Ɗaɓɓaade kisal e bone

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

«E bone añaan si o añani» — Añaan ko neɗɗo yiɗi naange mawnude e hoore ɓii-gorko mum, oɗon waɗa ko o waawi ngam naange nde ɓenndude. Ngam ɗum, ena waɗi ko haani ɗaɓɓaade kisal e Allaah e bone mum, e ko o waɗata ngam bonnude. E añaano’en ɓen naatata kadi jiitoowo; ko jiitol ngal wonaa ko iwata so wonaa e añaan, ɓernde mum bonɗe, wonnde e cuusal.

Ndee sura waɗi ɗaɓɓaade kisal e kala pelle bone, ko ɗum fof e ko eɗum waɗi ko laaɓi. Ena holli kadi wonde sihr ena woodi goonga, e ena haani hulde bonannde mum, e ɗaɓɓaade kisal e Allaah e makko e yimɓe mum.

Maana mum: «Wiy» ɗaɓɓotooɗo kisal: «Miɗo moolo» — ɗum firti ko miɗo dogana, miɗo dilla e makko, miɗo reena hoore am e «Joom subaka». Ko Joom taguɗo ɓiɓɓe e ɓiɓɓe leɗɗe, e Joom feɗde subaka.

Caggal ko waɗi ko timmi, Allaah waɗi ɗum laaɓtinaade, o wi’i: «E bone jehma niɓɓuɗo si mo niɓɓi» — ko bone ko waɗata e jamma, nde o yahdi yimɓe, e nde ruuhuji bonɗi e jiidi bonɗi keewti.

«Immorde bone ko o tagi» — ɗum jeyaa e kala ko Allaah tagi: yimɓe, jinneeji e jiidi. Ngam ɗum, kisal ɗaɓɓetee e Joom mum-en e bone ɗen ko e maɓɓe.

«E bone ɓeen wuttooɓe e piɓlee» — ko wuttooɓe, ɓe huutortoo e sihr maɓɓe wuttude e piɓlee ɗe ɓe piɓi ngam sihr.

Ndee sura kadi waɗi ɗaɓɓaade kisal e Joom yimɓe, Laamɗo yimɓe e Deweteeɗo yimɓe, e shaytan, ko himo woni fuɗɗorde e tiindol bone e laawol mum. E fitina mum e bone mum, o cikkinata e ɓerɗe yimɓe; o waɗa bone no moƴƴi, o hollita ɗum e nder mbaydi moƴƴi, o semmbina yiɗde maɓɓe ngam waɗde ɗum. O waɗa ko moƴƴi no boni, o haɗa ɓe e ɗum, o hollita ɗum e mbaydi mo wonaa mbaydi mum. Oɗon waɗa ɗum sahaa kala: o cikkinata, o fowtata; ko firti, o yaawta caggal so gorko ɗaɓɓotooɗo kisal siftori Joom mum, o ɗaɓɓi ballal e makko ngam dartinde ɗum.

Ngam ɗum, haani ɗaɓɓaade kisal e Allaah, e hokkitde hoore e laamu mum e yimɓe fof. Kala taguɗo ena waɗi e nder laamu Allaah e laamu makko; kala dabbere, Allaah jogii ɗam e fuɗɗorde mum. Kadi ɗaɓɓaade kisal e deweteeɗo, ko Allaah tagi yimɓe ngam ɗum. Dewel ngal timmataako so wonaa ɓe dartinii bone gaddoojo maɓɓe, yiɗɗo faaltinde ɓe e dewel ngal, hakkilinde e maɓɓe, tee yiɗɗo waɗde ɓe neɗɗo e pelle mum, ngam ɓe wonde e yimɓe jahannama.

Cikkitoowo ena waawi wonde jinneejo, tee ena waawi wonde neɗɗo. Ngam ɗum Allaah wi’i: «E jinneeji e yimɓe».

«E jinneeji e yimɓe» — ko e maɓɓe cikkitoowo ɗaɓɓata ballal ngam cikkinde yimɓe.

Alhamdu lillahi, Joom binnde fof, ko adii e ko caggal, ko laaɓi e ko suuɗi. Min ɗaɓɓotoo e Makko timmitinde barke mum, e yaafaneede hakkeeji amen ɗi haɗi amen e barke makko keewɗe, e junuubuji e ɗaɓɓitaare ɗi ɓenndini ɓerɗe amen e miijitagol aayaaji Makko. Min ɗaɓɓotoo e Makko, minɗo sikki e Makko, yo o hoto haɗa amen moƴƴere ko woni e Makko sabu bonannde ko woni e amen. Ko yimɓe ɓe nganaa sikki e nder wallaade Alla, ko ɓe anndaa-gol; tee ko yimɓe ɓe nganaa teelte e yurmeende Makko, ko ɓe majjiiɓe.

Yo Alla sali e jom-en, Muhammad, e ɓesngu makko e sahaabaaji makko fof, sali e jam e nder sahaaaji ɗin fof.

Alhamdu lillah, mo barke mum timmintirta golle moƴƴe. Firo deftere Alla timmii, e ballal Makko e moƴƴere tawfeeqe Makko, e junngo jokkondiroowo nde, binnduɗo nde, Abdur-Rahmaan ibn Naasir ibn Abdillaah, anndiraaɗo Ibn Sa‘dii — yo Alla yaafo mo, yaafo baabaaji makko e musulmi’en fof. Ɗum waɗii ñalnde arandeere e Rabi‘ al-Awwal, hitaande 1344 hijriya, e hijra Muhammad, yo sali e mo, yo jam won e mo. Timmi, alhamdu lillah.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

Tafsiir suraaji ɗiɗi «Al-Mu‘awwidhatayn» (suraaji ɗiɗi ɗi ɗaɓɓitortee kisal), ɗi lesɗi e Madina.

Imaam Ahmad wi’i: Afaanu amen ‘Affaan haalani amen: Hammaad ibn Salama, ko Asim ibn Bahdala, ko Zur ibn Hubaysh, o haalani amen wonde o wi’i Ubayy ibn Ka‘b: «Mi wi’i Ubayy: Ibn Mas‘uud winndataa suraaji ɗiɗi ɗi ɗaɓɓitortee kisal e Mus-haf mum?» Ubayy wi’i: «Mi seedanii wonde Nulaaɗo Alla ﷺ humpitii mi wonde Jibriil عليه السلام wi’i mo: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka.” Mi wi’i ɗum. O wi’i: “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe.”

Mi wi’i ɗum. Ngam ɗum min wi’ata ko Nulaaɗo Alla wi’i.» Abu Bakr al-Humaydi rivayi ɗum e Musnad mum, e laawol Sufyaan ibn ‘Uyayna, ko ‘Abda ibn Abi Labaabah e Asim ibn Bahdala, ɓe nani Zur ibn Hubaysh wi’a: Mi naamnii Ubayy ibn Ka‘b ko fii suraaji ɗiɗi ɗin, mi wi’i: «A Abu al-Mundhir, bandiraaɗo maa Ibn Mas‘uud haɗi ɗi e Mus-haf.» O jaabi: «Mi naamnii Nulaaɗo Alla, o wi’i: “Mi yamiraama wi’ude: wiy, mi wi’i.” Ngam ɗum min wi’ata no Nulaaɗo Alla wi’i.»

