پەناگرتن لە خراپە و وەسوەسە

تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی

(وَلَهُ مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ) واتە: «لە خراپیی حەسوودێک کاتێک حەسوودی دەکات». حەسوود ئەو کەسەیە کە حەزی لەوەیە نیعمەت لە کەسی حەسوودپێکراو لابچێت، بۆیە بە هەموو ئەو هۆکارانەی لە توانایدایە هەوڵی لەناوبردنی دەدات. لەبەر ئەوە پێویست بوو پەنا بەخوا ببرێت لە خراپیی ئەو، و پیلانەکەی پووچەڵ بکرێتەوە. عەین‌کەرەش دەچێتە ناو حەسوودەوە؛ چونکە عەین تەنها لە حەسوودێکی خراپ‌سروشت و خراپ‌دڵەوە سەرچاوە دەگرێت.

ئەم سوورەتە پەناخواستن لە هەموو جۆرەکانی خراپیی، بە گشتی و تایبەتی، لەخۆدەگرێت. هەروەها دەرخەری ئەوەیە کە سیحر ڕاستییەکە و ترس لە زیانی هەیە، و دەبێت پەنا بەخوا لێی ببرێت و لە ئەهلی سیحرەوەش پەنا بەخوا ببرێت.

واتە: (قُلْ) «بڵێ»، بە پەناخواستنەوە: (أَعُوذُ) واتە: پەنا دەبەم، پشتی پێ دەبەستم و خۆم دەپارێزم (بِرَبِّ الْفَلَقِ) واتە: بە پەروەردگاری دڕکێنەری دانە و هەستە، و دەرخەری بەیانی.

دوای گشتییەکە، تایبەتییەکەی دیاری کرد و فەرمووی: (وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ) واتە: لە خراپیی ئەوەی لە شەودا ڕوودەدات، کاتێک تاریکییەکەی هەموو شتێک دادەپۆشێت و زۆرێک لە ڕۆحە خراپەکان و ئاژەڵە زیانبەخشەکان تێیدا بڵاودەبنەوە.

(مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ) واتە: لە خراپیی هەموو ئەو شتانەی خوای گەورە دروستی کردوون؛ لە مرۆڤ و جن و ئاژەڵ. بۆیە پەنا بە دروستکەریانیان دەبرێت لە خراپییەکەی تێیاندا.

(وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ) واتە: لە خراپیی جادوگەرە ژنان، ئەوانەی بۆ جادووکردنەکانیان یارمەتی لە فووکردن لە گرێکان وەردەگرن، ئەو گرێیانەی بۆ جادوو دەیبەستن.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

ئەم سوورەتە پەناخواستن بە پەروەردگاری خەڵک، خاوەنیان و پەرستراویان لە شەیتان لەخۆدەگرێت؛ ئەوەی بنەڕەت و سەرچاوەی هەموو خراپییەکانە. لە فیتنە و خراپییەکانی ئەوەیە کە لە دڵی خەڵکدا وەسوەسە دەخات، خراپییان بۆ جوان دەکات و بە شێوەیەکی جوان پێیانیان دەنوێنێت، ویستیان بۆ کردنی چالاک دەکات، چاکەیان بۆ ناشیرین دەکات و لێیانیان بێ‌هیوای دەکات، و بە شێوەیەکی جیاواز لە شێوەی ڕاستەقینەی خۆی پێیانیان دەنوێنێت. ئەو هەمیشە لەم دۆخەدایە؛ وەسوەسە دەخات و دەکشێتەوە، واتە: دوا دەکەوێت کاتێک بەندەکەی پەروەردگاری خۆی دەهێنێتەوە یاد و بۆ دوورخستنەوەی ئەو یارمەتی دەخوازێت.

بۆیە پێویستە پەنا ببات و خۆی بە پەروەردگاریی خوای گەورە بۆ هەموو خەڵک بپارێزێت. هەموو دروستکراوەکانیش لە ژێر پەروەردگاریی و پاشایەتیی ئەودان؛ هەر ئاژەڵێکیش، ئەو زەواڵییەکەی بە دەستی ئەوە. هەروەها بە پەرستراویبوونی ئەو پەنا ببات؛ ئەوەی خوای گەورە خەڵکی بۆی دروست کردوون. ئەمەش بۆیان تەواو نابێت، مەگەر بە دوورخستنەوەی خراپیی دوژمنەکەیان؛ ئەو دوژمنەی دەیەوێت لە ڕێگای پەرستنی خوا لایان بدات و لە نێوانیان و ئەو پەرستنەدا ببێتە بەربەست، و دەیەوێت بیانکاتە لایەنگری خۆی، تاکو ببنە خاوەنی دۆزەخ.

وەسوەسەخستن هەروەک لە جن دەبێت، لە مرۆڤیش دەبێت؛ بۆیە فەرمووی: (مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ) واتە: لە جنیان و مرۆڤەکان.

سوپاس بۆ خوای پەروەردگاری جیهانیان، لە سەرەتا و کۆتاییدا، ئاشکرا و نهێنیشدا. داوای لێ دەکەین کە نیعمەتەکەی تەواو بکات، و لە گوناهەکانمان خۆش بێت؛ ئەو گوناهانەی بەربەست بوون لە نێوان ئێمە و زۆرێک لە بەرەکەتەکانی، و هەڵە و ئارەزووەکانێک کە دڵەکانمانیان لە بیرکردنەوە لە ئایەتەکانی لای بردووە. هیوا و چاوەڕوانیی لێ دەکەین کە بە خراپیی ئەوەی لامانە، خێری ئەوەی لایەتی لێمان قەدەغە نەکات؛ چونکە تەنها کافران لە ڕەحمەتی خوا بێ‌هیوا دەبن و تەنها گومڕاکان لە ڕەحمەتی ئەو ناومێد دەبن.

خوا لەسەر پێغەمبەرەکەی محەممەد، و لەسەر خێزان و هاوەڵانی، درود و سەلامی بێ‌وچان و بەردەوام بن، هەتا هەمیشە. سوپاس بۆ خوایە کە بە نیعمەتی ئەو چاکەکان تەواو دەبن.

بە یارمەتی و سەرکەوتنی باشی ئەو، تەفسیری کتێبی خوای گەورە تەواو بوو؛ بە دەستی کۆکەرەوە و نووسەری، عەبدولڕەحمان کوڕی ناسر کوڕی عەبدوڵڵا، ناسراو بە ئیبن سەعدی. خوا لێی و لە دایک و باوکی و هەموو موسڵمانان خۆش بێت. ئەمە لە یەکەم ڕۆژی ڕەبیعی یەکەمی ساڵی ١٣٤٤ی کۆچی محەممەد، صلی الله عليه وسلم، بوو. بە سوپاسی خوا تەواو بوو. لە پشتی نوێژەکانتاندا بیرمان بکەنەوە و دوعامان بۆ بکەن.

تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر

تەفسیری سوورەتەکانی «الفلق» و «الناس» (المعوذتين)، کە هەردووکیان مەدەنین.

