Hammina Rabbitti maganfachuu

Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii

“Hinaaftuu yeroo inni hinaafu hammina isaa irraa” jechuun nama namni inni hinaafu ni’imaa qabu sun ni’imaa sana irraa akka dhabuu hawwuu fi karaa dandeettii isaatiin ni’imaa sana dhabsiisuuf carraaquudha. Kanaaf hammina isaa irraa Rabbitti maganfachuun, mala isaa balleessuun barbaachise. Hinaaftuu keessatti nama ija hamtuun miidhuunis ni seena; sababiin isaas iji hamtuun nama amala hamaa fi lubbuu xuraa’aa qabu hinaaftuu irraa malee hin dhufu. Suurattii kana keessatti gosoota hammina hunda irraa, waliigalaanifi addatti maganfachuun ni argama.

Akkasumas falfalli dhugumaan jiraachuu fi miidhaa isaa sodaachuun barbaachisaa ta’uu, akkasumas falfaltoota irraa Rabbitti maganfachuun barbaachisaa ta’uu agarsiisa.

“Jedhi” jechuun eegumsa Rabbii barbaadaa, “Ani nan maganfadha” jechuun gara Isaa nan baqadha, Isa nan kadhadha, Isatti nan maxxana. “Gooftaa barii” jechuun Isa sanyii fi handaara sanyii baasu, akkasumas barii dukkana keessaa baasuudha.

Erga waan waliigalaa dubbatanii booda, kana addatti ibsee: “Dukkana yeroo seenu hammina isaa irraa” jechuun hammina waan halkaniin uumamu irraa; yeroo dukkanni namoota haguugu, hafuuronni hamoon hedduun, akkasumas bineensonni miidhaa geessisan keessa faca’an irraa maganfachuu jechuudha.

“Hammina waan Inni uume irraa” jechuun namoota, jinnoota fi bineensota dabalatee waan Rabbiin uume hunda hammata. Kanaaf hammina isaan keessa jiru irraa Uumaa isaanii irratti maganfatama.

“Hammina dubartoota tuuttuu keessa afuufan irraa” jechuun hammina dubartoota falfaltuu, falfala isaanii irratti tuuttuu hidhanitti afuufuun itti gargaaraman irraa jechuudha.

Suurattiin kun namoota hundaaf Gooftaa isaanii, Abbaa aangoo isaanii fi Gabbaramaa isaanii irratti maganfachuu of keessatti qabdi; sheyxaanni madda fi bu’uura hammina hundaati. Fitnaa fi hammina isaa keessaa tokko, qoma namootaa keessatti waswaasuu, hammina gaarii fakkeessuu fi bifa bareedaan isaanitti mul’isuu, fedhii isaanii hammina sana raawwachuuf kakaasuu, gaarii immoo isaanitti fokkisuu fi irraa isaan duubatti harkisuu, akkasumas gaarii bifa isaa dhugaa hin taaneen isaanitti mul’isuudha.

Yeroo hunda haala kanaan waswaasa; garuu namni Gooftaa isaa yeroo yaadatuu fi isa ittisuuf gargaarsa Isaa yeroo kadhatu, sheyxaanni duubatti deebi’a. Kanaaf namni Gooftummaa Rabbii namoota hunda irratti qabuun maganfachuu fi Isatti maxxanuu qaba. Uumamtoonni hundi Gooftummaa fi mootummaa Isaa jala jiru; uumama lubbuu qabu hundaa mataa isaa irraa qabata. Akkasumas uluhiyyummaa Isaatiin maganfachuu qaba; Inni kaayyoo kanaaf isaan uume.

Gabbaramaa isaanii ta’uu isaa mirkaneessuun kan guutamu, hammina diina isaanii, isa isaan karaa kana irraa kutuu fi isaan gidduu seenuu barbaadu, isaan garee isaa taasisuun warra ibidda boba’aa keessaa taasisuu barbaadu, irraa ittisuun malee hin danda’amu. Waswaasni jinnii irraa akkuma ta’u, nama irraas ta’a. Kanaaf Rabbiin “Jinnii fi namoota irraa” jedhe.

Alhamdu lillaahi Rabbil-‘aalamiin, jalqabaafi dhuma, alaa fi keessaa. Ni’imaa Isaa akka nuuf guutu, cubbuuwwan keenya barakaawwan Isaa hedduu irraa nu dhowwan akka nuuf dhiisu Isaa ni kadhanna. Dogoggorri fi fedhiin lubbuu ayata Isaa irratti xiinxaluu irraa garaa keenya garagalchan jiru. Waan Isa bira jiru keessaa kan gaarii ta’e hammina nu bira jiru irraa kan ka’e akka nu hin dhowwne Isarraa abdanna, Isatti amanna.

Rahmata Rabbii irraa warri kaafiran malee eenyullee abdii hin kutu; rahmata Isaa irraa warri jallatan malee eenyullee hin abdii kutu. Rabbiin Ergamaa Isaa Muhammad irratti, maatii fi sahaboota isaa irrattis yeroo hunda itti fufee rahmataa fi nagaa haa buusu. Alhamdu lillaah; ni’imaa Isaatiin hojiiwwan gaariin ni xumuramu. Kitaaba Rabbii hiikuun gargaarsa Rabbii fi tawfiiqa Isaatin xumurame; nama walitti qabe, barreesse, Abdur-Rahmaan ibn Naasir ibn Abdullaah, Ibn Sa‘dii jedhamuun beekamu harka.

Rabbiin isaaf, warra isaa lamaanifii Muslimoota hundaaf araarama haa godhu. Kunis guyyaa jalqaba Rabi‘ul-Awwal bara 1344 Hijriyaa, yeroo Muhammad (SAW) hijraa godhanii booda xumurame.

Tafsiira Imaam Ibn Kasiir

Tafsiira Suurawwan Al-Mu‘awwidhatayn lamaan; isaanis Madaniidha.

Imaam Ahmad akkana jedhe: ‘Affaan nuuf hime; Hammaad ibn Salama nuuf hime; Aasim ibn Bahdala, Zirr ibn Hubaysh irraa akka inni hime. Zirr akkana jedhe: “Ubayy ibn Ka‘bitti akkana jedhe: ‘Ibn Mas‘uud Mu‘awwidhatayn Musxafaa isaa keessatti maaliif hin barreessu?’ Innis akkana jedhe: ‘Ergamaan Rabbii (SAW) Jibriil (AS) akkana jedhee akka itti hime ani dhugaa ba’a: “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha” jedheen; anis jedhe. “Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha” jedheen; anis jedhe.

Kanaaf waan Nabiyyiin (SAW) jedhan nutis ni jedhu.’” Abu Bakr al-Humaydii Musnad isaa keessatti Sufyaan ibn ‘Uyayna irraa, inni ‘Abda ibn Abi Lubaaba fi Aasim ibn Bahdala irraa, isaan lamaanis Zirr ibn Hubaysh irraa dhaga’anii, akkana jechuun gabaase: Zirr Mu‘awwidhatayn ilaalchisee Ubayy ibn Ka‘b gaafate; “Yaa Abul-Mundhir, obboleessi kee Ibn Mas‘uud isaan Musxafaa irraa haqaa jira” jedheen. Innis akkana jedhe: “Ergamaa Rabbii (SAW) gaafadhe; ‘Na ajajame: Jedhi’ jedhe. Anis jedhe.

Kanaaf akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan nutis ni jennu.” Ahmadis akkana jedhe: Waki‘ nuuf hime; Sufyaan Aasim irraa, Aasim Zirr irraa hime; Zirr akkana jedhe: Mu‘awwidhatayn ilaalchisee Ibn Mas‘uud gaafadhe. Innis akkana jedhe: “Isaan ilaalchisee Nabiyyii (SAW) gaafadhe; ‘Ani akka jedhuun ajajame; ani isinittis akkana jedheen; isinis jedhaa’ jedhe.” Ubayy akkana jedhe: “Nabiyyiin (SAW) nutti akkana jedhan; kanaaf nutis ni jennu.”