Ahmad kadi wi’i: Waki‘ haalani amen, Sufyaan, iwde e Asim, iwde e Zur, o wi’i: Mi naamnii Ibn Mas‘uud ko fii suraaji ɗiɗi ɗin, o jaabi: «Mi naamnii Nabi ﷺ ko fii ɗi, o wi’i: “Mi yamiraama, mi wi’i; min wi’i on, ngol wiyee.”» Ubayy wi’i: «Nulaaɗo Alla wi’i amen ɗum, ngam ɗum min wi’ata.» Al-Bukhaari rivayi ɗum kadi, o wi’i: ‘Ali ibn ‘Abdillaah haalani amen, Sufyaan, ‘Abda ibn Abi Labaabah iwde e Zur ibn Hubaysh — e laawol goɗngol, Asim iwde e Zur — o wi’i: Mi naamnii Ubayy ibn Ka‘b: «A Abu al-Mundhir, bandiraaɗo maa Ibn Mas‘uud wi’a ɗum e ɗum.» O jaabi: «Mi naamnii Nabi ﷺ, o wi’i: “Mi yamiraama wi’ude, mi wi’i.”

Ngam ɗum min wi’ata ko Nulaaɗo Alla wi’i.» Al-Bukhaari e an-Nasaa’i rivayii ɗum kadi, e laawol Qutayba, iwde e Sufyaan ibn ‘Uyayna, iwde e ‘Abda e Asim ibn Abi an-Najuud, iwde e Zur ibn Hubaysh, iwde e Ubayy ibn Ka‘b.

Abu Ya‘laa al-Mawsili wi’i: Al-Azraq ibn ‘Ali haalani amen, Hassaan ibn Ibraahiim, as-Salt ibn Bahraam, Ibraahiim iwde e ‘Alqama, o wi’i: «Ibn Mas‘uud momti suraaji ɗiɗi ɗin e Mus-haf mum, o wi’i: Nulaaɗo Alla yamiraama tan ngam ɗaɓɓaade kisal e majji, Ibn Mas‘uud janngataa ɗi.» Abdullaah ibn Ahmad rivayi ɗum e hadith al-A‘mash, iwde e Abu Ishaaq, iwde e ‘Abdur-Rahmaan ibn Yazid, o wi’i: «Ibn Mas‘uud momti suraaji ɗiɗi ɗin e Mus-hafaji mum, o wi’i: Ɗi wonaa e Deftere Alla.»

Al-A‘mash wi’i: Asim haalani amen, iwde e Zur ibn Hubaysh, iwde e Ubayy ibn Ka‘b, o wi’i: «Min naamnii Nulaaɗo Alla ko fii ɗi, o wi’i: “Mi yamiraama, mi wi’i.”» Ɗum ena anndiraa e hakkunde jannginooɓe Qur’aan e jurist’en: Ibn Mas‘uud winndataa suraaji ɗiɗi ɗin e Mus-haf mum. Ko ɗum waawi wonde o nanaani ɗi iwde e Nabi ﷺ, tee habaru ɗi ɗi waɗaaki e makko no timmi. Ɓaawo ɗum, o waawi ruttagol e dow laawol jama’a, sabu sahaaba’en — yo Alla wel e maɓɓe — winndii ɗi e Mus-hafaji ɗi laamu, ɓe neldu ɗi e pelle leydi ɗin fof. Alhamdu lillah, barke ngoni e Alla.

Muslim wi’i e Sahih mum: Qutayba haalani amen, Jariir, Bayaan, Qays ibn Abi Haazim, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «A yiyii aayaaji ɗi lesɗi hannde jamma, ɗi ngalaa ko nanndi ɗi: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe.”» Ahmad, Muslim, at-Tirmidhi e an-Nasaa’i rivayii ɗum kadi e laawol Ismaa‘il ibn Abi Khaalid, iwde e Qays ibn Abi Haazim, iwde e ‘Uqba. At-Tirmidhi wi’i: hadith ɗum moƴƴii, sahihi.

Laawol goɗngol: Imaam Ahmad wi’i: Al-Waliid ibn Muslim haalani amen, Ibn Jaabir, al-Qaasim Abu ‘Abdur-Rahmaan, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Miɗon arda Nulaaɗo Alla ﷺ e nder pooke leydi ɗin, o wi’i am: «A ‘Uqba, a yiɗaa a jokka e ɗam?» Mi hulii ko haɗaare, Nulaaɗo Alla wuli, mi jokkai ɗam ɗo nyande seɗɗa, caggal ɗum o jokkai, o wi’i: «A ‘Uqayb, mi janngin maa ɗiɗi suraaji ɓurɗi moƴƴude e suraaji jannginooɓe?». Mi jaabi: «Eey, yaa Nulaaɗo Alla.» O janngini mi: «Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka» e «Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe».

Caggal ɗum, salaatu noddaama, Nulaaɗo Alla ardi, o salii ɗi. Caggal ɗum o yahi to am, o wi’i: «No tawir-ɗaa, A ‘Uqayb? Janngito ɗi kala nde a ɗaɓɓii ɗoo e kala nde a ummii.» An-Nasaa’i rivayi ɗum e laawol al-Waliid ibn Muslim e Abdullaah ibn al-Mubaarak, ɓeɗɗi fof iwde e Ibn Jaabir.

Abu Daawuud e an-Nasaa’i rivayii ɗum kadi e laawol Ibn Wahb, iwde e Mu‘aawiya ibn Saalih, iwde e al-‘Alaa ibn al-Haarith, iwde e al-Qaasim ibn ‘Abdur-Rahmaan, iwde e ‘Uqba.

Laawol goɗngol: Ahmad wi’i: Abu ‘Abdur-Rahmaan haalani amen, Sa‘iid ibn Abi Ayyuub, Yazid ibn ‘Abdul-‘Aziiz ar-Ru‘ayni e Abu Marhuum, iwde e Yazid ibn Muhammad al-Qurashi, iwde e ‘Ali ibn Rabaah, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ yamiri mi janngitde suraaji ɗiɗi ɗin caggal salaatu kala. Abu Daawuud, at-Tirmidhi e an-Nasaa’i rivayii ɗum e laabiiji ɗuuɗi, iwde e ‘Ali ibn Abi Rabaah. At-Tirmidhi wi’i: hadith ɗum ko garoowo.

Laawol goɗngol: Ahmad wi’i: Yahyaa ibn Ishaaq haalani amen, Ibn Lahi‘a, Mishrah ibn Haa‘aan, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i am: «Janngito suraaji ɗiɗi ɗi ɗaɓɓitortee kisal, a janngataako ko nanndi ɗi.» Ahmad tan ko rivayi ɗum.

Laawol goɗngol: Ahmad wi’i: Haywa ibn Shurayh haalani amen, Baqiyya, Buhayr ibn Sa‘d, Khaalid ibn Ma‘daan, Jubayr ibn Nufayr, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ hokke ɗam ɗamɗam, o jokkaama, ‘Uqba ardi ɗam. Nulaaɗo Alla wi’i: «Janngito: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka.”» O janngitani ɗam haa o timmini. O faamii wonde mi weltaani ɗam no feewi, o wi’i: «A waawi nanngude ɗum seɗɗa?

A ummataa ngam salaatu, janngitoo e ko nanndi ɗum.» An-Nasaa’i rivayi ɗum e laawol ‘Amr ibn ‘Uthmaan, iwde e Baqiyya. O rivayi ɗum kadi e laawol ath-Thawri, iwde e Mu‘aawiya ibn Saalih, iwde e ‘Abdur-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr, iwde e baaba mum, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, wonde o naamnii Nulaaɗo Alla ko fii suraaji ɗiɗi ɗin, o yewtii ko nanndi.

Laawol goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Muhammad ibn ‘Abd al-A‘laa haalani amen, al-Mu‘tamir, o wi’i: Mi nanii an-Nu‘maan, iwde e Ziyaad Abu al-Asad, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Yimɓe ɗaɓɓitaani kisal e ɗum tan no ɓe ɗaɓɓirta e “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe.”»