ئیما‌م ئەحمەد دەڵێت: عەفان بۆمانی گێڕایەوە، وتی: حەماد بن سەلەمە بۆمانی گێڕایەوە، عاسیم بن بەهدەلە بۆمانی گێڕایەوە، لە زەر بن حوبەیشەوە، وتی: بە ئوبەی بن کەعبم گوت: ئایا عەبدوڵڵا بن مەسعود ئەو دوو سوورەتەی «المعوذتين» لە موصحەفەکەیدا نانووسێت؟ ئەویش وتی: شاهیدی دەدەم کە پێغەمبەری خوا ﷺ بۆمی گێڕایەوە کە جبرائیل (ع) پێی وتبوو: «بڵێ: پەنا دەگرم بە پەروەردگاری بەیان»، منیش وتم. پاشان وتی: «بڵێ: پەنا دەگرم بە پەروەردگاری خەڵک»، منیش وتم. ئێمەش هەمان شت دەڵێین کە پێغەمبەر ﷺ فەرمووی.

ئەبو بەکر حومەیدی لە «مووسنەد»ەکەیدا لە سوفیان بن عویەینەوە گێڕاویەتییەوە، وتی: عەبدە بن ئەبی لەبابە و عاسیم بن بەهدەلە بۆمانیان گێڕایەوە، کە هەردووکیان گوێیان لە زەر بن حوبەیش بوو، وتی: دەربارەی ئەو دوو سوورەتەم لە ئوبەی بن کەعب پرسی، پێم وت: ئەی ئەبا مونزیر، براکەت عەبدوڵڵا بن مەسعود ئەوان لە موصحەف دەسڕێتەوە. وتی: من لە پێغەمبەری خوا ﷺ پرسی، ئەویش فەرمووی: «پێم وترا: بڵێ؛ منیش وتم». ئێمەش وەک پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی دەڵێین.

ئەحمەد دەڵێت: وەکیع بۆمانی گێڕایەوە، وتی: سوفیان بۆمانی گێڕایەوە، لە عاسیمەوە، لە زەرەوە، وتی: دەربارەی ئەو دوو سوورەتەم لە عەبدوڵڵا بن مەسعود پرسی. ئەویش وتی: من لە پێغەمبەر ﷺ دەربارەیان پرسی، فەرمووی: «پێم وترا؛ منیش بۆ ئێوەم گێڕایەوە، ئێوەش بڵێن». ئوبەی وتی: پێغەمبەر ﷺ بۆ ئێمەی فەرموو، ئێمەش دەیڵێین.

بوخاری دەڵێت: عەلی بن عەبدوڵڵا بۆمانی گێڕایەوە، وتی: سوفیان بۆمانی گێڕایەوە، وتی: عەبدە بن ئەبی لەبابە، لە زەر بن حوبەیشەوە؛ هەروەها عاسیم لە زەرەوە بۆمانی گێڕایەوە، وتی: لە ئوبەی بن کەعبم پرسی و پێم وت: ئەی ئەبا مونزیر، براکەت عەبدوڵڵا بن مەسعود وای دەڵێت و وای دەڵێت. وتی: من لە پێغەمبەر ﷺ پرسی، فەرمووی: «پێم وترا؛ منیش وتم». ئێمەش وەک پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی دەڵێین. بوخاری و نەسائییش لە قتیبەوە، لە سوفیان بن عویەینەوە، لە عەبدە و عاسیم بن ئەبی نوجوودەوە، لە زەر بن حوبەیشەوە، لە ئوبەی بن کەعبەوە، هەمان ڕیوایەتیان گێڕاوەتەوە.

حافیز ئەبو یەعلا دەڵێت: ئەزرەق بن عەلی بۆمانی گێڕایەوە، حەسسان بن ئیبراهیم بۆمانی گێڕایەوە، سەلت بن بەهرام بۆمانی گێڕایەوە، لە ئیبراهیمەوە، لە عەلقەمەوە، وتی: عەبدوڵڵا ئەو دوو سوورەتەی لە موصحەف دەسڕییەوە و دەیگوت: تەنها فەرمان بە پێغەمبەری خوا ﷺ درابوو کە پەنا بەوان بگرێت، عەبدوڵڵا خۆی ئەوانی نەدەخوێندەوە.

عەبدوڵڵا بن ئەحمەد لە ڕیوایەتی ئەعمەشەوە، لە ئەبوئیسحاقەوە، لە عەبدولڕەحمان بن یەزیدەوە گێڕاویەتییەوە، کە عەبدوڵڵا ئەو دوو سوورەتەی لە موصحەفەکانی دەسڕییەوە و دەیگوت: ئەوان لە کتێبی خوا نین. ئەعمەش دەڵێت: عاسیمیش بۆمانی گێڕایەوە، لە زەر بن حوبەیشەوە، لە ئوبەی بن کەعبەوە، وتی: دەربارەی ئەو دوو سوورەتەمان لە پێغەمبەری خوا ﷺ پرسی، فەرمووی: «پێم وترا؛ منیش وتم».

ئەمە لای ژمارەیەکی زۆر لە خوێنەران و فەقیهانەوە بەناوبانگە، کە عەبدوڵڵا بن مەسعود ئەو دوو سوورەتەی لە موصحەفەکەیدا نەنووسیوە. لەوانەیە لە پێغەمبەری خوای نەبیستبێتن و لای ئەو بە شێوەی تەواتور نەگەیشتبێتن. پاشان لەوانەیە لەو بۆچوونەی خۆی گەڕابێتەوە و لەگەڵ بۆچوونی کۆمەڵەکە یەکگرتبێتەوە؛ چونکە هاوەڵان (ڕەزای خوا لێیان بێت) ئەو دوو سوورەتەیان لە موصحەفە سەرەکییەکاندا نووسی و بەم شێوەیە بۆ هەموو ناوچەکان ناردیان. سوپاس و ستایش بۆ خوا.

موسلیم لە «صحیح»ەکەیدا دەڵێت: قتیبە بۆمانی گێڕایەوە، جەریر بۆمانی گێڕایەوە، لە بەیانەوە، لە قەیس بن ئەبی حازمەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئایا نەبینیت ئەو ئایەتانەی ئەمشەو دابەزێنران؟ تا ئێستا هاوشێوەی ئەوان نەبینراوە: ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾». ئەحمەد و موسلیمیش، هەروەها تیرمیزی و نەسائی، لە ڕیوایەتی ئیسماعیل بن ئەبی خالیدەوە، لە قەیس بن ئەبی حازمەوە، لە عوقبەوە هەمان ڕیوایەتیان گێڕاوەتەوە. تیرمیزی وتوویەتی: حەسەن و صحیحە.

ڕێگایەکی دیکە: ئیمام ئەحمەد دەڵێت: وەلید بن موسلیم بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن جابیر بۆمانی گێڕایەوە، لە قاسم ئەبو عەبدولڕەحمانەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، وتی: لە یەکێک لەو دۆڵانەدا پێشەنگی شترەکەی پێغەمبەری خوا ﷺم دەکرد، پێی فەرمووم: «ئەی عوقبە، سواری نابیت؟» منیش ترسام نەبادا ئەوە نافرمانییەک بێت. پێغەمبەری خوا ﷺ دابەزی و من ماوەیەکی کەم سواری بووم، پاشان ئەویش سوار بوو و فەرمووی: «ئەی عوقەیب، فێری دوو سوورەتت نەکەم کە باشترین دوو سوورەتن کە خەڵک خوێندوویانەتەوە؟» وتم: بەڵێ، ئەی پێغەمبەری خوا.