Bukhaariinis akkana jedhe: ‘Ali ibn Abdullaah nuuf hime; Sufyaan nuuf hime; ‘Abda ibn Abi Lubaaba Zirr ibn Hubaysh irraa hime — Aasim Zirr irraa nuuf hime — Zirr akkana jedhe: Ubayy ibn Ka‘b gaafadhe: “Yaa Abul-Mundhir, obboleessi kee Ibn Mas‘uud akkana jedha.” Innis akkana jedhe: “Nabiyyii (SAW) gaafadhe; ‘Na ajajame; anis jedhe’ jedhe. Kanaaf akkuma Ergamaan Rabbii (SAW) jedhan nutis ni jennu.” Bukhaariin fi Nasa’iin karaa Qutayba, Sufyaan ibn ‘Uyayna, ‘Abda fi Aasim ibn Abi Najjud, Zirr ibn Hubaysh irraa, Ubayy ibn Ka‘bitti geessu kana dabarsaniiru.

Abu Ya‘laa al-Mawsiliin akkana jedhe: Al-Azraq ibn ‘Ali nuuf hime; Hassaan ibn Ibraahiim nuuf hime; as-Salt ibn Bahraam, Ibraahiim, ‘Alqama irraa hime; ‘Alqama akkana jedhe: ‘Abdullaah Mu‘awwidhatayn Musxafaa keessaa haqaa ture; “Ergamaan Rabbii isaan lamaanin maganfadhaa jedhamanii ajajaman qofa; ‘Abdullaah garuu isaan hin dubbisu ture.” Abdullaah ibn Ahmad A‘mash, Abu Ishaaq, Abdur-Rahmaan ibn Yaziid irraa karaa biraatiin gabaase: ‘Abdullaah Mu‘awwidhatayn Musxafaa isaa keessaa haqaa ture, “Isaan kitaaba Rabbii keessaa miti” jedha ture.

A‘mash akkana jedhe: Aasim Zirr ibn Hubaysh irraa nuuf hime; Zirr Ubayy ibn Ka‘b irraa hime: “Isaan lamaan ilaalchisee Ergamaa Rabbii gaafanne; ‘Na ajajame; anis jedhe’ jedhe.” Qaarota Qur’aanaa fi fuqahaa hedduun biratti Ibn Mas‘uud Mu‘awwidhatayn Mushafaa isaa keessatti hin barreessine jechuun beekama. Tarii inni Nabiyyii irraa isaan hin dhageenye, yookaan isaan isa bira tawaatiraan hin geenye. Booda yaada isaa sana irraa gara yaada jama’aa deebi’ee ta’uu mala; sahaboonni (RA) Musahafota imaamota keessatti isaan barreessanii, akkuma sana gara naannolee hundaatti ergan. Alhamdu lillaah, galanni fi toltuun Isaaf haa ta’u.

Muslim Sahih isaa keessatti akkana jedhe: Qutayba nuuf hime; Jariir, Bayaan, Qays ibn Abi Haazim irraa, ‘Uqba ibn ‘Aamir akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Ayata halkan kana buufaman, kanneen fakkaatan isaanii takkaa hin argamne, argitee jirtaa? ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha.’” Ahmad, Muslim, Tirmidhii fi Nasa’iin hadiisa kana Ismaa‘iil ibn Abi Khaalid, Qays ibn Abi Haazim, ‘Uqba irraa karaa biraatiin dabarsaniiru. Tirmidhii: “Hasan-sahiiha” jedhe.

Karaa biraa: Imaam Ahmad akkana jedhe: Al-Waliid ibn Muslim nuuf hime; Ibn Jaabir, al-Qaasim Abu Abdur-Rahmaan, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime; ‘Uqba akkana jedhe: “Ani bakka dhiphaa daandii tokko keessatti Ergamaa Rabbii (SAW) geggeessaa osoon jiruu, ‘Yaa ‘Uqba, hin yaabbattaa?’ naan jedhe. Ani cubbuu ta’a jedhee sodaanne. Ergamaan Rabbii (SAW) bu’anii ani yeroo gabaabaa yaabbadhe; achiis inni yaabbate.

Ergasii, ‘Yaa ‘Uqayb, namoonni ittiin dubbisan keessaa suurawwan lama caalaa gaarii ta’an si barsiisaa?’ naan jedhe. ‘Eeyyee, Yaa Ergamaa Rabbii’ jedheen. Innis ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’ na barsiise.

Salaanni dhaabamnaan Ergamaan Rabbii (SAW) fuuldura dhaabachuun isaan lamaanin qara’an; ergasii na bira darbee, ‘Yaa ‘Uqayb, maalitti isaan arge? Yeroo ciiftu hundaa fi yeroo kaatu hundaa isaan qara’i’ naan jedhe.” Nasa’iin al-Waliid ibn Muslim fi Abdullaah ibn al-Mubaarak irraa, lamaan isaanii Ibn Jaabir irraa karaa kana dabarse. Abu Daawuud fi Nasa’iin Ibn Wahb, Mu‘aawiya ibn Saalih, al-‘Alaa ibn al-Haarith, al-Qaasim ibn Abdur-Rahmaan, ‘Uqba irraa karaa biraatiin gabaasaniiru.

Karaa biraa: Ahmad akkana jedhe: Abu Abdir-Rahmaan nuuf hime; Sa‘iيد ibn Abi Ayyuub nuuf hime; Yaziid ibn Abdil-Aziiz ar-Ru‘aynii fi Abu Marhuum, Yaziid ibn Muhammad al-Qurashii irraa, inni ‘Ali ibn Rabaah irraa, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime: Ergamaan Rabbii (SAW) salaata hunda booda Mu‘awwidhat qara’uu akka na ajajan. Abu Daawuud, Tirmidhii fi Nasa’iin karaa hedduun, ‘Ali ibn Abi Rabaah irraa dabarsaniiru. Tirmidhii: “Ghariib” jedhe.

Karaa biraa: Ahmad akkana jedhe: Yahyaa ibn Ishaaq nuuf hime; Ibn Lahi‘a, Musharrih ibn Haa‘aan, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime; ‘Uqba akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana naan jedhan: “Mu‘awwidhatayn qara’i; ati isaan fakkaatu takkaa hin qaraatu.” Ahmad qofatu karaa kana dabarse.

Karaa biraa: Ahmad akkana jedhe: Haywa ibn Shurayh nuuf hime; Baqiyya nuuf hime; Buhayr ibn Sa‘d, Khaalid ibn Ma‘daan, Jubayr ibn Nufayr, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime; ‘Uqba akkana jedhe: Ergamaa Rabbii (SAW) harree halluu daalacha itti kenname tokkoon kenname; inni irra yaabbate, ‘Uqbaas isaaf geggeessaa ture. Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha.” Inni irra deddeebi’ee naaf jedhe, hamma ani qara’utti. Ergamaan Rabbii (SAW) akka ani ishee baay’ee hin jaallanne hubatee, “Tarii salphistee jirtaa?

Salaata keessaas kan ishee fakkaatuun takkaa hin kaane” naan jedhe. Nasa’iin ‘Amr ibn ‘Uthmaan, Baqiyya irraa karaa kana dabarse. Akkasumas Sufyaan irraa, Mu‘aawiya ibn Saalih, Abdur-Rahmaan ibn Jubayr ibn Nufayr, abbaan isaa, ‘Uqba irraa: ‘Uqba Mu‘awwidhatayn ilaalchisee Ergamaa Rabbii gaafatee, hadiisa kana fakkaatu gabaase.

Karaa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Muhammad ibn Abdil-A‘laa nuuf hime; al-Mu‘tamir, an-Numaan irraa dhaga’e; inni Ziyaad Abu al-Asad, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Namoonni eegumsa barbaadan, akka suurawwan lamaan kanaan eegumsa hin barbaadan.” Isaanis: “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha” fi “Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha.”

Karaa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Qutayba nuuf hime; al-Layth, Ibn ‘Ajlaan, Sa‘iიდ al-Maqbarii, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime; ‘Uqba akkana jedhe: Ani Ergamaa Rabbii (SAW) waliin deemaa ture; “Yaa ‘Uqba, jedhi” naan jedhe. “Maal jedha?” jedheen; inni naaf hin deebine. Ammas “Jedhi” naan jedhe.

“Yaa Ergamaa Rabbii, maal jedha?” jedheen; inni naaf hin deebine. Ani “Yaa Rabbi, deebisee na gaafadhu” jedheen. Innis “Yaa ‘Uqba, jedhi” naan jedhe. “Yaa Ergamaa Rabbii, maal jedha?” jedheen. Innis “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha” naan jedhe.

