رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ، وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ، وَعَمَلِهِ، وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ.
رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
Аудио чура ца ло. ТӀаккха хьажа.
Дала масал далийна ийман диллинчарна ФирIавнан зудчух‚ цо ма элира: 'Со Кхиош-кхобуш волу сан Дела‚ Ахь суна дēлахь Хьуна гергахь ялсамани чохь цIа‚ Ахь со кIелхьаръяккхалахь ФирIавнах а‚ цуьнан балхах а‚ Ахь со кIелхьаръяккхалахь зулам дечу къомах'
Дуьххьара: «ибни ли» (ابْنِ لِي — суна цӀа хӀоттаде), «наджджини» (نَجِّنِي — со кӀелхьаръяккха) гӀуллакхдешнаш. Дала гергахь ялсаман чохь хилла цхьаьна вахар Египетан хазна массо а дуьненан хазнах чулацаме хиларна чулацаме йолу, дуьненан шера йолу, кӀант йоккху зуда.
Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир
Дала ийман диллинчарна масал дина ФирӀавнан зуд — Асия, Музахиман йоӀ, (Дела реза хилда цунна) — хьалха. «Цуьнан (ФирӀавнан) маьждигашкахь, цо элира: “Сан Дела! Хьуна гергахь ялсаман чохь суна цӀа хӀоттаде, со ФирӀавнах а, цуьнан гӀуллакхах а кӀелхьаръяккха, со зуламдечу къомах а кӀелхьаръяккха”».
Дала цуьнан иймане хилар, Цунна тӀе тӀаьхьа хиларан а, Цунна дуьхьа дӀаьхна гӀуллакхаш а бен дуьйцу. Цо Далла аьхна дехар — массо дехарех лакхачу, ялсаман чохь вахаран а, Керла Къудаллинна гергахь хилар а ду. Цо Далла дехна ФирӀавнан фитнах а, цуьнан вонах а кӀелхьаръяккха, тӀаккха массо зуламдечуьн фитнах кӀелхьаръяккха. Дала цуьнан дехар дийцира: цо къастам болчу ийманца, доккхачу тӀекхетарца, фитнашна тӀехь кӀелхьардаларца вахара.
Иза делахь, Пайхамара (Делера салават а, салам а хуьлда цунна) элира: «Кхолламан тӀехь массо аьллачуьнна дуьхьа кхолламан кхетам кхолла хилар; тховса йолу хьехамашна тӀехь кхетам кхолла хилар Мариам, Имранан йоӀ, Асия, Музахиман йоӀ, Хадижат, Хувейлидан йоӀ, бен. Айша йолу зудашца юкъара латтар, хӀалал доьзалан йисте латтарца юкъара латтар санна ду». (Тафсир ас-Саади)
Имам Ибн Касира тафсир
ХӀара масал Дала ийман диллинчарна дина, къинойн зудшца цхьаьна хилла а, церан къиношна тӀе кхочуш хилла ца Ӏаш, хӀетте а церан гӀо кхиам беш хиларе. Дала элира: «Ийман диллинчарна бен къинойн зудш хьалха ца лаьцаш, ийман диллинчарна къинойн зудш доттагӀалле ца лаьцалаш. ХӀокху тӀаьхье хиллачуьнна Далла аьтто бе, амма царах хӀумма а хьажарна тӀехь а хиларе, хӀетте а царах хӀумма а хьажарна тӀехь а хиларе, кхин дӀа кхеташ хиларе».
Къатада элира: «ФирӀавн латташ долу дуьненан маьждигех лаьцна, цуьнан зудан ийман цунна Дала тӀехь ца хилла, хӀунда аьлча цо Далла итаат дина. ХӀара хьажа, Дела къинхетаме, декъаш хиларна — цхьанах а, цуьнан къиношкахь ца аьлла, кхин къиношца дӀа ца олу».
Ибн Жарир элира: тхоьца Исмаил бин Хафс ал-Абили дийцира, цо тхоьца Мухаммад бин ЖаӀфар дийцира, цо Сулейман ат-Тейми, Абу Усман ан-Нахди, Салманах дийцира. Салман элира: «ФирӀавнан зудан хьосташкахь хьалха хьаста, къам цунна гӀуртта чӀагӀа, амма цо цуьнан дерал дӀаэца, маликш цунна куьйга тӀехь цунна тӀехула хӀуттура, цо ялсаман чохь цӀа гойтура».