ئەویش ئەم دوو سوورەتەی خوێندمەوە: ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾. پاشان نوێژ بانگ کرا، پێغەمبەری خوا ﷺ پێش نوێژکەوت و ئەو دوو سوورەتەی خوێندەوە، پاشان لە تەنیشتمدا تێپەڕی و فەرمووی: «ئەی عوقەیب، چۆنت بینی؟ هەموو جارێک خەوتیت و هەموو جارێک هەستایت ئەوان بخوێنەوە». نەسائی لە ڕیوایەتی وەلید بن موسلیم و عەبدوڵڵا بن موبارەکەوە، کە هەردووکیان لە ئیبن جابیرەوە ڕیوایەتیان کردووە، هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

ئەبو داوود و نەسائییش لە ڕیوایەتی ئیبن وەهبەوە، لە معاویە بن ساڵحەوە، لە عەلاء بن حارسەوە، لە قاسم بن عەبدولڕەحمانەوە، لە عوقبەوە گێڕاویانەتەوە.

ڕێگایەکی دیکە: ئەحمەد دەڵێت: ئەبو عەبدولڕەحمان بۆمانی گێڕایەوە، سەعید بن ئەبی ئەیوب بۆمانی گێڕایەوە، وتی: یەزید بن عەبدولعەزیز ڕەعینی و ئەبو مەرحوم، لە یەزید بن محەممەد قورەیشییەوە، لە عەلی بن ڕەباحەوە، لە عوقبە بن عامرەوە بۆمیان گێڕایەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمانی پێکردم کە دوای هەر نوێژێک ئەو سوورەتانەی پەناگرتن بخوێنمەوە. ئەبو داوود و تیرمیزی و نەسائییش بە چەند ڕێگایەک لە عەلی بن ئەبی ڕەباحەوە گێڕاویانەتەوە. تیرمیزی وتوویەتی: غەریبە.

ڕێگایەکی دیکە: ئەحمەد دەڵێت: یەحیی بن ئیسحاق بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن لەهیعە بۆمانی گێڕایەوە، لە مەشرەح بن هاعانەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ پێی فەرمووم: «هەردوو سوورەتی پەناگرتن بخوێنەوە، چونکە هیچ شتێک وەک ئەوان ناخوێنیتەوە». تەنها ئەحمەد ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

ڕێگایەکی دیکە: ئەحمەد دەڵێت: حەیوە بن شوریح بۆمانی گێڕایەوە، بقیە بۆمانی گێڕایەوە، بوحەیر بن سەعد بۆمانی گێڕایەوە، لە خالید بن مەعدانەوە، لە جوبەیر بن نوفەیرەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، کە وتی: کاتێک ئاستەرێکی خۆڵەمێشییەک بە پێغەمبەری خوا ﷺ بەخشرایەوە، سواری بوو و عوقبە بەڕێی دەبرد. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ بخوێنەوە». عوقبە چەند جارێک دووبارەی کردەوە تا خوێندییەوە. پێغەمبەری خوا ﷺ هەستی کرد کە عوقبە زۆر دڵخۆش نییە بەو شتەی پێی فەرمووە، فەرمووی: «لەوانەیە بە کەم ببینیتەوە؟

هیچ شتێک وەک ئەوە نییە کە پێی نوێژ بکەیت». نەسائی لە عەمرو بن عوسمانەوە، لە بقیەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە. نەسائی هەروەها لە ڕیوایەتی سوورییەوە، لە معاویە بن ساڵحەوە، لە عەبدولڕەحمان بن جوبەیر بن نوفەیرەوە، لە باوکییەوە، لە عوقبە بن عامرەوە گێڕاویەتییەوە، کە عوقبە لە پێغەمبەری خوا ﷺ دەربارەی ئەو دوو سوورەتەی پەناگرتن پرسی و هەمان واتای ڕیوایەتەکەی پێشوو باس کرد.

ڕێگایەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: محەممەد بن ئەعلا بۆمانی گێڕایەوە، معتمیر بۆمانی گێڕایەوە، گوێم لە نوئمان بوو، لە زیاد ئەبو ئەسەدەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خەڵک بە هیچ شتێک وەک ئەم دووانە پەنا نەگرتووە: ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾».

ڕێگایەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: قتیبە بۆمانی گێڕایەوە، لەیس بۆمانی گێڕایەوە، لە ئیبن عەجڵانەوە، لە سەعید مەقبرییەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، وتی: لەگەڵ پێغەمبەری خوا ﷺ پیاسەمان دەکرد، پێی فەرمووم: «ئەی عوقبە، بڵێ». وتم: چی بڵێم؟ بێدەنگ بوو. پاشان فەرمووی: «بڵێ».

وتم: چی بڵێم، ئەی پێغەمبەری خوا؟ بێدەنگ بوو. پێم گوت: خوایە، ئەوەی بۆمی بگەڕێنەوە. جا فەرمووی: «ئەی عوقبە، بڵێ». وتم: چی بڵێم، ئەی پێغەمبەری خوا؟ فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾». خوێندمەوە تا گەیشتمە کۆتایی، پاشان فەرمووی: «بڵێ».

وتم: چی بڵێم، ئەی پێغەمبەری خوا؟ فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾». خوێندمەوە تا گەیشتمە کۆتایی. پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «هیچ داواکارێک بە هیچ شتێک وەک ئەم دووانە داوای نەکردووە، و هیچ پەناخوازێک بە هیچ شتێک وەک ئەم دووانە پەنا نەگرتووە».

ڕێگایەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: محەممەد بن یەسار بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولڕەحمان بۆمانی گێڕایەوە، معاویە بۆمانی گێڕایەوە، لە عەلاء بن حارسەوە، لە مەکحولەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ ئەو دوو سوورەتەی لە نوێژی بەیانییەوە خوێندەوە.

ڕێگایەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: قتیبە بۆمانی گێڕایەوە، لەیس بۆمانی گێڕایەوە، لە یەزید بن ئەبی حەبیبەوە، لە ئەبو عیمران ئەسلەمەوە، لە عوقبە بن عامرەوە، وتی: بەدوای پێغەمبەری خوای ﷺ کە سواری بوو، کەوتم. دەستم خستە سەر پێیەکەی و وتم: سوورەتی هود یان سوورەتی یوسفت فێر بکە. فەرمووی: «هیچ شتێک ناخوێنیتەوە کە لای خوا سوودبەخشتر بێت لە ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾».

فەرموودەیەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: مەحمود بن خالید بۆمانی گێڕایەوە، وەلید بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عەمرو ئەوزاعی بۆمانی گێڕایەوە، لە یەحیی بن ئەبی کەسیرەوە، لە محەممەد بن ئیبراهیم بن حاریسەوە، لە ئەبو عەبدوڵڵاوە، لە ئیبن عائیش جوهەنییەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ پێی فەرموو: «ئەی ئیبن عائیش، ڕێنماییت بکەم ـ یان پێت بڵێم ـ بە باشترین شت کە پەناخوازان پەنا دەگرن پێی؟» وتی: بەڵێ، ئەی پێغەمبەری خوا. فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾، ئەم دوو سوورەتەن».