Laawol goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Qutayba haalani amen, al-Layth, Ibn ‘Ajlaan, Sa‘iidu al-Maqburi, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Miɗon yahdi e Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi’i: «A ‘Uqba, wiy.» Mi wi’i: «Ko mi wi’ata?» O deƴƴi, caggal ɗum o wi’i kadi: «Wiy.» Mi naamnii: «Ko mi wi’ata, yaa Nulaaɗo Alla?»

O deƴƴi, mi wi’i: «Yaa Alla, ruttin ɗum am.» O wi’i: «A ‘Uqba, wiy.» Mi wi’i: «Ko mi wi’ata, yaa Nulaaɗo Alla?» O wi’i: «“Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka”», mi janngiti haa mi timmini. Caggal ɗum o wi’i: «Wiy.» Mi naamnii: «Ko mi wi’ata, yaa Nulaaɗo Alla?»

O wi’i: «“Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”», mi janngiti haa mi timmini. Nulaaɗo Alla wi’i caggal ɗum: «Gooto naamnaani ko nanndi ɗi, tee gooto ɗaɓɓitaani kisal e ko nanndi ɗi.»

Laawol goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Muhammad ibn Yasaar haalani amen, ‘Abdur-Rahmaan, Mu‘aawiya, al-‘Alaa ibn al-Haarith, Makhul, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir: Nulaaɗo Alla ﷺ salii ɗi e salaatu subaka.

Laawol goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Qutayba haalani amen, al-Layth, Yazid ibn Abi Habiib, Abu ‘Imraan Aslam, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, o wi’i: Mi jokka Nulaaɗo Alla ﷺ, o jokkaama. Mi waɗi junngo am e dow koyɗe mum, mi wi’i: «Janngin am sura Hud walla sura Yusuf.» O wi’i: «A janngataa ko ɓurɗo nafoore to Alla e “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka”.»

Hadith goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Mahmuud ibn Khaalid haalani amen, al-Waliid, Abu ‘Amr al-Awzaa‘i, Yahyaa ibn Abi Kathiir, Muhammad ibn Ibraahiim ibn al-Haarith, Abu ‘Abdillaah, iwde e Ibn ‘Aa’ish al-Juhani: Nabi ﷺ wi’i mo: «A Ibn ‘Aa’ish, mi hollu maa walla mi humpit maa e ɓurɗo moƴƴude e ko ɓe ɗaɓɓitortoo kisal?». O jaabi: «Eey, yaa Nulaaɗo Alla.» O wi’i: «“Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”; ɗiɗi ɗin sura.» Ɗeen laabiiji ɗi iwde e ‘Uqba ina nanndi no habaru ɗum tawii ɗuuɗi; ena waɗa goonga e hoore jannginooɓe hadith ɗuuɗi.

Ko adii, e rivaya Sadiy ibn ‘Ajlaan e Farwa ibn Mujaahid, iwde e makko: «Mi janngin maa suraaji tati ɗi lesɗi e Tawraat, Injiil, Zabuur e Qur’aan, ɗi ngalaa ko nanndi ɗi: “Qul huwa Allaahu ahad”, “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.»

Hadith goɗngol: Imaam Ahmad wi’i: Ismaa‘il haalani amen, al-Jurayri, Abu al-‘Alaa, o wi’i: Gorko wi’i: «Min ngoni e Nulaaɗo Alla e safar; yimɓe ɗon njokka e dow nder, tee alaa ɗuuɗal dow welo. Sahaa nde Nulaaɗo Alla e mi fotti, o tawii mi, o waɗi junngo mum e kollol am, o wi’i: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka”, Nulaaɗo Alla janngiti ɗam, mi kadi mi janngiti ɗam. Caggal ɗum o wi’i: “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”, o janngiti ɗam, mi kadi mi janngiti ɗam. O wi’i: ‘So a salii, janngito ɗi.’» Ko gorko oo ‘Uqba ibn ‘Aamir, Alla ko ɓuri anndude.

An-Nasaa’i rivayi ɗum e laawol Ya‘quub ibn Ibraahiim, iwde e Ibn ‘Ulayya. Hadith goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: Muhammad ibn al-Muthannaa haalani amen, Muhammad ibn Ja‘far, Abdullaah ibn Sa‘iid, Yazid ibn Ruman, iwde e ‘Uqba ibn ‘Aamir, iwde e Abdullaah al-Aslami — ko Ibn Unays — wonde Nulaaɗo Alla ﷺ waɗi junngo mum e dow ɓandu mum, o wi’i: «Wiy.» Mi anndaani ko mi wi’ata, caggal ɗum o wi’i: «Wiy.» Mi wi’i: «Qul huwa Allaahu ahad.»

Caggal ɗum o wi’i: «Wiy.» Mi wi’i: «Miɗo moolo e Joom subaka e bone ko o tagi», haa mi timmini nde. Caggal ɗum o wi’i: «Wiy.» Mi wi’i: «Miɗo moolo e Joom yimɓe», haa mi timmini nde. Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Noon ɗum ɗaɓɓito kisal; waɗataa ko nanndi ɗum kisal ɗaɓɓitaare.»

Hadith goɗngol: An-Nasaa’i wi’i: ‘Amr ibn ‘Ali Abu Hafs haalani amen, Badal, Shaddaad ibn Sa‘iid Abu Talha, Sa‘iid al-Jurayri, Abu Nadra, iwde e Jaabir ibn Abdillaah, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i am: «Janngito, yaa Jaabir.» Mi wi’i: «Ko mi janngitata, yo baaba e yumma am won e maa?» O wi’i: «Janngito: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.» Mi janngiti ɗi, o wi’i: «Janngito ɗi; a janngataa ko nanndi ɗi.»

Ko adii hadith ‘Aa’isha: Nulaaɗo Alla ﷺ janngitotoo ɗi, o puffata e juuɗe mum ɗiɗi, o momtata ɗe e hoore mum, yeeso mum e ko ɓenndii e ɓandu mum. Imaam Maalik rivayi e Ibn Shihaab, iwde e ‘Urwa, iwde e ‘Aa’isha: Nulaaɗo Alla ﷺ so o tampii, o janngitotoo e hoore mum suraaji ɗiɗi ɗi ɗaɓɓitortee kisal, o puffata. So tampere mum tiiɗi, mi janngitotoo e dow makko, mi momtata juuɗe mum e dow makko, mi ɗaɓɓotoo barke mum.

Al-Bukhaari rivayi ɗum e Abdullaah ibn Yuusuf, Muslim e Yahyaa ibn Yahyaa, Abu Daawuud e al-Qa‘nabi, an-Nasaa’i e Qutayba — e laawol Ibn al-Qaasim e ‘Iisaa ibn Yuunus — e Ibn Maajah e laawol Ma‘n e Bishr ibn ‘Umar; yimɓe ɗiɗi fof rivayii ɗum e Maalik.

Ko adii e cakkitol sura «Nuuna» hadith Abu Nadra, iwde e Abu Sa‘iid: Nulaaɗo Alla ﷺ ɗaɓɓotoo kisal e jiitol jinneeji e jiitol neɗɗo. So suraaji ɗiɗi ɗi lesɗi, o jogii ɗi, o acci ko goɗɗi. At-Tirmidhi, an-Nasaa’i e Ibn Maajah rivayii ɗum; at-Tirmidhi wi’i: hadith ɗum moƴƴii.

