە ئەسبات کوڕی محەممەد، لە سولەیمان تەیمییەوە هێنایەوە.

پاشان ئیبن جەریر گوتی: یەعقوب کوڕی ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن عەلایە بۆی گێڕایەوە، لە هیشام دەستوائی، کە قاسم کوڕی ئەبی بوزە بۆی گێڕایەوە: ژنی فیرعەون دەپرسێت: «کێ زاڵ بوو؟» پێیان دەگوت: «موسا و هارون زاڵ بوون». ئەویش دەیگوت: «باوەڕم بە پەروەردگاری موسا و هارون هێنا». فیرعەون کەسی بەدوایدا نارد و گوتی: «گەورەترین بەردی کە دەیدۆزنەوە بهێنن؛ ئەگەر لەسەر قسەکەی خۆی مایەوە، بەردەکەی بخەنە سەری، بەڵام ئەگەر لە قسەکەی پاشگەز بووەوە، ژنی منە».

کاتێک بەردەکەیان بۆ هێنا، چاوی بەرز کردەوە بۆ ئاسمان و ماڵەکەی لە بەهەشتدا بینی؛ لەسەر قسەکەی مایەوە. گیانی لێ وەرگیرا و بەردەکەیان خستە سەر جەستەیەک کە گیانی تێدا نەبوو.

قسەکەی: «پەروەردگارم، لای خۆت ماڵێکم بۆ بنیاد بنێ لە بەهەشتدا»، زانایان گوتوویانە: «پێش ئەوەی داوای ماڵ بکات، داوای دراوسێی کرد» [واتە نزیکیی خوا پێش ماڵەکەی خست]. هەندێک لەو ڕووداوە لە حەدیسێکی مەرفوعیشدا هاتووە. «و لە فیرعەون و کردەوەکانی ڕزگارم بکە» واتە: لێی دەربازم بکە، چونکە من بێزارم لە کردەوەکانی و بێبەریی خۆمی لێ ڕادەگەیەنم. «و لە گەلی ستەمکارانیش ڕزگارم بکە». ئەو ژنەش ئاسیە کچی مزاحم بوو، ڕەزای خوای لێ بێت.

ئەبو جەعفەر ڕازی، لە ڕەبیع کوڕی ئەنس، لە ئەبو عالیەوە گێڕایەوە کە: باوەڕی ژنی فیرعەون پێش باوەڕهێنانی ژنی خەزێنەوانی فیرعەون بوو. ژنی خەزێنەوان کچەکەی فیرعەونی شانە دەکرد؛ شانەکە لە دەستی کەوت و گوتی: «نەفرەت لەوەی بێت کە بێباوەڕە بە خوا!» کچەکەی فیرعەون پێی گوت: «ئایا تۆ جگە لە باوکی من، پەروەردگارێکی ترت هەیە؟» گوتی: «پەروەردگاری من، پەروەردگاری باوکی تۆ و پەروەردگاری هەموو شتێک، خوايە».

کچەکەی فیرعەون لێی دا و لێیدا، پاشان هەواڵی بە باوکی دا. فیرعەون کەسی بەدوایدا نارد و پێی گوت: «ئایا تۆ جگە لە من، کەسێکی تر دەپەرستی؟» گوتی: «بەڵێ، پەروەردگاری من و تۆ و هەموو شتێک، خوايە و تەنها ئەو دەپەرستم». فیرعەون ئەشکەنجەی دا؛ میخەکانی بۆ لێدا و دەست و پێی بەست، و مارەکانی بەسەردا هەڵدا.

لەو بارەدا مایەوە تا ڕۆژێک فیرعەون هاتە لای و پێی گوت: «واز ناهێنیت؟» ئەویش هەمان وەڵامی دایەوە. پێی گوت: «ئەگەر وا نەکەیت، کوڕەکەت لەبەردەم چاوتدا سەردەبڕم». گوتی: «هەرچی دەتەوێت بیکە». کوڕەکەی لەبەردەم چاوی سەربڕی. گیانی کوڕەکەش مژدەی پێدا و پێی گوت: «مژدە بدە دایە، چونکە لای خوا ئەوەندە پاداشتت بۆ هەیە».

ژنەکە خۆی گرت. ڕۆژێکی دیکە فیرعەون هاتە لای و هەمان قسەی پێ گوت؛ ئەویش هەمان وەڵامی دایەوە. فیرعەون کوڕەکەی تریشی لەبەردەم چاوی سەربڕی. گیانی ئەویش مژدەی پێدا و گوتی: «دایە، خۆت بگرە؛ چونکە لای خوا ئەوەندە پاداشتت بۆ هەیە».