ئەم ڕیوایەتانەی عوقبە وەک تەواتورن؛ لەلای زۆرێک لە زانایانی وردبین لە فەرموودەدا، دڵنیایی دەبەخشن. پێشتر لە ڕیوایەتی سەدی بن عەجلان و فەروە بن مووجاهیدەوە، لە عوقبەوە ئەمە هاتووە: «ئایا فێری سێ سوورەتم نەکەم کە هیچ شتێکی هاوشێوەیان لە تەورات و ئینجیل و زەبوور و فورقاندا دابەزێنراوە؟ ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾».

فەرموودەیەکی دیکە: ئیمام ئەحمەد دەڵێت: ئیسماعیل بۆمانی گێڕایەوە، جەریری بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو عەلاوە، کە پیاوێک وتی: لەگەڵ پێغەمبەری خوا ﷺ لە گەشتێکدا بووین؛ خەڵک بە نۆرە شترەکانیان بەڕێوە دەبرد و ژمارەی شترەکان کەم بوو. نۆرەی پێغەمبەری خوا ﷺ و نۆرەی من هات. پێی گەیشتم و بە شانمەی دا، فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾». پێغەمبەری خوا ﷺ خۆی خوێندەوە، منیش لەگەڵیدا خوێندمەوە.

پاشان فەرمووی: «﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾». پێغەمبەری خوا ﷺ خۆی خوێندەوە، منیش لەگەڵیدا خوێندمەوە، پاشان فەرمووی: «کاتێک نوێژت کرد، ئەو دوو سوورەتە بخوێنەوە». بە ڕواڵەت ئەو پیاوە عوقبە بن عامر بوو، خوا باشتر دەزانێت. نەسائی لە یەعقوب بن ئیبراهیمەوە، لە ئیبن عەلەیەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

فەرموودەیەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: محەممەد بن موسەننا بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد بن جەعفەر بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدوڵڵا ئەسلەمی ـ کە مەبەست ئیبن ئونەیسە ـ لە عوقبە بن عامرەوە، بۆمانی گێڕایەوە: پێغەمبەری خوا ﷺ دەستی خستە سەر سنگم و فەرمووی: «بڵێ». نەمدەزانی چی بڵێم، پاشان فەرمووی: «بڵێ». وتم: ﴿قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ﴾. پاشان پێی فەرمووم: «بڵێ».

وتم: ﴿أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ﴾ تا کۆتایی خوێندمەوە. پاشان پێی فەرمووم: «بڵێ». وتم: ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾ تا کۆتایی خوێندمەوە. پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «بەم شێوەیە پەنا بگرە؛ هەرگیز پەناخوازان بە شتێک وەک ئەوان پەنا نەگرتووە».

فەرموودەیەکی دیکە: نەسائی دەڵێت: عەمرو بن عەلی ئەبو حەفص بۆمانی گێڕایەوە، بەدیل بۆمانی گێڕایەوە، شەداد بن سەعید ئەبو تەلحە بۆمانی گێڕایەوە، سەعید جەریری بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو نەزرەش بۆمانی گێڕایەوە، لە جابیر بن عەبدوڵڵاوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ پێی فەرمووم: «ئەی جابیر، بخوێنەوە». وتم: چی بخوێنمەوە، باوک و دایکم بە فیدات بێت؟ فەرمووی: «بخوێنەوە: ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ﴾ و ﴿قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ﴾». خوێندمەوە، پاشان فەرمووی: «ئەوان بخوێنەوە؛ هیچ شتێک وەک ئەوان ناخوێنیتەوە».

فەرموودەی عائیشە پێشتر هاتووە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ ئەو سوورەتانەی دەخوێندەوە، بەسەر کەفەکانی دەینفوو و بەوانە سەر و ڕوو و هەر شوێنێکی لەشی دەمسح کرد کە دەستی پێی دەگەیشت. ئیمام مالک لە ئیبن شهابەوە، لە عورەوە، لە عائیشەوە گێڕاویەتییەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ کاتێک نەخۆش دەکەوت، ئەو دوو سوورەتەی پەناگرتنی بەسەر خۆیدا دەخوێندەوە و دەینفوو. کاتێک نەخۆشییەکەی توند بوو، من لەسەری دەخوێندەوە و بە دەستی خۆی جەستەی دەمسح کرد، بە هیواوە کە بەرەکەتی تێدا بێت.

بوخاری لە عەبدوڵڵا بن یوسفەوە، موسلیم لە یەحیی بن یەحییەوە، ئەبو داوود لە قەعنەبییەوە، نەسائی لە قتیبەوە ـ هەروەها لە ڕیوایەتی ئیبن قاسم و عیسا بن یونسەوە ـ و ئیبن ماجە لە ڕیوایەتی مەعن و بەشر بن عومەرەوە، ئەم هەشتەیان هەموویان لە مالیکەوە هەمان ڕیوایەتیان گێڕاوەتەوە.

لە کۆتایی سوورەتی «ن»دا فەرموودەی ئەبو سەعید لە ئەبو نەزرەوە پێشتر هاتووە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ پەنا دەگرت لە چاوەکانی جنییان و چاوی مرۆڤ؛ کاتێک ئەو دوو سوورەتەی پەناگرتن دابەزین، ئەوانی گرتەبەر و جگە لەوانی بەجێهێشت. تیرمیزی و نەسائی و ئیبن ماجە ڕیوایەتیان کردووە؛ تیرمیزی وتوویەتی: فەرموودەیەکی حەسەنە.

ئیبن ئەبی حاتم دەڵێت: ئەحمەد بن عیسم بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئەحمەد زوبەیری بۆمانی گێڕایەوە، حەسەن بن ساڵح بۆمانی گێڕایەوە، لە عەبدوڵڵا بن محەممەد بن عەقیلەوە، لە جابیرەوە، وتی: «الفلق» بەیانییە. عوفی لە ئیبن عەبباسەوە گێڕاویەتییەوە کە وتی: «الفلق» بەیانییە. هەروەها لە موجاهید و سەعید بن جوبەیر و عەبدوڵڵا بن محەممەد بن عەقیل و حەسەن و قەتادە و محەممەد بن کەعب قورەیزی و ئیبن زەید و مالیک، لە زەید بن ئەسلەمەوە، هەمان واتا گێڕدراوەتەوە. قورەیزی و ئیبن زەید و ئیبن جەریر وتوویانە: ئەمە وەک فەرموودەی خوای گەورە وایە: ﴿فَالِقُ الْإِصْبَاحِ﴾ [دابەشکەری بەیانی].

عەلی بن ئەبی تەلحە لە ئیبن عەبباسەوە گێڕاویەتییەوە کە «الفلق» بە واتای خەڵقە. ضەححاکیش هەمان شتی وتووە: خوا بە پێغەمبەرەکەی فەرمان داوە لە هەموو خەڵقەکە پەنا بگرێت.