Hamma dhuma ishee geenyutti qara’e. Ergasii “Jedhi” naan jedhe. “Yaa Ergamaa Rabbii, maal jedha?” jedheen. Innis “Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha” naan jedhe. Hamma dhuma ishee geenyutti qara’e. Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Kanneen lamaan fakkaatuun gaafataan kamiyyuu hin gaafanne; kan eegumsa barbaadu kamiyyuu fakkaatuun hin maganfanne.”

Karaa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Muhammad ibn Yassaar nuuf hime; Abdur-Rahmaan nuuf hime; Mu‘aawiya, al-‘Alaa ibn al-Haarith, Makhhuul, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime: Ergamaan Rabbii (SAW) salaata Subhi keessatti suurawwan lamaan qara’an.

Karaa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Qutayba nuuf hime; al-Layth, Yaziid ibn Abi Habiib, Abu ‘Imraan Aslam, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa hime; ‘Uqba akkana jedhe: Ani Ergamaa Rabbii (SAW) inni yaabbatee jirutti isa duukaa bu’e; harka koo miila isaa irra kaa’ee, “Suurata Huud yookaan Suurata Yuusuf na qara’isi” jedheen. Innis, “Rabbiin biratti ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ caalaa kan si fayyadu hin qaraatu” naan jedhe.

Hadiisa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Mahmuud ibn Khaalid nuuf hime; al-Waliid nuuf hime; Abu ‘Amr al-Awzaa‘ii, Yahyaa ibn Abi Kathiir, Muhammad ibn Ibraahiim ibn al-Haarith, Abu Abdullaah, Ibn ‘Aayish al-Juhanii irraa hime: Nabiyyiin (SAW) akkana isaan jedhan: “Yaa Ibn ‘Aayish, namoonni eegumsa barbaadan keessaa wanta ittiin eegumsa barbaadan hunda caalu si agarsiisuu moo si himuu?” Innis, “Eeyyee, Yaa Ergamaa Rabbii” jedhe. Innis, “Suurawwan lamaan: ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’” jedhe.

Karaan ‘Uqba irraa dhufan kunneen hedduu waan ta’aniif, akka tawaatiraatti dhiyaatu; qorattoota hadiisaa heddu biratti yaada murteessaa ni kennu. Sadi ibn ‘Ajlaan fi Farwa ibn Mujaahid, ‘Uqba irraa gabaasan keessatti duraanis: “Suurawwan Qur’aana keessatti, Tawraat, Injiil, Zabuur fi Furqaan keessatti isaan fakkaatan hin buune sadii si barsiisaa? ‘Qul huwallahu ahad,’ ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha,’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’” jedhu ni argama.

Hadiisa biraa: Imaam Ahmad akkana jedhe: Ismaa‘iil nuuf hime; al-Jurayrii, Abu al-‘Alaa irraa hime; namni tokko akkana jedhe: “Imala tokko keessatti Ergamaa Rabbii (SAW) waliin turre; namoonni walii galanii geejjiba yaabbatu turan, lafti duwwaa taatee turte. Yeroon Ergamaan Rabbii (SAW) fi ani itti buunu ga’e. Inni na qaqqabee gatiittii koo rukute; ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ jedhe. Ergamaan Rabbii (SAW) ishee qara’an, anis waliin qara’e.

Ergasii ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’ jedhe; Ergamaan Rabbii qara’an, anis waliin qara’e. Innis, ‘Yeroo salaatte isaan lamaan qara’i’ naan jedhe.” Kan namni kun ‘Uqba ibn ‘Aamir ta’uu isaa ni mul’ata; Rabbiutu sirriitti beeka. Nasa’iinis Ya‘quub ibn Ibraahiim, Ibn ‘Ulayya irraa karaa kana dabarse.

Hadiisa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: Muhammad ibn al-Muthannaa nuuf hime; Muhammad ibn Ja‘far, Abdullaah ibn Sa‘iid irraa hime; Yaziid ibn Ruumaan, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa, inni Abdullaah al-Aslamii — Ibn Aniis — irraa hime: Ergamaan Rabbii (SAW) harka isaanii qoma koo irra kaa’anii, “Jedhi” naan jedhan. Ani maal akka jedhu hin beekne. Ammas “Jedhi” naan jedhan. “Qul huwallahu ahad” jedheen.

Ammas “Jedhi” naan jedhan. “Hammina waan Inni uume irraa Gooftaa bariitti nan maganfadha” jedheen; hamma dhuma ishee geenyutti. Ammas “Jedhi” naan jedhan. “Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha” jedheen; hamma dhuma ishee geenyutti.

Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Akkasitti eegumsa barbaadi; warri eegumsa barbaadan kan isaan lamaan fakkaatuun takkaa hin maganfanne.”

Hadiisa biraa: Nasa’iin akkana jedhe: ‘Amr ibn ‘Ali Abu Hafs nuuf hime; Badal nuuf hime; Shaddaad ibn Sa‘iid Abu Talha, Sa‘iид al-Jurayrii irraa, inni Abu Nadra irraa, Jaabir ibn Abdullaah irraa hime; Jaabir akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (SAW) “Yaa Jaabir, qara’i” naan jedhan. “Yaa Abbaa fi haadha koo siif haa furaman, maal qara’a?” jedheen. Innis, “ ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’ qara’i” jedhe.

Isaan qara’een; “Isaan lamaan qara’i; ati isaan fakkaatu takkaa hin qaraatu” naan jedhe.

Hadiisa A’ishaa duraan darbe keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) suurawwan kanneen dubbisanii, harka isaanii keessatti afuufanii, mataa isaanii, fuula isaanii fi qaama isaanii keessaa gara fuulduraatti jiru harka sanaan haxaa’u ture. Imaam Maalik, Ibn Shihaab, ‘Urwa, A’ishaa irraa gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) yeroo dhukkubsatan Mu‘awwidhatayn of irratti qara’anii afuufu turan. Dhukkubni isaanii yeroo hammaatu, ani isa irratti qara’ee, harka isaa qaama isaa irratti haxaa’a ture; barakaas isaanii irraa abdachaa ture.

Bukhaariin, Muslim, Abu Daawuud, Nasa’i fi Ibn Maaja Maalik irraa karaa hedduun hadiisa kana dabarsaniiru. Suurata “Nuun” dhuma irratti hadiisa Abu Sa‘iид irraa Abu Nadra, Abu Sa‘iид irraa gabaase keessatti, Ergamaan Rabbii (SAW) ija jinnii fi ija namaatiin miidhamuu irraa maganfatan; Mu‘awwidhatayn yeroo bu’an immoo isaanitti qabatanii waan isaaniin ala turan dhiisan. Tirmidhii, Nasa’i fi Ibn Maajaan gabaasaniiru; Tirmidhii “Hasan” jedhe.

Ibn Abi Haatim akkana jedhe: Ahmad ibn ‘Iisaam nuuf hime; Abu Ahmad az-Zubayrii nuuf hime; Hasan ibn Saalih, Abdullaah ibn Muhammad ibn ‘Aqiil, Jaabir irraa hime; Jaabir akkana jedhe: “Al-falaq jechuun barii jechuudha.” Al-‘Awfii Ibn ‘Abbaas irraa: al-falaq jechuun barii jedhe. Mujaahid, Sa‘iիդ ibn Jubayr, Abdullaah ibn Muhammad ibn ‘Aqiil, Hasan, Qataada, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazii, Ibn Zayd fi Maalik, Zayd ibn Aslam irraa, yaada kana fakkaatu gabaasaniiru. Al-Qurazii, Ibn Zayd fi Ibn Jariir akkana jedhan: Hiikni isaa jecha Rabbii “Falaq al-isbaah” [Isa barii baasu] jedhu fakkaata.

‘Ali ibn Abi Talha Ibn ‘Abbaas irraa gabaase: “Al-falaq jechuun uumama.” Dahhaakis akkasuma jedhe: Rabbiin Nabiyyii Isaa uumama hunda irraa akka maganfatu ajaje. Ka‘b al-Ahbaar akkana jedhe: Al-falaq jechuun mana Jahannam keessaa tokko; yeroo banamu ho’a isaa jabaa irraa kan ka’e warri ibidda keessa jiran hundi iyyu. Ibn Abi Haatim gabaase; achiis abbaan isaa Suhayl ibn ‘Uthmaan, nama maqaa isaa caqase tokko irraa, as-Suddii irraa, Zayd ibn ‘Ali abbootii isaa irraa gabaase: isaan “Al-falaq jechuun boolla Jahannam gadi fagoo jiru; irratti haguuggiin jira.