Ibn Abi Haatim wi’i: Ahmad ibn ‘Isam haalani amen, Abu Ahmad az-Zubayri, Hasan ibn Saalih, Abdullaah ibn Muhammad ibn ‘Aqiil, iwde e Jaabir, o wi’i: «Al-falaq ko subaka.» ‘Awfi rivayi e Ibn ‘Abbaas: «Al-falaq ko subaka.» Mujahid, Sa‘iidu ibn Jubayr, Abdullaah ibn Muhammad ibn ‘Aqiil, al-Hasan, Qataada, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazi, Ibn Zayd e Maalik, iwde e Zayd ibn Aslam, ɓe wi’i ɗum no ɗum. Al-Qurazi, Ibn Zayd e Ibn Jariir wi’i: ɗum no maanaa ayah «Joom feɗde subaka».

‘Ali ibn Abi Talha rivayi e Ibn ‘Abbaas: «Al-falaq ko tagu.» Ad-Dahhaak kadi wi’i: Alla yamiri Annabi mum ɗaɓɓaade kisal e kala tagu. Ka‘b al-Ahbaar wi’i: «Al-falaq ko suudu e Jahannama; so udditii, yimɓe Jahannama fof ɗowataa sabu ɓuuɓri makko.» Ibn Abi Haatim rivayi ɗum, caggal ɗum o wi’i: Baaba am haalani amen, Suhayl ibn ‘Uthmaan, e gorko o innaaki, iwde e as-Suddi, iwde e Zayd ibn ‘Ali, iwde e baabaaji mum-en, ɓe wi’i: «Al-falaq ko poota e nder Jahannama, e dow mum ena woodi sappo.

So ittinaama, yiite ɗen yalata, Jahannama fof ɗowata sabu ɓuuɓri mum.» ‘Amr ibn ‘Abasa, as-Suddi e goɗɓe rivayii ko nanndi ɗum. Hadith marfoo‘ goongaaka waɗii e ɗum. Ibn Jariir wi’i: Ishaaq ibn Wahb al-Waasiti haalani am, Mas‘uud ibn Muusaa ibn Mishkaan al-Waasiti, Nasr ibn Khuzayma al-Khuraasaani, Shu‘ayb ibn Safwaan, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazi, Abu Hurayra, iwde e Nabi ﷺ, o wi’i: «Al-falaq ko poota e Jahannama, e dow mum ena woodi sappo.»

Sanad makko ko garoowo tee alaa sahih wonde o iwdi e Nabi. Abu ‘Abdur-Rahmaan al-Hubuli wi’i: «Al-falaq ko innde gooto e inɗe Jahannama.» Ibn Jariir wi’i: Laawol ɓurɗo moƴƴude ko ko wi’i arandeere: ɗum ko feɗde subaka. Ko ɗum goonga, ko Al-Bukhaari cuɓi e Sahih mum.

«E bone jehma niɓɓuɗo si mo niɓɓi»: Mujahid wi’i: jehma ko jamma so o niɓɓi, ɗum ko buɗdiima naange. Al-Bukhaari haalani ɗum e makko. Ibn Abi Najih kadi rivayi ɗum e makko. Ibn ‘Abbaas, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazi, ad-Dahhaak, Khusayf, al-Hasan e Qataada wi’i ɗum ko jamma nde o ardi e niɓɓere mum.

Az-Zuhri wi’i: jehma ko naange nde o waɗii hiite. ‘Atiyya e Qataada wi’i: «So jamma naatɗi» ko so jamma yahii. Abu al-Muhazzim rivayi e Abu Hurayra: «Jehema ko koode.» Ibn Zayd wi’i: Arabi’en wi’ata jehma ko nyiiri so o yahi.

Kalaaɗi e torraaji ina keewta nde o yahi, ina ustata nde o ari. Ibn Jariir wi’i: Ɓeen jeyaa e habaru ko Nasa ibn ‘Ali haalani am: Bakkar ibn Abdillaah, nephew of Hammaam, Muhammad ibn ‘Abdul-‘Aziiz ibn ‘Umar ibn ‘Abdur-Rahmaan ibn ‘Awf, iwde e baaba mum, iwde e Abu Salama, iwde e Abu Hurayra, iwde e Nabi ﷺ, o wi’i: «E bone jehma so o niɓɓi» — o wi’i: «ko nyiiri.» Mi wi’i: hadith ɗum sahihaa ko marfoo‘ e Nabi ﷺ. Ibn Jariir wi’i: woɓɓe wi’i ko lewru.

Dalil jomɓe ko wi’i ɗum ko lewru ko habaru Ahmad: Abu Daawuud al-Hafari, Ibn Abi Dhi’b, al-Haarith, Abu Salama, iwde e ‘Aa’isha, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ jogii junngo am, o holli am lewru nde ari, o wi’i: «Moolu e Alla e bone jehma nde niɓɓi.» At-Tirmidhi e an-Nasaa’i rivayii ɗum kadi e laawol Muhammad ibn ‘Abdur-Rahmaan ibn Abi Dhi’b, iwde e onkuru mum al-Haarith ibn ‘Abdur-Rahmaan. At-Tirmidhi wi’i: hadith ɗum moƴƴii, sahih. Laawol mum: «Moolu e Alla e bone ɗum; ko ɗum jehma nde niɓɓi.»

An-Nasaa’i wi’i: «Moolu e Alla e bone ɗum; ko ɗum jehma nde niɓɓi.» Jomɓe laawol arandeere, ɓe wi’a ko jehma ko jamma so o naati, ɓe wi’i ɗum alaa ko nanndi e laawol amen; sabu lewru ko alamaare jamma, e laamu makko wonaa so wonaa e jamma. Koode ɗen kadi ɓuuɓataa so wonaa jamma, ngam ɗum ɗum ruttata e ko min wi’i. Alla ko ɓuri anndude.

«E bone ɓeen wuttooɓe e piɓlee»: Mujahid, ‘Ikrima, al-Hasan, Qataada e ad-Dahhaak wi’i: ɗum firti ko sihr’en. Mujahid wi’i: so ɓe ruqyaa, ɓe wuttoo e piɓlee. Ibn Jariir haalani amen: Ibn ‘Abd al-A‘laa, Ibn Thawr, Ma‘mar, Ibn Taawuus, baaba mum, o wi’i: «Alaa huunde ɓurɗo ɓadaade shirk no ruqyaa nyiiri e majjiidi.» E hadith goɗngol: Jibriil arii to Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi’i: «A tampii, yaa Muhammad?»

O jaabi: «Eey.» O wi’i: «E innde Alla, mi ruqya maa e kala wujjuɗe ko tampina maa, e bone kala añaan e jiitol; Alla yo o cellin maa.» Ɗum waawi wonde e nder tampere makko ﷺ nde o sihrii, caggal ɗum Alla cellini mo, o walliti mo, o ruttini ko sihr’en añaanɗe Yahud’en waɗi e hoore maɓɓe. Alla waɗi bonannde maɓɓe ko e laawol maɓɓe, o holliti ɓe.

Kono, Nulaaɗo Alla ɓaawo ɗum teddinaani ɗum Yahudiyankeejo e hoore mum sahaa gootere; Alla tan kooli mo, o cellini mo, o walliti mo.

Imaam Ahmad wi’i: Abu Mu‘aawiya haalani amen, al-A‘mash, Yazid ibn Hayyaan, iwde e Zayd ibn Arqam, o wi’i: Gorko Yahudi sihrii Nabi ﷺ, o tampii ñalɗe goɗɗe. Jibriil arii to makko, o wi’i: «Gorko Yahudi sihrii maa, o faddanii maa piɓle e poota no woni. Neldu yimɓe ngam ɓe ngaddana maa ɗum.» Nulaaɗo Alla neldu yimɓe, ɓe ɓeydi ɗum, ɓe ardi ɗum, o feewni ɗum.