ТӀаккха Ибн Жарир и хӀара хьанна хьа дийцира: Мухаммад бин Убейд ал-Мухариби, Асбат бин Мухаммад, Сулейман ат-Тейми, цуьнгахь. ТӀаккха Ибн Жарир элира: Якуб бин Ибрахим дийцира, Ибн ӀАлийя дийцира, Хишам ад-Даставаи дийцира, Касим бин Аби Базза дийцира: «ФирӀавнан зуд дехар дора: “Кхетам баьккхина ма хила?” Цунна элира: “Муса а, Харун а кхетам баьккхина”. Цо элира: “Со Муса а, Харун а лелаочу Далла ийман дина”.
ФирӀавн цунна тӀе дӀаэлира. Цо элира: “Шун маьрша дашо хӀумма хӀитто, цо цхьаьна хьажарна тӀехь кхочуш хилча, цунна тӀе тӀехьа хӀитто; амма цо дӀа ца аьлча, цуьнан зуд хиларна тӀехь хӀитто”. Цунна тӀе маьрша дашо хӀитта, цо хьалха хьажна ялсаман чохь цӀа гина, тӀаккха цо цуьнан дехарна тӀехь дӀа аьлла, цуьнан са дӀа а хьажна, са йоцу цуьнан дерриге дийцан тӀехь цӀа кӀел хӀитта.
«Сан Дела! Хьуна гергахь ялсаман чохь суна цӀа хӀоттаде» — хьанна алий, дӀа кхачийна хьехамашкахь: цо цӀа хьалха гӀан, къонаха хьалха ца лаьцна. И хӀара дуьйцуш долу хӀумма, Пайхамаран хадисашкахь а дийцина.
«Со ФирӀавнах а, цуьнан гӀуллакхах а кӀелхьаръяккха» — цунна аьлла хӀумма кӀелхьаръяккха, ас цуьнан гӀуллакхех лаьцна дӀа-даьхна, цуьнан гӀуллакхашна тӀехь со дуьхьал волу.
«Со зуламдечу къомах кӀелхьаръяккха» — хӀара зуда Асия, Музахиман йоӀ, (Дела реза хилда цунна) ю.
Абу ЖаӀфар ар-Рази, ар-РабиӀ бин Анас, Абу ал-Алийя дийцира: «ФирӀавнан зудан ийман хьалха хилар ФирӀавнан хазна хуьйцуш йолу зудан ийманах. Иза ФирӀавнан йоӀа гуллахь елар, цо юххьаш долу хьалхе хьокхуьйтура. ЦӀаьххьана, цуьнан куьйгал аьлла йохку, цо элира: “Далла къинош аьлла, къинош дечуьнна талхе!” ФирӀавнан йоӀа элира: “Хьан Дела сан даьн Далла тӀехь долуш ду?”
Цо элира: “Сан Дела а, хьан даьн Дела а, массо хӀуманан Дела а — Дала ю. Со Цунна лела”. ФирӀавнан йоӀа цунна хьалха лайн, хьарг а дина, цхьаьна даьхна. Цо цунна дехар дина, ФирӀавн цунна тӀе дӀаэлира: “Хьан Дала ву?” Цо элира: “Сан Дела а, хьан Дела а, массо хӀуманан Дела а — Дала ю.
Со Цунна лела”. ФирӀавн цунна хьоьжур а дина, цунна хьажар хьалха ца хилира, цуьнан бӀаьргаш а, куьйгаш а хьажна, цунна тӀе хьекъал дина. Цунна хьалха йоккха йоӀаш а хьажна, цунна тӀе хьажна, хӀара кхузахь ю. ФирӀавн цунна элира: “Хьо хӀунна дӀа ца дуьйцуш?”
Цо элира: “Сан Дела а, хьан Дела а, массо хӀуманан Дела а — Дала ю”. ФирӀавн элира: “Хьо хӀунда дӀа ца вуьйцу? Хьан кӀант хьан дӀа ца дӀа аьлча, ас хьан кӀант хьан тӀаьхье хьалха хьакха”. Цо элира: “Хьан гӀуллакх дӀаьхна”.
ТӀаккха цуьнан кӀант хьан тӀаьхье хьакхийна, цунна тӀехь хьан са хьакхна. Цуьнан кӀантан са цунна дика дехар дина: “Сан нана, хуьлла! Хьанна Далла гергахь къинхетам кхочуш хилла”. Цо сабар дина. ТӀаккха ФирӀавн кхин дийна цунна тӀе элира, цо кхин хьажна, кӀантан са кхин а хьакхийна.