Yeroo irraa haguuggiin kaafamu, ibiddi keessaa ba’u irraa Jahannam ho’a isaa cimaa ta’een iyyiti” jedhan. Amr ibn ‘Abasa, as-Suddii fi namoota biroo irraa yaada kana fakkaatu gabaafame. Hadiisni Nabiyyii (SAW) bira ga’e jedhamee dhufe garuu munkar dha. Ibn Jariir akkana jedhe: Ishaaq ibn Wahb al-Waasitii nuuf hime; Mas‘uud ibn Muusaa ibn Mishkaan al-Waasitii nuuf hime; Nasr ibn Khuzayma al-Khuraasaanii, Shu‘ayb ibn Safwaan, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazii, Abu Hurayra irraa, Nabiyyii (SAW) irraa hime: “Al-falaq jechuun boolla Jahannam keessatti haguugamee jiru.”

Isnaadni isaa gariib, ol kaasuun isaa sirrii miti. Abu Abdir-Rahmaan al-Hubliin “Al-falaq maqoota Jahannam keessaa tokko” jedhe. Ibn Jariir akkana jedhe: Yaadni sirrii kan jalqabaa, al-falaq barii jechuudha. Kun sirrii dha; Imaam Bukhaariinis Sahih isaa keessatti yaada kana filate.

“Dukkana yeroo seenu hammina isaa irraa” ilaalchisee Mujaahid akkana jedhe: Dukkanni yeroo seenu jechuun aduun lixuu jechuudha. Bukhaariin isa irraa gabaase. Ibn Abi Najihis Mujaahid irraa gabaase. Ibn ‘Abbaas, Muhammad ibn Ka‘b al-Qurazii, Dahhaak, Khusayf, Hasan fi Qataada akkasuma: dukkana isaa waliin dhufu yeroo halkan seenu jechuudha jedhan.

Az-Zuhriin: “Dukkana yeroo seenu hammina aduu yeroo lixxu” jedhe. ‘Atiyya fi Qataada irraa, “Halkan yeroo seenu” jechuun yeroo deemu jechuudha. Abu al-Muhazzam Abu Hurayra irraa: “Dukkana yeroo seenu” jechuun urjii tokko jechuudha. Ibn Zayd akkana jedhe: Araboonni, thurayya yeroo bu’u, “al-ghaasıq” jedhu turan; yeroo isheen buutu dhukkuboonni fi weerarri baay’ata, yeroo isheen ol baatu immoo ni hir’ata.

Ibn Jariir hadiisa tokko isaan deeggaru qabu jedhee gabaase: Nasr ibn ‘Ali, Bakkaar ibn Abdullaah — obboleessa ilma Haammaad — irraa; Muhammad ibn Abdil-Aziiz ibn ‘Umar ibn Abdur-Rahmaan ibn ‘Awf, abbaan isaa, Abu Salama, Abu Hurayra irraa, Nabiyyii (SAW) irraa hime: “Dukkana yeroo seenu hammina isaa irraa” jechuun urjii dukkanaa jechuudha. Ani akkana jedha: Hadiisni kun Nabiyyii (SAW) bira ga’e jedhamee sirrii miti. Ibn Jariir akkana jedhe: Namoonni biroon, inni ji’a jechuudha jedhan.

Yaada kana ragaan isaanii hadiisa Imaam Ahmad: Abu Daawuud al-Hafarii, Ibn Abi Dhi’b, al-Haarith, Abu Salama irraa; A’ishaa (RA) akkana jette: Ergamaan Rabbii (SAW) harka koo qabanii yeroo ji’i ba’u natti agarsiisanii, “Hammina dukkana seenu kana irraa Rabbitti maganfadhu” naan jedhan. Tirmidhii fi Nasa’iin kitaabota tafsiira isaanii keessatti Muhammad ibn Abdur-Rahmaan ibn Abi Dhi’b, eessuma isaa al-Haarith ibn Abdur-Rahmaan irraa karaa kana dabarsaniiru. Tirmidhii: “Hasan-sahiiha” jedhe. Jechi hadiisaa: “Hammina isaa irraa Rabbitti maganfadhu; kun dukkana seenuudha.”

Jechi Nasa’i immoo: “Hammina isaa irraa maganfadhu; kun dukkana seenuudha.” Yaada jalqabaa, inni halkan dukkana isaa waliin seenu jechuudha, kan deeggaran akkana jedhu: Kun yaada keenya hin faallessu; ji’i mallattoo halkaniiti, aangoon isaas halkan qofa keessatti mul’ata. Akkasuma urjiileenis halkan malee hin ifan. Kanaaf hiikni sun yaada keenya irratti deebi’a; Rabbiutu beeka.

“Hammina dubartoota tuuttuu keessa afuufan irraa” jechuun Mujaahid, ‘Ikrima, Hasan, Qataada fi Dahhaak akka jedhanitti dubartoota falfaltuu jechuudha. Mujaahid akkana jedhe: Isaan yeroo ruqyaa dubbisanii tuuttuu keessa afuufan. Ibn Jariir akkana jedhe: Ibn Abdil-A‘laa nuuf hime; Ibn Thawr, Ma‘mar, Ibn Tawuus, abbaa isaa irraa hime; abbaan isaa akkana jedhe: “Wanti shirkiitti ruqyaa bofaa fi ruqyaa namoota maraataniif godhamu caalaa dhiyaatu hin jiru.” Hadiisa biraa keessatti Jibriil Ergamaa Rabbii (SAW) bira dhufee, “Yaa Muhammad, dhukkubsattee?”

jedhe; “Eeyyee” jedhe. Jibriil akkana jedhe: “Maqaa Rabbitiin siif ruqyaa godha; dhukkuba si miidhu hunda irraa, hammina hinaaftuu fi ija hamtu hunda irraas; Rabbiin si haa fayyisu.” Tarii kun yeroo Nabiyyiin (SAW) falfalame dhukkubsatan ta’uu mala; ergasii Rabbiin Isa fayyisee fayyaa guutuu Isaaf kenne, mala falfaltootaa fi Yahuudota hinaaftotaa mataa isaanii irratti deebisee, karoora isaanii diigee, isaan saaxile. Haa ta’u malee, Ergamaan Rabbii (SAW) guyyaa tokko illee Yahuudii sana hin komanne, fuula isaas hin jijjiirre; Rabbiin Isaa gahaa ta’e, Isa fayyisee, fayyaa guutuu Isaaf kenne.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Abu Mu‘aawiya nuuf hime; al-A‘mash, Yaziid ibn Hayyaan, Zayd ibn Arqam irraa hime; Zayd akkana jedhe: Nama Yahuudii tokko Nabiyyii (SAW) falfale, kanaaf guyyoota muraasa dhukkubsatanii turan. Jibriil dhufee, “Nama Yahuudii tokko si falfale; boolla fal’aana sana keessatti tuuttuu siif hidhe. Nama akka ishii fiduuf ergi” jedhe. Ergamaan Rabbii (SAW) nama ergan; innis tuuttuu sana baasee fide; hiike.

Ergasii Ergamaan Rabbii (SAW) akka nama hidhaa irraa hiikameetti ka’an. Yahuudii sana hamma du’anitti dhimma kana hin himne; fuula isaa irratti hamma du’a isaanii hin ilaalne. Nasa’iin Hinnaad, Abu Mu‘aawiya Muhammad ibn Haazim irraa karaa kana gabaase.

Bukhaariin Kitaaba Tibb keessatti Sahih isaa keessatti akkana jedhe: Abdullaah ibn Muhammad nuuf hime; Sufyaan ibn ‘Uyayna akkana jedha jedheen dhaga’e: Namni jalqaba odeeffannoo kana nuuf hime Ibn Jurayj ture; inni “Maatii ‘Urwa, ‘Urwa irraa, naaf hime” jedhe. Hishaam gaafadheen, inni abbaan isaa A’ishaa irraa akkana nuuf hime: Ergamaan Rabbii (SAW) falfalame; hamma dubartoota waliin walqunnamu fakkaatee garuu hin raawwanne. Sufyaan akkana jedhe: Haalli kun falfala keessaa isa hamaa dha.

Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Yaa A’ishaa, Rabbiin waan ani Isarraa murtii gaafadhe keessatti deebii akka naaf kenne beektee? Namoonni lama na bira dhufan; tokko mataa koo bira taa’e, inni biraan miila koo bira taa’e. Inni mataa koo bira jiru isa biraatiin, ‘Namicha kana maaltu mudate?’ jedhe.

Inni, ‘Falfalameera’ jedhe. ‘Eenytu isa falfale?’ jedhe. ‘Labiid ibn al-A‘sam, nama Banu Zurayq keessaa, Yahuudota waliin waliigaltee qabu, munaafiqa’ jedhe. ‘Maaliin falfale?’ jedhe. ‘Shallaggaa rifeensaa fi rifeensa irraa hafteen, tuuttuu keessatti’ jedhe.

‘Eessa jiru?’ jedhe. ‘Qola midhaanii muka dalla’aa dhiiraa keessatti, dhagaa boollaa keessaa tokko jalatti, boolla Dharwaan keessatti’ jedhe.” A’ishaan akkana jette: Ergamaan Rabbii gara boollaa dhaqanii hamma waan sana keessaa baasan.

“Kun boolla ani agarsiifame sana; bishaan isaa akka bishaan hennātti fakkaata; muka timiraa isaa immoo mataa sheyxaanaa fakkaata” jedhan. Sana keessaa baasan. Ani, “Falfala sana hin hiiktu?” jedheen. Innis, “Rabbiin na fayyiseera; namoota irratti hammina kakaasuu hin jaalladhu” jedhe.

Hadiisa kana ‘Iisaa ibn Yuunus, Abu Damra Anas ibn ‘Iyaad, Abu Usaama fi Yahyaa al-Qattaan irraa karaa biraatiin gabaase; keessatti A’ishaan, “Hammina isaa irraa kan ka’e wanta tokko hojjete fakkaata ture, garuu hin hojjenne” jette. Karaa tokko keessatti, “Boolli sun akka cufamu ajaje” jedhame. Hadiisa kana Hishaam irraa Ibn Abi az-Zinaad fi al-Layth ibn Sa‘d akka gabaasanis himame. Muslimis Abu Usaama Hammaad ibn Usaama fi Abdullaah ibn Numayr irraa gabaase.

Ahmadis ‘Affaan, Wuhayb, Hishaam irraa dabarse. Ahmad karaa biraatiin Ibraahiim ibn Khaalid, Rabaah, Ma‘mar, Hishaam, abbaan isaa, A’ishaa irraa akkana gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) ji’a ja’a turan; dubartoota waliin walqunnamu fakkaata turan garuu hin raawwanne. Malakoonni lama dhufanii tokko mataa Isaanii bira, inni biraan miila Isaanii bira taa’an. Isaan keessaa tokko isa biraatiin, “Maaltu isa mudate?”

jedhe. Inni, “Falfalameera” jedhe. “Eenytu isa falfale?” jedhe. “Labiid ibn al-A‘sam” jedhe; hadiisa guutuu dabarse.

Mufassir as-Sa‘labii Tafsiira isaa keessatti akkana jedhe: Ibn ‘Abbaas fi A’ishaan (RA) akkana jedhan: Dargaggeessi Yahuudii tokko Ergamaa Rabbii (SAW) tajaajilaa ture. Yahuudonni gara isaa dhufanii hanga mataa Nabiyyii (SAW) irraa rifeensa muraasa, akkasumas ilkaan haaddannaa irraa muraasa fuudhee isaaniif kennutti isa dhiibanii turan. Yahuudonni sanaan Isa falfalan. Nama hojii sana raawwate tokko maqaan isaa Labiid ibn al-A‘sam jedhama.

Sana boolla Banu Zurayq keessatti, Dharwaan jedhamu keessatti dhokse. Ergamaan Rabbii (SAW) dhukkubsatanii, rifeensi mataa isaanii ni harca’e; ji’a ja’aaf dubartoota isaanii bira dhaqaa jiru fakkaatee, garuu hin raawwanne. Qaamni isaanii ni dadhabe; waan isaan mudate hin beekan turan. Isaan rafaa osoo jiranii malakoonni lama dhufan; tokko mataa isaanii bira taa’e, inni biraan miila isaanii bira.

Inni miila isaanii bira jiru isa mataa isaanii biraatiin, “Namicha kana maaltu mudate?” jedhe. Inni, “Falfalameera” jedhe. “Falfalli maalidha?” jedhe. “Falfala” jedhe. “Eenytu isa falfale?” jedhe. “Yahuudii Labiid ibn al-A‘sam” jedhe.

“Maalin falfale?” jedhe. “Shallaggaa rifeensaa fi rifeensa irraa haftee, qola muka timiraa dhiiraa keessatti” jedhe. “Eessa jira?” jedhe. “Qola muka timiraa sanaa keessatti, dhagaa bishaan baasan irra dhaabbatan jala, boolla Dharwaan keessatti” jedhe. — Qolli sun qola midhaanii muka timiraa, dhagaan bishaan baasan irra dhaabbatan immoo dhagaa boollaa gadi jiru, bishaan keessaa baasuuf irratti dhaabbatan —.

Ergamaan Rabbii (SAW) rifatanii dammaqanii, “Yaa A’ishaa, Rabbiin dhukkuba koo naaf himuu isaa hin beeknee?” jedhan. Ergamaan Rabbii (SAW) ‘Alii, Zubayr fi ‘Ammaar ibn Yaasir ergan. Bishaan boollaa hamma bishaan hennātti fakkaatutti baasanii, dhagaa ol kaasan, qola sana baasan.

Keessa isaa rifeensa mataa Isaanii irraa hafte, ilkaan haaddannaa isaanii irraa muraasni, fi funyoon tuuttuu kudha lama qabu, lilmoon keessa galfame argame. Rabbiin suurawwan lamaan buuse; Nabiyyiin ayata tokko qara’an hundatti tuuttuun tokko ni hiikama ture. Tuuttuun dhumaa yeroo hiikamu, Ergamaan Rabbii (SAW) salphina argan; akka nama hidhaa irraa hiikameetti ka’an. Jibriil (AS) immoo akkana jedha ture: “Maqaa Rabbitiin siif ruqyaa godha; wanta si miidhu hunda irraa, hinaaftuu fi ija hamtu irraa; Rabbiin si haa fayyisu.”

Namoonni, “Yaa Ergamaa Rabbii, nama hamtuu kana hin qabnuu, hin ajjeefnuu?” jedhan. Ergamaan Rabbii (SAW), “Rabbiin na fayyiseera; namoota irratti hammina kakaasuu hin jaalladhu” jedhan. As-Sa‘labiin sanad malee akkasitti dabarse; keessatti wanti nama ajaa’ibsiisu jira, gariin isaa munkar cimaa dha; gariin isaa immoo waan duraan darbe irraa ragaa qaba. Rabbiutu caalaa beeka.

“Hammina waan Inni uume irraa” jechuun hammina uumamtoota hundaati. Thaabit al-Bunaanii fi Hasan al-Basriin: Jahannam, Ibliisii fi sanyiin isaa waan Rabbiin uume keessaa hammina qaba jedhan.

“Waswaasa dhokatu” ilaalchisee Sa‘iид ibn Jubayr, Ibn ‘Abbaas irraa akkana gabaase: “Sheyxaanni ilma Aadamii qalbii isaa irratti qubatee jiraata. Yeroo inni dagatuu fi xiyyeeffannoo dhabu waswaasa; Rabbiin yeroo yaadatu immoo dhokatee duubatti deebi’a.” Mujaahidii fi Qataadaanis akkasuma jedhan. Al-Mu‘tamir ibn Sulaymaan abbaa isaa irraa, “Sheyxaanni yookaan waswaasni yeroo namni gaddaa fi yeroo gammadu qalbii ilma Aadamii keessatti afuufa; namni Rabbiin yeroo yaadatu immoo dhokata” jechuun itti himame.

Al-‘Awfii Ibn ‘Abbaas irraa “Waswaas jechuun sheyxaana; inni ajaja, namni yoo isaaf ajajame immoo duubatti deebi’a” jedhe.

Kunniin sifaata Gooftaa ol ta’e sadi: Gooftummaa, mootummaa fi gabbaramaa ta’uu. Inni waan hunda Gooftaa, Mootii fi Gabbaramaa dha. Wanti hundi uumama Isaa, gabroota Isaati, mootummaa Isaa jala jira. Kanaaf namni maganfatu sifaata kanneen qabu irratti hirkatee hammina waswaasa dhokatu irraa maganfachuuf ajajame.