کەعب ئەحبار وتوویەتی: «الفلق» شوێنێکە لە دۆزەخدا؛ ئەگەر دەرگاکەی بکرێتەوە، هەموو دۆزەخییەکان لە توندی گەرمایەکەی هاوار دەکەن. ئیبن ئەبی حاتم ئەمەی گێڕاوەتەوە، پاشان وتی: باوکم بۆمانی گێڕایەوە، سوەهەیل بن عوسمان بۆمانی گێڕایەوە، لە پیاوێکەوە کە ناوی هێناوە، ئەویش لە سدییەوە، لە زەید بن عەلییەوە، لە باوکانیدا، کە وتوویانە: «الفلق» کونێکە لە قوڵایی دۆزەخدا و پۆشەرێکی لەسەرە. کاتێک پۆشەرەکەی لاببرێت، ئاگرێکی لێوە دەردەچێت و دۆزەخ لە توندی گەرمای ئەو ئاگرە هاوار دەکات. هەروەها لە عەمرو بن عەبەسە و سدی و کەسانی دیکەوە گێڕدراوەتەوە.

فەرموودەیەکی مەرفوعی ناڕەواش لەبارەی ئەمەوە هاتووە. ئیبن جەریر دەڵێت: ئیسحاق بن وەهب واسطی بۆمانی گێڕایەوە، مەسعود بن موسا بن مەشکان واسطی بۆمانی گێڕایەوە، نەسر بن خوزەیمە خۆراسانی بۆمانی گێڕایەوە، لە شوعەیب بن سەفوانەوە، لە محەممەد بن کەعب قورەیزیەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەری خوا ﷺ، کە فەرمووی: «الفلق کونێکە لە دۆزەخدا و داپۆشراوە». ئیسنادی ئەم ڕیوایەتە نامۆیە و بە مەرفوعییەتی دروست نییە.

ئەبو عەبدولڕەحمان حوبولی وتوویەتی: «الفلق» یەکێکە لە ناوەکانی دۆزەخ. ئیبن جەریر دەڵێت: بۆچوونی ڕاست هەمان بۆچوونی یەکەمە، کە «الفلق» بەیانییە. ئەمەش ڕاستە و بوخاری (ڕەحمەتی خوای لێ بێت) لە «صحیح»ەکەیدا هەڵیبژاردووە.

«وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ» [و لە خراپەی تاریکییەک، کاتێک دێتە ناوەوە]. موجاهید وتوویەتی: «غاسق» واتە شەو، کاتێک «وقب» دەبێت؛ مەبەستی لێ ئاوابوونی خۆرە. بوخاری ئەمەی لێوە گێڕاوەتەوە، هەروەها ئیبن ئەبی نەجیح لە موجاهیدەوە گێڕاویەتییەوە. ئیبن عەبباس و محەممەد بن کەعب قورەیزی و ضەححاک و خوسەیف و حەسەن و قەتادەش هەمان شتیان وتووە: مەبەست شەوە، کاتێک بە تاریکییەکەی دادێت.

زوهری وتوویەتی: «و لە خراپەی غاسق کاتێک وقب دەبێت» واتە خۆر کاتێک ئاوا دەبێت. عەتییە و قەتادە وتوویانە: «وقب بوونی شەو» واتە ڕۆیشتنی شەو. ئەبو موهەزم لە ئەبو هورەیرەوە گێڕاویەتییەوە: «و لە خراپەی غاسق کاتێک وقب دەبێت» واتە ئەستێرەیەک. ئیبن زەید وتوویەتی: عەرەب دەیانگوت «الغاسق» واتە کەوتنی ئەستێرەی ثریا؛ نەخۆشی و تاون لە کاتی کەوتنی ئەو ئەستێرەیە زۆر دەبوو و کاتێک دەردەکەوت، کەم دەبووەوە.

ئیبن جەریر دەڵێت: ئەوانە بەڵگەیەکیان لە ئەسەرەوە هەیە، کە نەسر بن عەلی بۆمی گێڕایەوە، وتی: بەکار بن عەبدوڵڵا ـ کوڕەزای هەممام ـ بۆمی گێڕایەوە، محەممەد بن عەبدولعەزیز بن عومەر بن عەبدولڕەحمان بن عەوف بۆمی گێڕایەوە، لە باوکییەوە، لە ئەبو سەلەمەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، لە پێغەمبەری خوا ﷺ، کە دەربارەی ﴿وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ﴾ فەرمووی: «ئەستێرەی غاسق». من دەڵێم: ئەم فەرموودەیە بە مەرفوعییەتی بۆ پێغەمبەری خوا ﷺ دروست نییە.

ئیبن جەریر دەڵێت: هەندێکی دیکەیان وتوویانە مەبەست مانگە. من دەڵێم: بەڵگەی ئەو بۆچوونە ئەو ڕیوایەتەیە کە ئیمام ئەحمەد گێڕاویەتییەوە: ئەبو داوودی حەفری بۆمانی گێڕایەوە، لە ئیبن ئەبی ذئبەوە، لە حاریسەوە، لە ئەبو سەلەمەوە، کە عائیشە (ڕەزای خوا لێی بێت) وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ دەستی گرتەم و مانگی پێشان دام کە هەڵدەهات، پاشان فەرمووی: «پەنا بە خوا بگرە لە خراپەی ئەم غاسقە، کاتێک وقب دەبێت». تیرمیزی و نەسائی لە کتێبەکانی تەفسیرەکەیان لە «سونەن»ەکانیاندا، لە ڕیوایەتی محەممەد بن عەبدولڕەحمان ئیبن ئەبی ذئبەوە، لە مامە حاریس بن عەبدولڕەحمانەوە هەمان ڕیوایەتیان گێڕاوەتەوە. تیرمیزی وتوویەتی: حەسەن و صحیحە.

وشەکانی ئەمانەیە: «پەنا بە خوا بگرە لە خراپەی ئەمە، چونکە ئەمە غاسقە کاتێک وقب دەبێت». لە وشەکانی نەسائی: «پەنا بە خوا بگرە لە خراپەی ئەمە؛ ئەمە غاسقە کاتێک وقب دەبێت».

ئەوانەی بۆچوونی یەکەمیان هەیە، کە دەڵێن مەبەست شەوە کاتێک دادێت، دەڵێن: ئەمە ناکۆکی لەگەڵ بۆچوونی ئێمەدا نییە؛ چونکە مانگ نیشانەی شەوە، و تەنها لە شەودا هێزی هەیە. هەروەها ئەستێرەکانیش تەنها لە شەودا دەدرەوشێنەوە؛ بەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هەمان شتەی ئێمە گوتوومانە، خوا باشتر دەزانێت.

فەرموودەی خوا: ﴿وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ﴾ [و لە خراپەی ئەوانەی لە گرێکاندا فوو دەکەن]. موجاهید و عیکرمە و حەسەن و قەتادە و ضەححاک وتوویانە: مەبەست جادووگەرەکانن. موجاهید وتوویەتی: ئەوان کە ئەفسوون دەخوێنن و لە گرێکاندا فوو دەکەن.

ئیبن جەریر دەڵێت: ئیبن عەبدولئەعلا بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن ثەور بۆمانی گێڕایەوە، لە مەعمەرەوە، لە ئیبن طاووسەوە، لە باوکییەوە، وتی: هیچ شتێک لە ڕووی نزیکییەوە لە شیرک نزیکتر نییە، وەک ئەفسوونی مار و شێتانەکان.