Nulaaɗo Alla ummii no neɗɗo mo ittinii e pottol, o humpitaani Yahudiyankeejo ɗum, o yiyaani mo e yeeso mum haa o maayi. An-Nasaa’i rivayi ɗum e Hinnaad, e Abu Mu‘aawiya Muhammad ibn Haazim ad-Dariir.

Al-Bukhaari wi’i e Kitab at-Tibb e Sahih mum: Abdullaah ibn Muhammad haalani amen: Mi nani Sufyaan ibn ‘Uyayna wi’a, ko adii ɓurɗo haalande amen ɗum ko Ibn Jurayj, o wi’i: Aali ‘Urwa haalani am, iwde e ‘Urwa. Mi naamnii Hishaam ko fii ɗum, o haalani am e baaba mum, iwde e ‘Aa’isha: Nulaaɗo Alla ﷺ sihrii haa o sikki ko o yahata e rewɓe, kono o yahataa e maɓɓe. Sufyaan wi’i: Ɗum ɓurɗo tiiɗude e sihr, so ɗum waɗii noon. Nulaaɗo Alla wi’i: «Yaa ‘Aa’isha, a anndii Alla jaabi am ko mi naamnii mo?

Gorko ɗiɗo arii to am, gooto jooɗii to hoore am, goɗɗo to koyɗe am. On jooɗiiɗo to hoore am wi’i goɗɗo: “Ko tampini gorko oo?” O jaabi: “O sihrii.” O wi’i: “Hol mo sihrii?” O jaabi: “Labiid ibn al-A‘sam, gorko e ɓesngu Zuraq, ko jokkondiri Yahud’en, o woni munaafiq.”

O naamnii: “E ko?” O jaabi: “E combi e baal combi.” O naamnii: “Hol ɗo?” O jaabi: “E derndu galle tala‘a gorko, lesɗo koode e nder poota Dhawraan.”» ‘Aa’isha wi’i: O yahi poota nde, o itti ɗum. O wi’i: «Ko poota nde Alla holli am; ndiyam mum no ndiyam koɗe, leɗɗe tala‘a mum no hooreji shaytan’en.»

O wi’i: «O ittini ɗum.» Mi wi’i: «A feewnaani ɗum?» — firti, a feewnaani sihr ɗum? — O jaabi: «Alla cellini mi; mi yiɗaa addude bone e dow gooto e yimɓe.» Al-Bukhaari rivayi ɗum kadi e ‘Iisaa ibn Yuunus, Abu Damra Anas ibn ‘Iyaad, Abu Usaama e Yahyaa al-Qattaan. E nder rivaya: «’Aa’isha wi’i: o tawii no o miijii o waɗii huunde, kono o waɗaani.»

E laawol goɗngol: «O yamiri poota nde sappi.» Ibn Abi az-Zinaad e al-Layth ibn Sa‘d kadi rivayii ɗum e Hishaam. Muslim rivayi ɗum e laawol Abu Usaama Hammaad ibn Usaama e Abdullaah ibn Numayr. Ahmad rivayi ɗum e ‘Affaan, iwde e Wuhayb, iwde e Hishaam.

Ahmad kadi rivayi ɗum e Ibraahiim ibn Khaalid, Rabaah, Ma‘mar, Hishaam, baaba mum, ‘Aa’isha, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ waɗi ɗum lewru jeegom, o sikki ko o yahata e rewɓe, kono o yahataa. Malaguuji ɗiɗi arii, gooto jooɗii to hoore mum, goɗɗo to koyɗe mum. Gooto e maɓɓe wi’i goɗɗo: «Ko heewi e makko?» O wi’i: «O sihrii.»

O naamnii: «Hol mo sihrii?» O wi’i: «Labiid ibn al-A‘sam.» O yewtii hadith fof.

Al-Ustaadh ath-Tha‘alabi, tafsiir mum, wi’i: Ibn ‘Abbaas e ‘Aa’isha — yo Alla wel e maɓɓe — ɓe wi’i: Gorko sukaaɓe Yahudi’en gooto gollotoo e Nulaaɗo Alla ﷺ. Yahud’en yahdi to makko, ɓe heɓi haa o ittiri ɓe koɗɗe hoore Nabi ﷺ e duuɓi seɗɗa e combi mum, o hokki Yahud’en ɗe, ɓe sihri mo e ɗe. Gorko on Yahudi, inneteede Labiid ibn al-A‘sam, o waɗi ɗe e poota Banu Zuraq, inneteede Dhawraan. Nulaaɗo Alla tampii, koɗɗe hoore mum kaayi, o waɗi lewru jeegom o sikki ko o yahata e rewɓe, kono o yahataa, ɓandu mum ko taarii, o anndaani ko waɗi e makko.

E nder nde o ɗaaƴi, malaguuji ɗiɗi arii, gooto jooɗii to hoore mum, goɗɗo to koyɗe mum. On jooɗiiɗo to koyɗe wi’i on jooɗiiɗo to hoore: «Ko tampini gorko oo?» O jaabi: «Sihr.» O naamnii: «Hol mo sihrii mo?» O jaabi: «Labiid ibn al-A‘sam al-Yahudi.»

O naamnii: «Ko huunde sihrii mo?» O jaabi: «Combi e baal combi.» O naamnii: «Hol ɗo ɗum woni?» O jaabi: «E derndu tala‘a, lesɗo pottol, e nder poota Dhawraan.» — Derndu ko hokkere tala‘a; pottol ko kaaƴe e lesɗo poota, ɗo jokkotooɗo ndiyam dilla. — Nulaaɗo Alla ummii, hulii, o wi’i: «Yaa ‘Aa’isha, a anndaa Alla humpitii mi ko ñawu am?»

Caggal ɗum Nulaaɗo Alla neldu ‘Ali, az-Zubayr e ‘Ammaar ibn Yaasir. Ɓe fecci ndiyam poota nde, no ndiyam koɗe, caggal ɗum ɓe itti kaaƴe nde, ɓe itti derndu. E nder ɗum tawii koɗɗe hoore mum, duuɓi seɗɗa e combi mum. E nder ɗum kadi ena woodi pottol jokkondirangal, e piɓle sappo e ɗiɗi, iɓɓii e pinndeeji.

Alla waɗi suraaji ɗiɗi ɗin, kala nde o janngiti aaya, piɓol gootol feewti. Nulaaɗo Alla heɓi hoore mum no weli nde piɓol sakkitiingol feewti, o ummii no neɗɗo mo ittinii e pottol. Jibriil عليه السلام wi’ata: «E innde Alla, mi ruqya maa e kala huunde tampinta maa, e añaan e jiitol; Alla yo o cellin maa.» Ɓe wi’i: «Yaa Nulaaɗo Alla, min nanngit ɗum, min wara mo?»

Nulaaɗo Alla jaabi: «Alla cellini mi, mi yiɗaa addude bone e dow yimɓe.» Noon Tha‘alabi waɗi ko ɗum, alaa sanad; e nder ɗum ena woodi ko garoowo, won e ɗum kadi ko feewaani no laaɓi. Won e ɗum ena woodi dalil e habaruji ko adii. Alla ko ɓuri anndude.

Alla wi’i: «Immorde bone ko o tagi» — firti, e bone kala ko o tagi. Thaabit al-Bunaani e al-Hasan al-Basri wi’i: Jahannama, Iblis e ɓesngu mum ko e ko o tagi.