Inni sheyxaana nama irratti ramadame; ilmaan Aadam keessaa namni hundi qareenii isaaf ramadame qaba; qareeniin sun wantoota fokkatoo isaaf bareechsee agarsiisa, hammina geessisuuf waan danda’u hundaa hojjeta. Rabbiin nama eegu qofatu eegama. Sahih keessatti, “Isin keessaa namni tokko illee qareenii isa waliin hin ramadamne hin jiru” jechuun mirkanaa’e. Sahaboonni, “Yaa Ergamaa Rabbii, atis?”

jedhan. Innis, “Eeyyee; garuu Rabbiin isa irratti na gargaare; inni Islaamaweera, gaarii malee waan biraa na hin ajaju” jedhe. Sahih keessatti Anas irraa, yeroo Safiyya Nabiyyii (SAW) kan i‘itikaafa keessa turan gaafachuu dhufte, ergasii halkan gara mana isheetti deebisuuf waliin ba’an, namoonni Ansaar keessaa lama isaan arganii ariitiin deemuu isaanii ilaalchisee hadiisni jira. Ergamaan Rabbii (SAW), “Lamaan keessan suuta; isheen Safiyya intala Huyayy” jedhan.

Isaan, “Subhaanallaah, Yaa Ergamaa Rabbii!” jedhan. Innis, “Sheyxaanni dhiiga namaa keessa akkuma yaa’u ilma Aadamii keessa yaa’a; garaa keessan keessatti waan tokko yookaan hammina tokko akka hin darbne sodaadhe” jedhe.

Hafiz Abu Ya‘laa al-Mawsiliin akkana jedhe: Muhammad ibn Bahr nuuf hime; ‘Adiy ibn Abi ‘Amaara nuuf hime; Ziyaad an-Numayrii Anas ibn Maalik irraa hime; Anas akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Sheyxaanni afaan isaa qalbii ilma Aadamii irratti kaa’a. Namni Rabbiin yoo yaadate, inni dhokata; yoo dagate immoo qalbii isaa liqimsa. Sunis waswaasa dhokatuudha.” Hadiisni kun gariib dha.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Muhammad ibn Ja‘far nuuf hime; Shu‘ba, Aasim irraa; Aasim Abu Tamiima dhaga’e; inni nama Ergamaa Rabbii (SAW) duuba yaabbatee turerraa hime: Harreen Nabiyyii (SAW) gufatte. Ani, “Sheyxaanni haa badu” jedheen. Nabiyyiin (SAW), “Sheyxaanni haa badu hin jedhin; ati ‘Sheyxaanni haa badu’ yoo jette, inni guddatee ‘Ani humna kootiin isa kuffise’ jedha. ‘Bismillaah’ yoo jette immoo hamma tisiisa ta’utti xiqqaata” jedhan.

Ahmad qofatu gabaase; isnaadni isaa gaarii fi cimaa dha. Qalbiin yeroo Rabbiin yaadatu sheyxaanni ni xiqqaata, ni mo’ama; yeroo Rabbiin hin yaadanne immoo ni guddata, ni mo’a jechuun keessatti ragaan jira.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Abu Bakr al-Hanafi nuuf hime; Dahhaak ibn ‘Uthmaan, Sa‘iид al-Maqbarii, Abu Hurayra irraa hime; Abu Hurayra akkana jedhe: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Isin keessaa tokko masjiida keessa yeroo jiru sheyxaanni itti dhufa; namni bineensa isaa ittiin laafisu fakkaatee isa irratti dhiibbaa godha. Namni yoo isaaf laafe, sheyxaanni isa hidha yookaan afaan isaa qabata.” Abu Hurayraan akkana jedhe: “Isinis kana ni argitu. Kan hidhamte sun qaxxaamuree, Rabbiin hin yaadatu; kan afaan qabame sun afaan isaa banatee, Rabbiin hin yaadatu.” Ahmad qofatu gabaase.

Kun ilmaan Aadam qofa irratti addaa ta’aa, akkuma mul’atutti, moo ilmaan Aadamii fi jinnii hunda hammataa? Yaadni lama jira. Isaan jecha “namoota” jedhu keessatti, wanti jecha tokko garee tokko irratti caalchisanii fayyadamuun, dabalamuu danda’u. Ibn Jariir akkana jedhe: Jinnii keessaa tokko tokko “namoota” jedhameera; kanaaf isaan irratti jecha kana fayyadamuun nama ajaa’ibsiisu miti.

Achiis Rabbiin isaan ibsee akkana jedhe: “Jinnii fi namoota irraa.” Kun yaada lammaffaa ni jabeessa. Akkasumas “Qoma namootaa keessatti waswaasa” jechi jedhu isa waswaasu ibsuu danda’a; sheyxaana jinnii fi nama keessaa jechuu dha. Akkuma Rabbiin, “Akkasuma Nabiyyii hundaaf diina, sheyxaana namootaa fi jinnii taasifne; isaan gariin isaanii gariitti dubbii bareedaa gowwoomsaa mul’isu” jedhe (Al-An‘aam, 112).

Imaam Ahmadis akkana jedhe: Waki‘ nuuf hime; al-Mas‘uudii, Abu ‘Umar ad-Dimashqii, ‘Ubayd ibn al-Khashkhaash, Abu Dharr irraa hime; Abu Dharr akkana jedhe: Masjiida keessatti Ergamaa Rabbii (SAW) bira dhufe; taa’e. Innis, “Yaa Abu Dharr, salaateettaa?” naan jedhe. “Lakki” jedheen.

“Ka’iitii salaat” naan jedhe. Ka’ee salaate; ergasii taa’e. Innis, “Yaa Abu Dharr, hammina sheyxaana namootaa fi jinnii irraa Rabbitti maganfadhu” naan jedhe. “Yaa Ergamaa Rabbii, namootas sheyxaanni qabaa?” jedheen. Innis, “Eeyyee” jedhe.

Abu Dharr gaaffiiwwan biroo waa’ee salaataa, soomaa, sadaqaa, ergamtootaa fi Aayatul-Kursii gaafate; hadiisicha dheeraa keessa jiru. Nasa’iin Abu ‘Umar ad-Dimashqii irraa karaa kana dabarse. Abu Haatim ibn Hibbaan hadiisa kana Sahih isaa keessatti karaa biraatiin, jecha biraa fi dheerinaan baay’ee dabarse; Rabbiitu caalaa beeka.

Imaam Ahmad akkana jedhe: Waki‘ nuuf hime; Sufyaan, Mansuur, Dharr ibn Abdullaah al-Hamadaanii, Abdullaah ibn Shaddaad, Ibn ‘Abbaas irraa hime; Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Namni tokko Nabiyyii (SAW) bira dhufee, “Yaa Ergamaa Rabbii, samii irraa kufuun waan tokko yaadu caalaa naaf salphata; waan ani yaadu sana dubbachuun garuu naaf ulfaata” jedhe. Nabiyyiin (SAW), “Allaahu akbar, Allaahu akbar! Galanni Rabbii kan mala sheyxaanaa gara waswaasaatti deebiseef haa ta’u” jedhan. Abu Daawuud fi Nasa’iin Mansuur irraa karaa kana dabarsaniiru; Nasa’iin al-A‘mashis itti dabale.

Tafsiirni asitti xumurame; galanni, toltuunis Rabbii qofaaf haa ta’u. Alhamdu lillaahi Rabbil-‘aalamiin. Rabbiin Nabiyyii keenya Muhammad, maatii fi sahaboota isaa irratti rahmataa haa buusu. Sahaboota hundarraa haa jaallatu.

Rabbiin nuuf ga’a; Inni bakka bu’aa gaariidha. Xumura isaa guyyaa kudhanii Jumadal-Ulaa bara 1285 Hijriyaa keessatti ta’e. Galanni Isa qofaaf haa ta’u.