Цуьнан кӀантан са цунна дика дехар дина: “Сан нана, сабар де, хьанна Далла гергахь къинхетам кхочуш хилла”.
ФирӀавнан зуд, хьалха а, тӀаьхьа а, цуьнан кӀантан са дуьйцуш долу хӀумма хаза, ийман дина. Дала хазна хуьйцуш йолу зудан са дӀаэлира, цунна гӀулакх, цуьнан хьал а, ялсаман чохь хиларан къинхетам а гойтуш хилар ФирӀавнан зудна. Цо хьажна, цуьнан ийман, сийлахь хилар, чулацам а кхин чӀагӀделира. ФирӀавн цуьнан ийман гойтуш хилар гина, маьжлисех лаьцна элира: “Асия бинт Музахиман тӀехь шуна хӀун билгал ду?”
Цара цунна дика хьехам дина. Цо элира: “Цо сан маьждиг ца лела, кхин Далла лела”. Цара элира: “Цунна кхиъ деха”. ТӀаккха цунна куьйгаш а, когаш а кӀотта, цунна хьажар хьалха хӀиттина. Асия Далла дехар дина, элира: «Сан Дела!
Хьуна гергахь ялсаман чохь суна цӀа хӀоттаде». И хӀинца ФирӀавн цунна тӀе хьала а хьоьжуш, цо ялсаман чохь цӀа гина, цунна кӀел хьоьжна, тӀаккха цо хьажна. ФирӀавн элира: “Шуна хӀун дагадеалий, хӀинца цо хьалха хьоьжуш дӀа йоьлхуш ю? Тхо цунна хьажар до, цо хьажна”. Дала цуьнан са дӀаэлира, (Дела реза хилда цунна). Али Имран: 28.
Аль-Багавин тафсир
ТӀаккха Дала дийцира, кхин волчуьнан къинош а цунна тӀехь кхочуш хилла ца цаьлла, цо Цунна итаат дина хиларна. Дала элира: «Дала ийман диллинчарна ФирӀавнан зуд масал дина» — хӀара Асия, Музахиман йоӀ ю. Тафсир дешашкарш элира: Муса маьждигашкара кхетам баьккхинчул тӀаьхьа ФирӀавнан зуд ийман дина. ФирӀавн цуьнан мусульман хилар довзарна тӀаьхьа цунна куьйгаш а, когаш а цхьаьна маьлха хьажарца хӀотта, цунна хьажарца хьаста.
Салман элира: «ФирӀавнан зуд маьлха хьосташкахь хьажна, амма цунна хьажна хиларна тӀаьхьа маликш цунна хьажар хьалха хӀотта».
«Цо элира: “Сан Дела! Хьуна гергахь ялсаман чохь суна цӀа хӀоттаде”». Дала цунна ялсаман чохь цӀа гойтуш, цо и гина. Хьекъал долчу дийцарехь: ФирӀавн йоккха къам хӀитта, цунна тӀехь маьрша хӀумма хӀитта. Цунна тӀе маьрша дашо хӀитта, цо элира: «Сан Дела!
Хьуна гергахь ялсаман чохь суна цӀа хӀоттаде». Цо ялсаман чохь яьсса шовда хьалха дина цӀа гина. Цуьнан са дӀаэлира, цуьнан са йоцу баданна тӀе къам хӀитта, цо азар ца хилира. Хасан а, Ибн Кайсан а элира: Дала ФирӀавнан зуд ялсаман чуьра хьалха дина, цуьнан чохь цо йиъна, мацалла а йоцу.
«Со ФирӀавнах а, цуьнан гӀуллакхах а кӀелхьаръяккха». Мукатил элира: «Цуьнан гӀуллакх» — къинош, ширкан ю. Абу Салих, Ибн Аббасах, «цуьнан гӀуллакх» — цуьнан цхьаьна хилар, юкъара вахар, элира. «Со зуламдечу къомах кӀелхьаръяккха» — къинойн къомах.
«Сахих аль-Бухарий» (№ 3411) чохь Пайхамарх дуьйцуш кхетам бу: «Массо аьллачуьнна маьхьар дуьненан адамашкара кхолламан кхетам кхолла хилла, амма зудшна юкъара кхолламан кхетам кхолла хилла Мариам, Имранан йоӀ, а, Асия, ФирӀавнан зуд, бен».