«E bone ɓeen wuttooɓe e piɓlee»: Mujahid, ‘Ikrima, al-Hasan, Qataada e ad-Dahhaak wi’i: ɗum ko sihr’en. Mujahid wi’i: So ɓe ruqyaa, ɓe wuttoo e piɓlee. Ibn Jariir haalani amen: Ibn ‘Abd al-A‘laa, Ibn Thawr, Ma‘mar, Ibn Taawuus, baaba mum, o wi’i: «Alaa huunde ɓurɗo ɓadaade shirk no ruqyaa nyiiri e majjiidi.» E hadith goɗngol: Jibriil arii to Nulaaɗo Alla ﷺ, o wi’i: «A tampii, yaa Muhammad?»

O jaabi: «Eey.» O wi’i: «E innde Alla, mi ruqya maa e kala wujjuɗe ko tampina maa, e bone kala añaan e jiitol; Alla yo o cellin maa.» Ɗum waawi wonde e nder tampere makko ﷺ nde o sihrii, caggal ɗum Alla cellini mo, o walliti mo, o ruttini ko sihr’en añaanɗe Yahud’en waɗi e hoore maɓɓe. Alla waɗi bonannde maɓɓe ko e laawol maɓɓe, o holliti ɓe.

Kono Nulaaɗo Alla ɓaawo ɗum teddinaani Yahudiyankeejo oo sahaa gootere; Alla tan kooli mo, o cellini mo, o walliti mo.

Imaam Ahmad wi’i: Abu Mu‘aawiya haalani amen, al-A‘mash, Yazid ibn Hayyaan, iwde e Zayd ibn Arqam, o wi’i: Gorko Yahudi sihrii Nabi ﷺ, o tampii ñalɗe goɗɗe. Jibriil arii to makko, o wi’i: «Gorko Yahudi sihrii maa, o faddanii maa piɓle e poota. Neldu yimɓe ngam ɓe ngaddana maa ɗum.» Nulaaɗo Alla neldu yimɓe, ɓe ɓeydi ɗum, ɓe ardi ɗum, o feewni ɗum.

Nulaaɗo Alla ummii no neɗɗo mo ittinii e pottol. O humpitaani Yahudiyankeejo ɗum, o yiyaani mo e yeeso mum haa o maayi.

Al-Bukhaari wi’i e Kitab at-Tibb e Sahih mum: Abdullaah ibn Muhammad haalani amen, o wi’i: Mi nani Sufyaan ibn ‘Uyayna wi’a: Ibn Jurayj ko adii ɓurɗo haalande amen ɗum, o wi’i: Aali ‘Urwa haalani am, iwde e ‘Urwa. Mi naamnii Hishaam, o haalani am e baaba mum, iwde e ‘Aa’isha: Nulaaɗo Alla ﷺ sihrii haa o miijii ko o yahata e rewɓe, kono o yahataa. Sufyaan wi’i: «Ɗum ɓurɗo tiiɗude e sihr, so ɗum waɗii noon.» O wi’i: «Yaa ‘Aa’isha, a anndii Alla jaabi am ko mi naamnii mo?

Gorko ɗiɗo arii, gooto jooɗii to hoore am, goɗɗo to koyɗe am. On jooɗiiɗo to hoore am wi’i goɗɗo: “Ko tampini gorko oo?” O jaabi: “O sihrii.” O naamnii: “Hol mo sihrii?” O jaabi: “Labiid ibn al-A‘sam, gorko e Banu Zuraq, jokkondiri Yahud’en, o woni munaafiq.”

O naamnii: “E ko?” O jaabi: “E combi e baal combi.” O naamnii: “Hol ɗo?” O jaabi: “E derndu tala‘a gorko, lesɗo pottol, e nder poota Dhawraan.”» ‘Aa’isha wi’i: Nulaaɗo Alla yahi poota nde haa o ittu ɗum, o wi’i: «Ko poota nde Alla holli am; ndiyam mum no ndiyam koɗe, leɗɗe mum no hooreji shaytan’en.»

O itti ɗum. Mi wi’i: «A feewnaani ɗum?» O wi’i: «Alla cellini mi, mi yiɗaa addude bone e dow gooto e yimɓe.» Al-Bukhaari rivayi ɗum e laawol ‘Iisaa ibn Yuunus, Abu Damra Anas ibn ‘Iyaad, Abu Usaama e Yahyaa al-Qattaan. E nder rivaya ‘Aa’isha wi’i: «O tawii no o miijii o waɗii huunde, kono o waɗaani.»

E laawol mum: «O yamiri poota nde sappi.» Ibn Abi az-Zinaad e al-Layth ibn Sa‘d kadi rivayii ɗum e Hishaam. Muslim rivayi ɗum e Abu Usaama Hammaad ibn Usaama e Abdullaah ibn Numayr. Ahmad rivayi ɗum e ‘Affaan, iwde e Wuhayb, iwde e Hishaam.

Ahmad kadi rivayi ɗum e Ibraahiim ibn Khaalid, Rabaah, Ma‘mar, Hishaam, baaba mum, ‘Aa’isha, o wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ waɗi ɗum lewru jeegom, o sikki ko o yahata e rewɓe, kono o yahataa. Malaguuji ɗiɗi arii, gooto jooɗii to hoore mum, goɗɗo to koyɗe mum. Gooto e maɓɓe wi’i: «Ko heewi e makko?» O jaabi: «O sihrii.»

O naamnii: «Hol mo sihrii?» O wi’i: «Labiid ibn al-A‘sam», o yewtii hadith timmuɗo.

«E bone añaan si o añani» — ko Yahud’en, sabu ɓe añani Nabi ﷺ. Sura «An-Naas» lesɗi e Madina. «Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe.» «Laamɗo yimɓe.» «Deweteeɗo yimɓe.»

«E bone cikkitoowo fowta.» Ko shaytan; innde ɗum waawi wonde masdar walla innde. Az-Zajjaaj wi’i: Ko shaytan jom cikkito. «Fowta» ko ruttotooɗo. Ko shaytan jooɗiiɗo e ɓernde neɗɗo; so o siftori Alla, o fowtata, so o faamaani, o cikkinata.

Qataada wi’i: Fowta ena jogii noɓɓere nanndi ko noɓɓere rawandu e nder dibdib neɗɗo; so billaandu siftori Joom mum, o fowtata. Wi’etee kadi: hoore mum no hoore nyiiri, o waɗi hoore mum e dow ɓiɓɓe ɓernde, o waɗata mo miijitagol e teeŋtinde; so o siftori Alla, o fowtata, so o siftoraani, o rutta, o waɗa hoore mum ɗon.

«E jinneeji e yimɓe»: Ko jinneejo ena cikkinata, no neɗɗo cikkinata, o cikkinata jinneejo no o cikkinata neɗɗo. Al-Kalbi wi’i ɗum. «E ɓerɗe yimɓe» ko yimɓe, ko ɓe wi’i caggal ɗum. Ɗum firti jinneeji e yimɓe; Alla inneti jinneeji yimɓe, no o inneti ɓe gorko’en, e ayah: «E wonnoo gorko’en e yimɓe ɓe ɗaɓɓitortoo kisal e gorko’en e jinneeji» (Al-Jinn, 6).

Arabi’en woɓɓe haalani ko: «Jinneeji tawii, ɓe ardi.» Naamnaama: «Hol ɓe woni?» Ɓe jaabi: «Min ko yimɓe e jinneeji.» Ɗum ko maanaa ko al-Farraa wi’i. Woɓɓe wi’i: Nalaande ko cikkitoowo neɗɗo ena iwde e neɗɗo, no cikkitorde shaytan iwdata e shaytan; ngam ɗum o waɗi «cikkito» ko golle jinneeji e yimɓe fof, no ayah wi’i: «No min waɗi kala Nabi ganyo, shaytan’en e yimɓe e jinneeji, ɓe faddana e hakkunde maɓɓe konge moƴƴe ngam majjinde» (Al-An‘aam, 112).