Tafsiira Al-Baghawii

“Dukkana yeroo seenu hammina isaa irraa.” Abu al-Hasan as-Sarakhsi Zahir ibn Ahmad irraa, innis Ja‘far ibn Muhammad al-Mughlis irraa, inni Haaruun ibn Ishaaq al-Hamadaanii irraa, inni Waki‘ irraa, Ibn Abi Dhi’b irraa, eessuma isaa al-Haarith ibn Abdur-Rahmaan irraa, Abu Salama irraa, A’ishaa irraa gabaase: “Nabiyyiin (SAW) harka koo qabanii ji’a ilaalaa, ‘Yaa A’ishaa, dukkana yeroo seenu hammina isaa irraa Rabbitti maganfadhu. Kun dukkana yeroo seenuudha’ naan jedhan.” Hadiisa kana keessatti “kana” jechuun ji’a yeroo dukkanaa’uu fi dhokachuu isaa jechuudha.

“Yeroo seenu” jechuun dukkana ji’aa keessa seenuu, dhokachuu jalqabuu fi gurraacha’uu jechuudha. Ibn ‘Abbaas akkana jedhe: Al-ghaasıq jechuun halkaniidha; yeroo dukkana isaa waliin bahaa irraa dhufee waan hunda seenu, itti dukkaneessu. Al-ghasaq jechuun dukkana; “Halkan dukkanaa’e” jechuun al-ghasaq, akkasumas al-aghsaaq jedhama. Kun yaada Hasan fi Mujaahiditi; jechuun halkan yeroo seenuu fi waan hundatti seenuudha.

Al-wuquub jechuun seenuudha; halkan aduun yeroo lixxu seenuu jechuudha. Muqaatil akkana jedhe: Jechuun dukkana halkanii gurraachi isaa ifa guyyaa keessatti seenuudha. Yaada biraatiin, halkanni guyyaa caalaa qabbanaawaa waan ta’eef “al-ghaasıq” jedhame; al-ghasaq jechuun qabbana jechuudha. Ibn Zayd akkana jedhe: Thurayya yeroo buutu jechuudha.

Isheen yeroo buutu dhukkuboonni baay’atu, yeroo ol baatu immoo ni hir’atu jedhama.

“Dubartoota tuuttuu keessa afuufan hammina isaanii irraa” jechuun dubartoota falfaltuu yeroo tuuttuu hidhan, ruqyaa irratti dubbisanii tuuttuu sana keessa afuufaniidha. Abu ‘Ubayda akkana jedhe: Isaan intaloota Labiid ibn al-A‘sam turan; Nabiyyii (SAW) falfalan.

“Hinaaftuu yeroo inni hinaafu hammina isaa irraa” jechuun Yahuudota; isaan Nabiyyii (SAW) ni hinaafu turan. Suurattii Madaniidha.

“Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha.” Ibn ‘Abbaasii fi A’ishaan (RA) akkana jedhan: Dargaggeessi Yahuudii tokko Ergamaa Rabbii (SAW) tajaajilaa ture. Yahuudonni gara isaatti dhiyaatanii, hanga inni rifeensa mataa Nabiyyii (SAW) irraa haftee fi ilkaan haaddannaa irraa muraasa fudhatee Yahuudotaaf kennutti isa dhiibanii turan. Isaanis sanatti Isa falfalan; nama falfala sana raawwate Labiid ibn al-A‘sam, nama Yahuudii ta’e ture.

Suurawwan lamaan waa’ee kanaaf bu’an. Abu Haamid Ahmad ibn Abdullaah as-Saalihii nuuf hime; Abu Sa‘iид Muhammad ibn Muusaa as-Sayrafii nuuf hime; Abu al-‘Abbaas Muhammad ibn Ya‘quub al-Asamm nuuf hime; Muhammad ibn Abdullaah ibn ... nuuf hime; Anas ibn ‘Iyaad, abbaa isaa irraa, A’ishaa irraa: Nabiyyiin (SAW) falfalame; hamma wanta tokko hojjete fakkaatee garuu hin hojjenne. Gooftaa isaa kadhate; ergasii akkana jedhe: “Rabbiin waan ani Isarraa murtii gaafadhe keessatti deebii akka naaf kenne beektee?” A’ishaan, “Yaa Ergamaa Rabbii, maalidha?”

jette. Innis, “Namoonni lama na bira dhufanii, tokko mataa koo bira, inni biraan miila koo bira taa’an. Isaan keessaa tokko isa biraatiin, ‘Namicha kana maaltu dhukkubse?’ jedhe. Inni, ‘Falfalameera’ jedhe. ‘Eenytu isa falfale?’

jedhe. ‘Labiid ibn al-A‘sam’ jedhe. ‘Maalin falfale?’ jedhe. ‘Shallaggaa rifeensaa, rifeensa irraa haftee fi qola muka timiraa dhiiraa keessatti’ jedhe. ‘Eessa jira?’ jedhe. ‘Dharwaan keessatti; Dharwaan boolla Banu Zurayq keessa jiru’ jedhe.”

A’ishaan akkana jette: Ergamaan Rabbii (SAW) boolla sana dhaqanii, achiis A’ishaa bira deebi’anii, “Rabbiin kakadhe, bishaan isaa akka bishaan hennātti fakkaata; muka timiraa isaa immoo mataa sheyxaanaa fakkaata” jedhan. A’ishaan, “Yaa Ergamaa Rabbii, maaliif hin baafne?” jette. Innis, “Rabbiin na fayyiseera; namoota irratti hammina kakaasuu waan hin jaallanneef akkana godhe” jedhe.

Boolla keessatti dhagaa jala akka ture ni gabaafame. Dhagaa sana ol kaasan; qola muka timiraa baasan; keessa isaa rifeensa mataa Isaa irraa haftee fi ilkaan haaddannaa Isaa irraa muraasa argan. Al-Mutahhar ibn ‘Ali al-Faarisii Muhammad ibn Ibraahiim as-Saalahaanii irraa, inni Abdullaah ibn Muhammad ibn Ja‘far Abu ash-Shaykh al-Haafiz irraa, inni Ibn Abi ‘Aasim irraa, inni Abu Bakr ibn Abi Shayba irraa, inni Abu Mu‘aawiya irraa, al-A‘mash, Yaziid ibn Hayyaan, Zayd ibn Arqam irraa nuuf hime: “Nama Yahuudii tokko Nabiyyii (SAW) falfale; kanaaf guyyoota muraasa dhukkubsatan.

Jibriil dhufee, ‘Nama Yahuudii tokko si falfale; tuuttuu siif hidhe. Ergamaa Rabbii (SAW) ‘Alii ergan; inni tuuttuu sana baasee fide. Tuuttuu tokko yeroo hiikan hundaa, Nabiyyiin salphina argan. Ergasiis akka nama hidhaa irraa hiikameetti ka’an; Yahuudota irratti dhimma kana hin himne; hamma du’a Isaanii fuula Isaanii irratti hin argine” jechuun.

Muqaatil fi al-Kalbi akkana jedhan: Funyoo irratti tuuttuu kudha tokko hidhe. Tuuttuun lilmoon keessaa galfame ture jedhame. Rabbiin suurawwan lamaan buuse; ayata tokko qara’an hundatti tuuttuun tokko hiikama ture, hanga tuuttuun hundi hiikamutti. Ergamaan Rabbii (SAW) akka nama hidhaa irraa hiikameetti ka’an.

Ji’a ja’a keessa ture, halkanii sadi immoo dhukkubni Isaa hammaate; Mu‘awwidhatayn bu’an jedhamee gabaafame.

Ismaa‘iil ibn Abdil-Qaahir, Abdil-Ghaafir ibn Muhammad irraa, inni Muhammad ibn ‘Iisaa al-Juluudii irraa, innis Ibraahiim ibn Muhammad ibn Sufyaan irraa, innis Muslim ibn al-Hajjaaj irraa, innis Bishr ibn Hilaal as-Sawwaaf irraa, inni Abdil-Aziiz ibn Suhayb, Abu Nadra, Abu Sa‘iид irraa hime: Jibriil (AS) Nabiyyii (SAW) bira dhufee, “Yaa Muhammad, dhukkubsattee?” jedhe. Innis, “Eeyyee” jedhe. Jibriil akkana jedhe: “Maqaa Rabbitiin siif ruqyaa godha; waan si miidhu hunda irraa, lubbuu hamaa hunda irraa yookaan ija hinaaftuu irraa; Rabbiin si haa fayyisu. Maqaa Rabbitiin siif ruqyaa godha; Rabbiin si haa fayyisu.”