ئەبو عالیە گوتی: ژنی فیرعەون قسەی گیانی کوڕە گەورەکەی، پاشان کوڕە بچووکەکەی بیست و باوەڕی هێنا. خوا گیانی ژنی خەزێنەوانی فیرعەونی وەرگرت و پەردەی لەبەردەم ژنی فیرعەون لادا؛ کە جل و شوێنی نیشتەجێبوون و ڕێز و شکۆی ئەو ژنەی لە بەهەشتدا نیشان دا. ژنی فیرعەون ئەوەی بینی، باوەڕ و دڵنیایی و پشتڕاستکردنەوەی زیاتر بوو. فیرعەون لە باوەڕهێنانی ئاگادار بووەوە و بە ئەشرافی گوت: «دەربارەی ئاسیە کچی مزاحم چی دەزانن؟»

ئەوان ستایشیان کرد. پێی گوتن: «ئەو جگە لە من، کەسێکی تر دەپەرستێت». ئەوانیش گوتیان: «بیکوژە». فیرعەون میخی بۆ لێدا و دەست و پێی بەست. ئاسیە پاڕایەوە و گوتی: «پەروەردگارم، لای خۆت ماڵێکم بۆ بنیاد بنێ لە بەهەشتدا». لەو کاتەدا فیرعەون لەوێ بوو؛ کاتێک ماڵەکەی لە بەهەشتدا بینی، پێکەنی.

فیرعەون گوتی: «ئایا سەیرتان نییە؟ ئێمە ئەشکەنجەی دەدەین و ئەو پێدەکەنێت!» خوا گیانی وەرگرت، ڕەزای خوای لێ بێت.

تەفسیری بەغەوی

پاشان خوا ڕوونی کردەوە کە نافرمانیی کەسانی تر زیانی بەو کەسە ناگەیەنێت کە گوێڕایەڵی خوا دەکات، و فەرمووی: «خوا ژنی فیرعەونی بە نموونە بۆ ئەوانەی باوەڕیان هێناوە هێناوە»؛ ئەو ژنە ئاسیە کچی مزاحم بوو. مفسیران گوتوویانە: کاتێک موسا بەسەر جادووگەرەکاندا زاڵ بوو، ژنی فیرعەون باوەڕی هێنا. کاتێک فیرعەون لە ئیسلامهێنانی ئاگادار بوو، بە چوار میخ دەست و پێی بەست و لە ژێر خۆردا فڕێیدا. سەلمان گوتی: ژنی فیرعەون لە ژێر خۆردا ئەشکەنجە دەدرا؛ کاتێک ئەوان لێی دوور دەکەوتنەوە، فریشتەکان سێبەریان بۆ دروست دەکرد.

«کاتێک گوتی: پەروەردگارم، لای خۆت ماڵێکم بۆ بنیاد بنێ لە بەهەشتدا»؛ خوا پەردەی لەبەردەم لادا و ماڵەکەی لە بەهەشتدا نیشان دا تا بینی. لە چیرۆکەکەدا هاتووە کە فیرعەون فەرمانی دا بەردێکی زۆر گەورە بهێنن و بیخەنە سەری. کاتێک بەردەکەیان هێنا، گوتی: «پەروەردگارم، لای خۆت ماڵێکم بۆ بنیاد بنێ لە بەهەشتدا»، ماڵەکەی لە بەهەشتدا بینی کە لە مرواری سپی بوو. گیانی لێ وەرگیرا و بەردەکەیان خستە سەر جەستەیەک کە گیانی تێدا نەبوو، بۆیە هیچ ئازارێکی نەچێژت.

حەسەن و ئیبن کەیسان گوتوویانە: خوا ژنی فیرعەونی بەرز کردەوە بۆ بەهەشت و ئەو لەوێ دەخوات و دەخواتەوە.

«و لە فیرعەون و کردەوەکانی ڕزگارم بکە»؛ موەقاتل گوتی: مەبەست لە کردەوەکانی، شیرکە. ئەبو ساڵح لە ئیبن عەبباسەوە گێڕایەوە کە مەبەست لە «کردەوەکانی» پەیوەندیی هاوسەرگیرییە. «و لە گەلی ستەمکارانیش ڕزگارم بکە»؛ مەبەست بێباوەڕانە.