لە فەرموودەیەکی دیکەدا هاتووە کە جبرائیل هاتە لای پێغەمبەری خوا ﷺ و پێی وت: «ئەی محەممەد، ئازارت هەیە؟» فەرمووی: «بەڵێ». جبرائیل وتی: «بە ناوی خوا ئەفسوونت بۆ دەخوێنم، لە هەموو نەخۆشییەک کە ئازارت دەدات و لە خراپەی هەموو حەسوود و چاوی خراپ؛ خوا چاکت دەکاتەوە».

لەوانەیە ئەمە بەهۆی ئەو ئازارەوە بووبێت کە پێغەمبەر ﷺ لە کاتی جادووکردنی خۆیدا هەیبوو؛ پاشان خوای گەورە چاکی کردەوە و شفای پێبەخشی، پیلان و جادووگەرە حەسوودە جوولەکەکانیان گێڕایەوە بۆ سەر خۆیان، و لەناوبردنی خۆیان کردە ئەنجامی پیلانەکەیان و ڕیسوای کردن. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێغەمبەری خوا ﷺ هەرگیز سەرزەنشتی نەکردن؛ بەڵکو خوا بەس بوو، شفا و چاکبوونەوەی پێبەخشی.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: ئەبو معاویە بۆمانی گێڕایەوە، ئەعمەش بۆمانی گێڕایەوە، لە یەزید بن حەیانەوە، لە زەید بن ئەرقەمەوە، وتی: پیاوێکی جوولەکە پێغەمبەری خوا ﷺی جادوو کرد، بۆیە چەند ڕۆژێک نەخۆش کەوت. زەید دەڵێت: جبرائیل هاتە لای و وتی: پیاوێک لە جوولەکەکان جادوووت کردووە، گرێی بۆ کردوویت لە بیرێکی وا و وا. کەسێک بنێرە بۆ ئەوێ تا بیهێنێتەوە. پێغەمبەری خوا ﷺ کەسێکی نارد و ئەو شتەیان دەرهێنا.

هێنایان بۆی و گرێکانیان کردەوە. دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ وەک ئەوە بوو لە بەندی ئاسنەوە ئازاد کرابێت. تا کاتی مردنی ئەو جوولەکەیە، پێغەمبەری خوا ﷺ نە لەو بارەیەوە باسی کرد و نە لە ڕووخساری سەیر کرد. نەسائی لە هەنادەوە، لە ئەبو معاویە محەممەد بن حازم ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

بوخاری لە «کتێبی پزیشکی»ی «صحیح»ەکەیدا دەڵێت: عەبدوڵڵا بن محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، وتی: گوێم لە سوفیان بن عویەینە بوو، دەیگوت: یەکەم کەس کە ئەم فەرموودەیەی بۆمان گێڕایەوە، ئیبن جورەیج بوو، وتی: خێزانی عورە بۆمیان گێڕایەوە، لە عورەوە. من لە هیشامم پرسی، ئەویش لە باوکییەوە بۆمانی گێڕایەوە، لە عائیشەوە، کە وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ جادوو کرا، تا ئەوەی وای دەزانی کە چووەتە لای ژنان، لە کاتێکدا نەچووبووە لایان. سوفیان وتی: ئەمە توندترین جۆری جادووە، کاتێک ئەم جۆرە بێت. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئایا زانیت خوا ئەو وەڵامەی دامەوە کە لەبارەی پرسیارەکەم لێی داوا کردم؟

دوو پیاو هاتنە لایم، یەکێکیان لە لای سەرم دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێم دانیشت. ئەوەی لە لای سەرم بوو بەوەی دیکەی وت: چارەی ئەم پیاوە چییە؟ وتی: جادوو کراوە. پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم، پیاوێکە لە بنووزەریق و هاوپەیمانی جوولەکەکانە و مونافق بوو.

پرسی: بە چی جادوویکردووە؟ وتی: بە شانە و مووی شانەکراو. پرسی: لە کوێدایە؟ وتی: لە پوستەی گوڵی خۆرما، لە ژێر بەردێکی لە بن بیرێکی زەرواندا».

عائیشە دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ چووە بۆ بیرەکە و ئەو شتەی دەرهێنا، پاشان فەرمووی: «ئەمە ئەو بیرەیە کە پێم نیشان درا؛ وەک ئەوەی ئاویەکەی ئاوی خەنا بێت و خورماکانی وەک سەری شەیتانەکان بن». ئەو شتەی دەرهێنا. من وتم: ئایا جادووەکە ناکەیتەوە؟ واتە چارەسەری ناکەیت؟

پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «خوا چاکی کردم؛ بەڵام حەز ناکەم خراپەیەک لەسەر کەسێک لە خەڵک هەڵبگرم».

بوخاری ئەم فەرموودەیەی لە ڕیوایەتی عیسا بن یونس و ئەبو ضەمڕە ئەنس بن عیاض و ئەبو ئوسامە و یەحیی قەتتانەوە بە بەڵگەیەکی دیکە گێڕاوەتەوە. لەو ڕیوایەتەدا هاتووە: «تا ئەوەی وا دەهاتە بەرچاوی کە شتێکی کردووە، لە کاتێکدا نەیکردبوو». لە ڕیوایەتێکی تردا هاتووە: «فەرمانی دا بیرەکە دابپۆشرێت». وتوویەتی: ئیبن ئەبی زیناد و لەیس بن سەعدیش لە هیشامەوە ئەم فەرموودەیان گێڕاوەتەوە.

موسلیمیش لە ڕیوایەتی ئەبو ئوسامە حەمماد بن ئوسامە و عەبدوڵڵا بن نەمیرەوە گێڕاویەتییەوە. ئەحمەد لە عەفانەوە، لە ووهەیبەوە، لە هیشامەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

ئیمام ئەحمەد هەروەها لە ئیبراهیم بن خالیدەوە، لە ڕەباحەوە، لە مەعمەرەوە، لە هیشامەوە، لە باوکییەوە، لە عائیشەوە گێڕاویەتییەوە، کە وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ شەش مانگ ماوە و وا دەیزانی کە دەچێتە لای ژنان و نەدەچوو. دوو فریشتە هاتنە لای، یەکێکیان لە لای سەری دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێی. یەکێکیان بەوی دیکەی وت: چارەی چییە؟ وتی: جادوو کراوە.

پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم. پاشان تەواوی فەرموودەکەی باس کرد.

مامۆستای تەفسیر، ثەعلەبی، لە تەفسیرەکەیدا دەڵێت: ئیبن عەبباس و عائیشە (خوا لێیان ڕازی بێت) وتوویانە: کوڕێکی جوولەکە خزمەتی پێغەمبەری خوا ﷺی دەکرد. جوولەکەکان پێی گەیشتن و هەروا بەردەوام بوون تا ئەوەی چەند تۆکەیەکی مووی سەری پێغەمبەری خوا ﷺ و ژمارەیەک ددانەی شانەکەیان لێ وەرگرت. ئەویش دایە جوولەکەکان و ئەوانیش بەو شتانە جادوویکرد. پیاوێک لەوانە ئەو کارەی کرد، ناوی لەبید بن ئەعسەم بوو.