Jechi Rabbii ol ta’e “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha” jedhu keessatti, al-falaq jechuun barii jechuudha; kun yaada Jaabir ibn Abdullaah, Hasan, Sa‘iيد ibn Jubayr, Mujaahid, Qataada fi mufassiroota hedduu ti. Innis riwaayaa al-‘Awfii Ibn ‘Abbaas irraa gabaasetti argama; ragaan isaas “Isa barii baasu” jedhuudha. Ibn ‘Abbaas irraa al-falaq jechuun hidhaa Jahannam keessa jiru ta’uu gabaafame. Al-Kalbiin, “Jahannam keessatti sulula tokko” jedhe.

Dahhaakis “Uumama” jedhe; riwaayaan al-Walabii Ibn ‘Abbaas irraa akkana gabaase. Yaadni beekamaan kan jalqabaa dha. “Waan Inni uume hammina irraa.” Suurattii Madaniidha. “Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha.”

“Waan qoma namootaa keessatti waswaasu” jechuun dubbii dhokataa, sagalee dhaga’uu malee hiikni isaa gara qalbii namaatti gahuudha. “Mootii namootaa.” “Gabbaramaa namootaa.”

“Waswaasa dhokatu hammina isaa irraa” jechuun sheyxaana. Jechi “waswaas” madda jechaa fi maqaa ta’uu danda’a. Az-Zajjaaj akkana jedhe: Sheyxaana waswaasa qabu jechuudha. “Al-khannaas” jechuun kan deebi’ee dhokatu; sheyxaanni qalbii namaa irratti qubatee jiraata.

Namni Rabbiin yeroo yaadatu ni dhokata; namni dagatu immoo waswaasa. Qataada akkana jedhe: Inni qoma namaa keessa funyaan saree fakkaatu qaba; gabritichi Gooftaa isaa yeroo yaadatu ni dhokata. Mataa isaa mataa bofaa fakkaata; firii qalbii irra mataa isaa kaa’ee, abdii sobaa isaaf kenna, waan tokko itti hima. Namni Rabbiin yeroo yaadatu ni dhokata; yoo hin yaadatin immoo deebi’ee mataa isaa kaa’a.

“Jinnii fi namoota irraa” jechuun sheyxaanni jinnii keessaa akkuma nama keessa seenu, nama keessas seena; jinniifis akkuma namaaf waswaasu waswaasa. Al-Kalbiin akkana jedhe. “Qoma namootaa keessatti” jecha jedhu keessatti, “namoota” jechuun wanta itti aansee ibsame, jechuun jinnii fi namoota hammata. Kanaaf jinnii “namoota” jechuun moggaase; akkuma “namoota” ykn “dhiira” jedhee isaan waame: “Namoonni keessaa dhiironni jinnii keessa jiranitti maganfatu turan” (Al-Jinn, 6).

Araboota keessaa namni tokko yeroo dubbatu jinnii irraa gareen dhufe; “Isin eenyu?” jedhamee gaafatamee, “Nuti namoota jinnii irraa dhufne” jedhe jedhame. Kun yaada al-Farraa ti. Namoonni tokko tokko, waswaasni namoota irraa kan dhufu akkuma waswaasa sheyxaanaa ta’uu isaa mirkaneessanii, “Waswaas” jecha jedhu hojii jinnii fi namaa lamaanitti dabarsan.

Akkuma Rabbiin, “Nabiyyii hundaaf diina sheyxaana namootaa fi jinnii taasifne” jedhe (Al-An‘aam, 112). Hiikni isaa, hammina jinnii fi namaa lamaanirraa maganfadhu ajajame jechuudha.

Ismaa‘iil ibn Muhammad, Muhammad ibn ‘Iisaa irraa, innis Ibraahiim ibn Muhammad ibn Sufyaan irraa, innis Muslim ibn al-Hajjaaj irraa, innis Qutayba ibn Sa‘iид irraa, innis Jariir irraa, inni Bayaan, Qays ibn Abi Haazim, ‘Uqba ibn ‘Aamir irraa gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Ayata halkan kana buufaman, kanneen fakkaatan isaanii takkaa hin argamne, argitee jirtaa? ‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha.’”

Abu Sa‘iид Muhammad ibn Ibraahiim ash-Shurayhii, Abu Ishaaq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibraahiim ath-Tha‘labii irraa, inni Abu al-Hasan Abdur-Rahmaan ibn Ibraahiim al-‘Adl irraa, inni Abu al-‘Abbaas Muhammad ibn Ya‘quub irraa, inni Abu al-‘Abbaas ibn al-Waliid ibn Mirthad irraa, inni abbaa isaa irraa, inni al-Awzaa‘ii irraa, inni Yahyaa ibn Abi Kathiir irraa, inni Muhammad ibn Ibraahiim ibn al-Haarith at-Taymii irraa, inni ‘Uqba ibn ‘Aamir al-Juhanii irraa hime: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana isaan jedhan: “Warra eegumsa barbaadan keessaa wanta ittiin eegumsa barbaadan hunda caalu si himuu?” ‘Uqbaan, “Eeyyee” jedhe.

Innis, “‘Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha’ fi ‘Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha’” jedhe.

Abu Muhammad Abdullaah ibn Abdissamad al-Jawzjaanii, Abu al-Qaasim ‘Ali ibn Ahmad al-Khuzaa‘ii irraa, inni Abu Sa‘iид al-Haytham ibn Kulayb ash-Shaashii irraa, inni Abu ‘Iisaa at-Tirmidhii irraa, innis Qutayba irraa, innis al-Mufaddal ibn Fadaala, ‘Uqayl, az-Zuhri, ‘Urwa, A’ishaa irraa gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) yeroo halkan hunda gara ciisicha isaanii deeman, harka isaanii walitti qabanii keessatti afuufu, “Qul huwallahu ahad,” “Jedhi: Gooftaa barii irratti nan maganfadha,” fi “Jedhi: Gooftaa namootaa irratti nan maganfadha” qara’u turan.

Ergasiis harka lamaan sanaan qaama isaanii irraa hamma dandeettii isaaniitti haxaa’u; jalqaba mataa, fuulaa fi qaama isaanii keessaa gara fuulduraatti jiru haxaa’u turan. Kana sadii irra deddeebi’anii hojjatu turan.

Abu al-Hasan as-Sarakhsi Zahir ibn Ahmad irraa, Abu Ishaaq al-Haashimii irraa, Abu Mus‘ab Maalik irraa, Ibn Shihaab ‘Urwa ibn az-Zubayr, A’ishaa (RA) irraa gabaase: Nabiyyiin (SAW) yeroo dhukkubsatan Mu‘awwidhat of irratti qara’anii afuufu turan. Dhukkubni isaanii yeroo hammaatu, ani Isaan irratti qara’ee, barakaa isaanii abdachaa harka Isaaniin Isaan haxaa’a ture.

Imaam Abu ‘Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qaadii fi Abu Haamid Ahmad ibn Abdullaah as-Saalihii akkana jedhan: Abu Bakr Ahmad ibn al-Husayn al-Hayrii nuuf hime; Muhammad ibn Ahmad ibn Ma‘qil al-Maydaanii nuuf hime; Muhammad ibn Yahyaa nuuf hime; Abdurrazzaaq nuuf hime; Ma‘mar, az-Zuhri, Saalim, Ibn ‘Umar irraa gabaase: Ergamaan Rabbii (SAW) akkana jedhan: “Hinaaffaan nama lama qofa irratti hayyamama: nama Rabbiin Qur’aana kenneefi inni halkan fi guyyaa isaatiin dhaabbatu, akkasumas nama Rabbiin qabeenya kenneefi inni halkan fi guyyaa irraa kennu.”

Abdul-Waahid al-Miliihii, Ahmad ibn Abdullaah an-Na‘imii irraa, inni Muhammad ibn Yuusuf irraa, inni Muhammad ibn Ismaa‘iil irraa, inni Ibraahiim ibn Hamza irraa, Ibn Abi Haazim, Yaziid — jechuun Ibn al-Haad — irraa, Muhammad ibn Ibraahiim, Abu Salama ibn Abdir-Rahmaan, Abu Hurayra irraa hime: Nabiyyiin (SAW) akkana jedhan: “Rabbiin Nabiyyii sagalee bareedaan Qur’aana qara’u, sagalee isaa ol kaasuu wajjin dhageeffachuun, akka dhageeffatu wanta tokkoof dhageeffatee hin beeku.” Tafsiirni xumurame.