No ɗum wa’i Alla yamirii ngam ɗaɓɓaade kisal e bone jinneeji e yimɓe fof.

Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «A yiyaa aayaaji ɗi lesɗi hannde jamma, ɗi ngalaa ko nanndi ɗi: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.»

Hadith ‘Uqba ibn ‘Aamir: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i mo: «Mi humpit maa e ɓurɗo moƴƴude e ko ɓe ɗaɓɓitortoo kisal?» Mi jaabi: «Eey.» O wi’i: «“Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.»

‘Aa’isha wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ kala nde o yahdi eɗa, kala jamma, o ɗowtotoo juuɗe mum ɗiɗi, o puffata e mum-en, o janngitotoo «Qul huwa Allaahu ahad», «Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka», e «Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe», caggal ɗum o momtata e mum-en kala ko o waawi e ɓandu mum, o fuɗɗotoo e hoore mum e yeeso mum, e ko ɓenndii e ɓandu mum. O waɗata ɗum laabi tati.

‘Aa’isha kadi wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ so o tampii, o janngitotoo e hoore mum suraaji ɗi ɗaɓɓitortee kisal, o puffata. So tampere mum tiiɗi, mi janngitotoo e dow makko, mi momtata juuɗe mum e dow makko, mi ɗaɓɓotoo barke mum.

Ibn ‘Umar wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Alaa añan [moƴƴo] tawa e huunde ɗiɗi: gorko Alla hokkani Qur’aan, o waɗa ɗum e jamma e ñalawma; e gorko Alla hokkani jawdi, o sarɗa e ɗum e jamma e ñalawma.»

Abu Hurayra wi’i: Mi nani Nabi ﷺ wi’a: «Alla hokkataani huunde ko nanndi no o hokkata Nabi jom daande belɗe, janngitooɗo Qur’aan, o junngino ɗum.»

Tafsiir timmii, alhamdu lillah, barke e du‘aa. Alhamdu lillahi, Joom binnde fof. Yo Alla sali e jom-en Muhammad, e ɓesngu makko e sahaabaaji makko fof. Yo Alla wel e sahaaba’en fof. Alla tan minɗo wallittoo e mo minɗo koolii.

Ɗum timmi ñalnde sappoore e Jumada al-Ulaa, hitaande 1285. Alhamdu lillah mo tan. (Al-An‘aam, 112).

Tafsiir al-Baghawi

«E bone jehma niɓɓuɗo si mo niɓɓi»: Abu al-Hasan as-Sarakhsi haalani amen, Zaahir ibn Ahmad, Ja‘far ibn Muhammad al-Mughallis, Haaruun ibn Ishaaq al-Hamadaani, Waki‘, Ibn Abi Dhi’b, onkuru mum al-Haarith ibn ‘Abdur-Rahmaan, Abu Salama, iwde e ‘Aa’isha, nde wi’i: «Nabi ﷺ jogii junngo am, o ndaari lewru, o wi’i: “Yaa ‘Aa’isha, moolu e Alla e bone jehma so o niɓɓi. Ko ɗum jehma so o niɓɓi.”» E ɗum, ko lewru nde o ɓaawii, o ɓuuɓii; «waqaba» firti o naati e ɓaawagol, o naati e majjitagol, o niɓɓi.

Ibn ‘Abbaas wi’i: Jehma ko jamma so o ardi e niɓɓere mum, o naati e kala huunde, o ɓuuɓi. «Al-ghasaq» ko niɓɓere. Wi’etee: «ghasaqa al-laylu» e «aghsqa» so jamma ɓuuɓii. Ɗum ko laawol al-Hasan e Mujahid: ko jamma so o ari, o naati, «al-wuquub» ko naatugol; ko naatugol jamma so naange wuli.

Muqaatil wi’i: ko niɓɓere jamma, so niɓɓere mum naati e jayngol ñalawma. Woɓɓe wi’i: Jamma inneteede «ghaasiq» sabu o ɓuri ɓuuɓde e ñalawma; «al-ghasaq» ko ɓuuɓre. Ibn Zayd wi’i: Ko nyiiri so o yahi. Wi’etee ko kalaaɗi ina keewta nde o yahi, ina ustata nde o ari.

«E bone ɓeen wuttooɓe e piɓlee»: ko sihr’en wuttotooɓe e piɓle, so ɓe ruqyaa e ɗe. Abu ‘Ubayda wi’i: Ɓe ko ɓiyɓe Labiid ibn al-A‘sam; ɓe sihrii Nabi ﷺ.

«E bone añaan si o añani»: Firti Yahud’en, sabu ɓe añani Nabi ﷺ. Sura nde lesɗi e Madina.

«Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka.» Ibn ‘Abbaas e ‘Aa’isha — yo Alla wel e maɓɓe — ɓe wi’i: Gorko sukaaɓe Yahudi’en gollotoo e Nulaaɗo Alla ﷺ. Yahud’en yahdi to makko, ɓe waɗi haa o ittiri koɗɗe hoore Nabi ﷺ e duuɓi seɗɗa e combi mum, o hokki Yahud’en ɗe. Ɓe sihri mo e ɗe.

Labiid ibn al-A‘sam, gorko Yahudi, ko o waɗi ɗum, o suuɗi ɗe e poota Banu Zuraq inneteede Dhawraan. Nulaaɗo Alla ﷺ tampii e sihr, suraaji ɗiɗi ɗin lesɗi e makko.

Abu Haamid Ahmad ibn Abdillaah as-Saalihi haalani amen, Abu Sa‘iidu Muhammad ibn Muusaa as-Sayrafi, Abu al-‘Abbaas Muhammad ibn Ya‘quub al-Asamm, Muhammad ibn Abdillaah ibn ...; Anas ibn ‘Iyaad, iwde e baaba mum, iwde e ‘Aa’isha: Nulaaɗo Alla ﷺ sihrii, o tawii no o miijii o waɗii huunde, kono o waɗaani. O ɗaɓɓii Joom mum, caggal ɗum o wi’i: «A anndii Alla jaabi am ko mi naamnii mo?» ‘Aa’isha wi’i: «Ko ɗum, yaa Nulaaɗo Alla?» O wi’i: «Gorko ɗiɗo arii to am; gooto jooɗii to hoore am, goɗɗo to koyɗe am.

Gooto wi’i goɗɗo: “Ko ñawni gorko oo?” Goɗɗo jaabi: “O sihrii.” O naamnii: “Hol mo sihrii?” O jaabi: “Labiid ibn al-A‘sam.” O naamnii: “E ko?” O jaabi: “E combi, baal combi e derndu tala‘a gorko.” O naamnii: “Hol ɗo?” O jaabi: “E Dhawraan” — Dhawraan ko poota e Banu Zuraq.»

‘Aa’isha wi’i: Nulaaɗo Alla yahi to poota nde, caggal ɗum o ruttiti to ‘Aa’isha, o wi’i: «E innde Alla, no ndiyam mum no ndiyam koɗe, no leɗɗe mum no hooreji shaytan’en.» ‘Aa’isha wi’i: Mi wi’i mo: «A ittaani ɗum?» O wi’i: «Alla cellini mi, mi yiɗaa addude bone e dow yimɓe.» Rivayii wonde ko ɗum woni lesɗo kaaƴe e poota nde.

Ɓe ɓeydi kaaƴe nde, ɓe itti derndu tala‘a, tawde e nder ɗum koɗɗe hoore mum e duuɓi seɗɗa e combi mum.