پاشان ئەو شتانەی خستە ناو بیرێک کە هی بنووزەریق بوو و پێی دەگوترا زەروان. پێغەمبەری خوا ﷺ نەخۆش کەوت و مۆی سەری وەرچوو؛ شەش مانگ ماوە و وا دەیزانی کە دەچێتە لای ژنان، لە کاتێکدا نەدەچوو. بە تەواوی لاواز دەبوو و نەیدەزانی چی بەسەر هاتووە. کاتێک لە خەودا بوو، دوو فریشتە هاتنە لای؛ یەکێکیان لە لای سەری دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێی.

ئەوەی لە لای پێی بوو بەوەی لە لای سەری بوو وتی: چارەی ئەم پیاوە چییە؟ وتی: جادوو کراوە. پرسی: جادوو چییە؟ وتی: جادووە. پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم، جوولەکە. پرسی: بە چی جادوویکردووە؟ وتی: بە شانە و مۆی شانەکراو.

پرسی: لە کوێدایە؟ وتی: لە ناو پوستەی گوڵی خۆرما، لە ژێر بەردێکی بیرێکی زەرواندا. پوستەی گوڵی خۆرما ئەو پەردەیەیە کە لەسەر گوڵی خۆرما دەبێت؛ «راعوفە» بەردێکە لە بن بیرەکەدا و بەرز و دەرکەوتووە، ئەو کەسەی ئاوی بیرەکە دەکێشێت لەسەری وەستاوە.

پێغەمبەری خوا ﷺ بە ترسەوە لە خەو هەستا و فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئایا هەستت پێکردووە کە خوا نەخۆشییەکەمی پێ ڕاگەیاندووە؟» پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ عەلی و زوبەیر و عەممار بن یاسری نارد؛ ئاوی بیرەکەیان بەتاڵ کردەوە، کە وەک ئاوی خەنا بوو. پاشان بەردەکەیان لابرد و پوستەکەیان دەرهێنا؛ لەوێدا مووی شانەکراوی سەری و ددانەی شانەکەی بوو. هەروەها تێڵێکی گرێدراو هەبوو کە دوازدە گرێی هەبوو و دەرزییەکان لە ناوی کرابوون.

خوای گەورە ئەو دوو سوورەتەی دابەزاند؛ پێغەمبەری خوا ﷺ هەر ئایەتێکی دەخوێندەوە، گرێیەک دەکرایەوە. کاتێک دوایین گرێش کرایەوە، پێغەمبەری خوا ﷺ هەستی بە سووکی کرد و وەک ئەوە هەستا کە لە بەندی ئاسنەوە ئازاد کرابێت. جبرائیل (ع)یش دەیگوت: «بە ناوی خوا ئەفسوونت بۆ دەخوێنم، لە هەموو شتێک کە ئازارت دەدات، لە حەسوود و چاوی خراپ؛ خوا چاکت دەکاتەوە». ئەوان وتیان: ئەی پێغەمبەری خوا، ئەو خراپەکارە نەگرین و نەیکوژین؟

پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خوا چاکی کردم؛ بەڵام حەز ناکەم خراپەیەک لەسەر خەڵک هەڵبگرم».

ثەعلەبی بەم شێوەیە بێ ئیسناد باسی کردووە. لە ڕیوایەتەکەدا شتی نامۆ هەیە و هەندێک بەشی نادروستییەکی زۆریان تێدایە؛ بەڵام هەندێک بەشی شاهیدیان هەیە لەو ڕیوایەتانەی پێشتر باس کرانەوە. خوا باشتر دەزانێت.

«مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ» [لە خراپەی ئەوەی خوڵقاندوویەتی]، واتە لە خراپەی هەموو دروستکراوەکان. ثابت بن بنانی و حەسەن بەسری وتوویانە: دۆزەخ و ئیبلیس و نەوەکانی ئەو، لەو شتانەن کە خوا خوڵقاندوونی.

فەرموودەی خوا: ﴿وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ﴾. موجاهید و عیکرمە و حەسەن و قەتادە و ضەححاک وتوویانە: مەبەست جادووگەرەکانن. موجاهید وتوویەتی: ئەوان کە ئەفسوون دەخوێنن و لە گرێکاندا فوو دەکەن.

ئیبن جەریر دەڵێت: ئیبن عەبدولئەعلا بۆمانی گێڕایەوە، ئیبن ثەور بۆمانی گێڕایەوە، لە مەعمەرەوە، لە ئیبن طاووسەوە، لە باوکییەوە، وتی: هیچ شتێک لە ڕووی نزیکییەوە لە شیرک نزیکتر نییە، وەک ئەفسوونی مار و شێتانەکان. لە فەرموودەیەکی دیکەدا هاتووە کە جبرائیل هاتە لای پێغەمبەری خوا ﷺ و پێی وت: «ئەی محەممەد، ئازارت هەیە؟» فەرمووی: «بەڵێ». جبرائیل وتی: «بە ناوی خوا ئەفسوونت بۆ دەخوێنم، لە هەموو نەخۆشییەک کە ئازارت دەدات و لە خراپەی هەموو حەسوود و چاوی خراپ؛ خوا چاکت دەکاتەوە».

لەوانەیە ئەمە بەهۆی ئەو ئازارەوە بووبێت کە پێغەمبەر ﷺ لە کاتی جادووکردنی خۆیدا هەیبوو؛ پاشان خوای گەورە چاکی کردەوە و شفای پێبەخشی، پیلان و جادووگەرە حەسوودە جوولەکەکانیان گێڕایەوە بۆ سەر خۆیان، و لەناوبردنی خۆیان کردە ئەنجامی پیلانەکەیان و ڕیسوای کردن. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێغەمبەری خوا ﷺ هەرگیز سەرزەنشتی نەکردن؛ بەڵکو خوا بەس بوو، شفا و چاکبوونەوەی پێبەخشی.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: ئەبو معاویە بۆمانی گێڕایەوە، ئەعمەش بۆمانی گێڕایەوە، لە یەزید بن حەیانەوە، لە زەید بن ئەرقەمەوە، وتی: پیاوێکی جوولەکە پێغەمبەری خوا ﷺی جادوو کرد، بۆیە چەند ڕۆژێک نەخۆش کەوت. زەید دەڵێت: جبرائیل هاتە لای و وتی: پیاوێک لە جوولەکەکان جادوووت کردووە، گرێی بۆ کردوویت لە بیرێکی وا و وا. کەسێک بنێرە بۆ ئەوێ تا بیهێنێتەوە. پێغەمبەری خوا ﷺ کەسێکی نارد و ئەو شتەیان دەرهێنا.

هێنایان بۆی و گرێکانیان کردەوە. دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ وەک ئەوە بوو لە بەندی ئاسنەوە ئازاد کرابێت. تا کاتی مردنی ئەو جوولەکەیە، پێغەمبەری خوا ﷺ نە لەو بارەیەوە باسی کرد و نە لە ڕووخساری سەیر کرد. نەسائی لە هەنادەوە، لە ئەبو معاویە محەممەد بن حازم ئەم ڕیوایەتەی گێڕاوەتەوە.