Al-Mutahhar ibn ‘Ali al-Faarisi haalani amen, Muhammad ibn Ibraahiim as-Saalahaani, Abdullaah ibn Muhammad ibn Ja‘far Abu ash-Shaykh al-Haafiz, Ibn Abi ‘Aasim, Abu Bakr ibn Abi Shayba, Abu Mu‘aawiya, al-A‘mash, Yazid ibn Hayyaan, iwde e Zayd ibn Arqam, o wi’i: Gorko Yahudi sihrii Nabi ﷺ, o tampii sabu ɗum ñalɗe. Jibriil arii to makko, o wi’i: «Gorko Yahudi sihrii maa, o faddanii maa piɓle e poota. Neldu yimɓe ngam ɓe itti ɗum.» Nulaaɗo Alla neldu ‘Ali, o itti ɗum, o ardi ɗum.

Kala nde o feewni piɓol, o heɓi no o weli; Nulaaɗo Alla ummii no neɗɗo mo ittinii e pottol. O humpitaani Yahudiyankeejo ɗum, o yiyaani mo e yeeso mum sahaa gootere.

Muqaatil e al-Kalbi wi’i: Ɗum woni e pottol, piɓli gootol e ɗi sappo e gootol. Woɓɓe wi’i: Piɓle ɗen ina iɓɓii e pinndeeji. Alla waɗi suraaji ɗiɗi ɗin, ko ɗiɗi aayaaji sappo e gootol: sura al-Falaq aayaaji joyi, sura an-Naas aayaaji jeegom. Kala nde aaya janngitaama, piɓol feewtata, haa piɓle ɗen fof feewti.

Nabi ﷺ ummii no neɗɗo mo ittinii e pottol. Rivayii wonde o waɗi ɗum lewru jeegom; tampere mum tiiɗi ñalɗe tati, caggal ɗum suraaji ɗiɗi lesɗi.

Ismaa‘il ibn ‘Abd al-Qaahir haalani amen, ‘Abdul-Ghaafir ibn Muhammad, Muhammad ibn ‘Iisaa al-Juluudi, Ibraahiim ibn Muhammad ibn Sufyaan, Muslim ibn al-Hajjaaj, Bishr ibn Hilaal as-Sawwaaf, ‘Abdul-‘Aziiz ibn Suhayb, Abu Nadra, Abu Sa‘iidu: Jibriil عليه السلام arii to Nabi ﷺ, o wi’i: «Yaa Muhammad, a tampii?» O jaabi: «Eey.» Jibriil wi’i: «E innde Alla mi ruqya maa e kala huunde tampinta maa, e bone kala neɗɗo walla jiitol añaan; Alla yo o cellin maa. E innde Alla mi ruqya maa, Alla yo o cellin maa.»

Alla wi’i: «Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka.» «Al-falaq» ko subaka; ɗum ko laawol Jaabir ibn Abdillaah, al-Hasan, Sa‘iidu ibn Jubayr, Mujahid, Qataada e ko ɓuri e mbonnotooɓe. Ko rivaya al-‘Awfi iwde e Ibn ‘Abbaas, dalil ɗum ko ayah «Joom feɗde subaka». Rivayii e Ibn ‘Abbaas kadi: ko daŋŋol e Jahannama.

Al-Kalbi wi’i: ko wadi e Jahannama. Ad-Dahhaak wi’i: ko tagu; ɗum ko rivaya al-Waalibi iwde e Ibn ‘Abbaas. Laawol arandeere ko anndiraa. «Immorde bone ko o tagi.» Sura nde lesɗi e Madina. «Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe.» «Laamɗo yimɓe.» «Deweteeɗo yimɓe.»

«E bone cikkitoowo fowta»: ko shaytan. Ena waawi wonde masdar walla innde. Az-Zajjaaj wi’i: ko shaytan jom cikkito. «Al-khannaas», ko ruttotooɗo. Ko shaytan jooɗiiɗo e ɓernde neɗɗo; so o siftori Alla, o fowtata, so o faamaani, o cikkinata.

Qataada wi’i: fowta ena jogii noɓɓere nanndi ko noɓɓere rawandu, e nder ɓandu neɗɗo. So billaandu siftori Joom mum, o fowtata. Wi’etee kadi: hoore mum no hoore nyiiri, o waɗi hoore mum e dow ɓiɓɓe ɓernde, o waɗata mo miijitagol e teeŋtinde; so o siftori Alla, o fowtata, so o siftoraani, o rutta, o waɗa hoore mum ɗon.

«E jinneeji e yimɓe»: Ko jinneejo ena cikkinata no o cikkinata neɗɗo, o cikkinata jinneejo no o cikkinata neɗɗo; ɗum ko al-Kalbi wi’i. «E ɓerɗe yimɓe» firti yimɓe ɗi wi’i caggal ɗum, ko jinneeji e yimɓe. Alla inneti jinneeji «yimɓe», no o inneti ɓe «gorko’en», e ayah: «E wonnoo gorko’en e yimɓe ɓe ɗaɓɓitortoo kisal e gorko’en e jinneeji» (Al-Jinn, 6). Arabi’en woɓɓe wi’i: «Jinneeji arii», ɓe naamnaama: «Hol ɓe woni?»

Ɓe jaabi: «Min ko yimɓe e jinneeji.» Ɗum ko maanaa al-Farraa wi’i. Woɓɓe wi’i: Cikkitoowo neɗɗo ena iwde e neɗɗo no cikkitorde shaytan iwdata e shaytan. Ngam ɗum «cikkito» ko golle jinneeji e yimɓe fof, no Alla wi’i: «No min waɗi kala Nabi ganyo, shaytan’en e yimɓe e jinneeji; ɓe faddana e hakkunde maɓɓe konge moƴƴe ngam majjinde» (Al-An‘aam, 112).

Ko ɗum wa’i o yamirii ngam ɗaɓɓaade kisal e bone jinneeji e yimɓe fof.

Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «A yiyaa aayaaji ɗi lesɗi hannde jamma, ɗi ngalaa ko nanndi ɗi: “Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.»

Hadith ‘Uqba ibn ‘Aamir: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Mi humpit maa e ɓurɗo moƴƴude e ko ɓe ɗaɓɓitortoo kisal?» Mi jaabi: «Eey.» O wi’i: «“Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka” e “Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe”.»

‘Aa’isha wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ kala nde o yahdi eɗa, kala jamma, o ɗowtotoo juuɗe mum ɗiɗi, o puffata e mum-en, o janngitotoo «Qul huwa Allaahu ahad», «Wiy: Miɗo moolo e Joom subaka» e «Wiy: Miɗo moolo e Joom yimɓe». Caggal ɗum o momtata e mum-en kala ko o waawi e ɓandu mum, o fuɗɗotoo e hoore mum e yeeso mum, e ko ɓenndii e ɓandu mum. O waɗata ɗum laabi tati.

‘Aa’isha kadi wi’i: Nabi ﷺ so o tampii, o janngitotoo e hoore mum suraaji ɗi ɗaɓɓitortee kisal, o puffata. So tampere mum tiiɗi, mi janngitotoo e dow makko, mi momtata juuɗe mum e dow makko, mi ɗaɓɓotoo barke mum.

Ibn ‘Umar wi’i: Nulaaɗo Alla ﷺ wi’i: «Alaa añan [moƴƴo] tawa e huunde ɗiɗi: gorko Alla hokkani Qur’aan, o waɗa ɗum e jamma e ñalawma; e gorko Alla hokkani jawdi, o sarɗa e ɗum e jamma e ñalawma.»

Abu Hurayra wi’i: Mi nani Nabi ﷺ wi’a: «Alla hokkataani huunde ko nanndi no o hokkata Nabi jom daande belɗe, janngitooɗo Qur’aan, o junngino ɗum.»