بوخاری لە «کتێبی پزیشکی»ی «صحیح»ەکەیدا دەڵێت: عەبدوڵڵا بن محەممەد بۆمانی گێڕایەوە، وتی: گوێم لە سوفیان بن عویەینە بوو، دەیگوت: یەکەم کەس کە ئەم فەرموودەیەی بۆمان گێڕایەوە، ئیبن جورەیج بوو، وتی: خێزانی عورە بۆمیان گێڕایەوە، لە عورەوە. من لە هیشامم پرسی، ئەویش لە باوکییەوە بۆمانی گێڕایەوە، لە عائیشەوە، کە وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ جادوو کرا، تا ئەوەی وای دەزانی کە چووەتە لای ژنان، لە کاتێکدا نەچووبووە لایان. سوفیان وتی: ئەمە توندترین جۆری جادووە، کاتێک ئەم جۆرە بێت. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئایا زانیت خوا ئەو وەڵامەی دامەوە کە لەبارەی پرسیارەکەم لێی داوا کردم؟

دوو پیاو هاتنە لایم، یەکێکیان لە لای سەرم دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێم دانیشت. ئەوەی لە لای سەرم بوو بەوەی دیکەی وت: چارەی ئەم پیاوە چییە؟ وتی: جادوو کراوە. پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم، پیاوێکە لە بنووزەریق و هاوپەیمانی جوولەکەکانە و مونافق بوو.

پرسی: بە چی جادوویکردووە؟ وتی: بە شانە و مووی شانەکراو. پرسی: لە کوێدایە؟ وتی: لە پوستەی گوڵی خۆرما، لە ژێر بەردێکی لە بن بیرێکی زەرواندا».

عائیشە دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ چووە بۆ بیرەکە و ئەو شتەی دەرهێنا، پاشان فەرمووی: «ئەمە ئەو بیرەیە کە پێم نیشان درا؛ وەک ئەوەی ئاویەکەی ئاوی خەنا بێت و خورماکانی وەک سەری شەیتانەکان بن». ئەو شتەی دەرهێنا. من وتم: ئایا جادووەکە ناکەیتەوە؟ واتە چارەسەری ناکەیت؟

پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: «خوا چاکی کردم؛ بەڵام حەز ناکەم خراپەیەک لەسەر کەسێک لە خەڵک هەڵبگرم».

بوخاری ئەم فەرموودەیەی لە ڕیوایەتی عیسا بن یونس و ئەبو ضەمڕە ئەنس بن عیاض و ئەبو ئوسامە و یەحیی قەتتانەوە بە بەڵگەیەکی دیکە گێڕاوەتەوە. لەو ڕیوایەتەدا هاتووە: «تا ئەوەی وا دەهاتە بەرچاوی کە شتێکی کردووە، لە کاتێکدا نەیکردبوو». لە ڕیوایەتێکی تردا هاتووە: «فەرمانی دا بیرەکە دابپۆشرێت». وتوویەتی: ئیبن ئەبی زیناد و لەیس بن سەعدیش لە هیشامەوە ئەم فەرموودەیان گێڕاوەتەوە.

موسلیمیش لە ڕیوایەتی ئەبو ئوسامە حەمماد بن ئوسامە و عەبدوڵڵا بن نەمیرەوە گێڕاویەتییەوە. ئەحمەد لە عەفانەوە، لە ووهەیبەوە، لە هیشامەوە هەمان ڕیوایەتی گێڕاوەتەوە.

ئیمام ئەحمەد هەروەها لە ئیبراهیم بن خالیدەوە، لە ڕەباحەوە، لە مەعمەرەوە، لە هیشامەوە، لە باوکییەوە، لە عائیشەوە گێڕاویەتییەوە، کە وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ شەش مانگ ماوە و وا دەیزانی کە دەچێتە لای ژنان و نەدەچوو. دوو فریشتە هاتنە لای، یەکێکیان لە لای سەری دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێی. یەکێکیان بەوی دیکەی وت: چارەی چییە؟ وتی: جادوو کراوە.

پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم. پاشان تەواوی فەرموودەکەی باس کرد.

مامۆستای تەفسیر، ثەعلەبی، لە تەفسیرەکەیدا دەڵێت: ئیبن عەبباس و عائیشە (خوا لێیان ڕازی بێت) وتوویانە: کوڕێکی جوولەکە خزمەتی پێغەمبەری خوا ﷺی دەکرد. جوولەکەکان پێی گەیشتن و هەروا بەردەوام بوون تا ئەوەی چەند تۆکەیەکی مووی سەری پێغەمبەری خوا ﷺ و ژمارەیەک ددانەی شانەکەیان لێ وەرگرت. ئەویش دایە جوولەکەکان و ئەوانیش بەو شتانە جادوویکرد. پیاوێک لەوانە ئەو کارەی کرد، ناوی لەبید بن ئەعسەم بوو.

پاشان ئەو شتانەی خستە ناو بیرێک کە هی بنووزەریق بوو و پێی دەگوترا زەروان. پێغەمبەری خوا ﷺ نەخۆش کەوت و مۆی سەری وەرچوو؛ شەش مانگ ماوە و وا دەیزانی کە دەچێتە لای ژنان، لە کاتێکدا نەدەچوو. بە تەواوی لاواز دەبوو و نەیدەزانی چی بەسەر هاتووە. کاتێک لە خەودا بوو، دوو فریشتە هاتنە لای؛ یەکێکیان لە لای سەری دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لای پێی.

ئەوەی لە لای پێی بوو بەوەی لە لای سەری بوو وتی: چارەی ئەم پیاوە چییە؟ وتی: جادوو کراوە. پرسی: جادوو چییە؟ وتی: جادووە. پرسی: کێ جادوویکردووە؟ وتی: لەبید بن ئەعسەم، جوولەکە. پرسی: بە چی جادوویکردووە؟ وتی: بە شانە و مۆی شانەکراو.

پرسی: لە کوێدایە؟ وتی: لە ناو پوستەی گوڵی خۆرما، لە ژێر بەردێکی بیرێکی زەرواندا. پوستەی گوڵی خۆرما ئەو پەردەیەیە کە لەسەر گوڵی خۆرما دەبێت؛ «راعوفە» بەردێکە لە بن بیرەکەدا و بەرز و دەرکەوتووە، ئەو کەسەی ئاوی بیرەکە دەکێشێت لەسەری وەستاوە.

پێغەمبەری خوا ﷺ بە ترسەوە لە خەو هەستا و فەرمووی: «ئەی عائیشە، ئایا هەستت پێکردووە کە خوا نەخۆشییەکەمی پێ ڕاگەیاندووە؟» پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ عەلی و زوبەیر و عەممار بن یاسری نارد؛ ئاوی بیرەکەیان بەتاڵ کردەوە، کە وەک ئاوی خەنا بوو. پاشان بەردەکەیان لابرد و پوستەکەیان دەرهێنا؛ لەوێدا مووی شانەکراوی سەری و ددانەی شانەکەی بوو. هەروەها تێڵێکی گرێدراو هەبوو کە دوازدە گرێی هەبوو و دەرزییەکان لە ناوی کرابوون.

خوای گەورە ئەو دوو سوورەتەی دابەزاند؛ پێغەمبەری خوا ﷺ هەر ئایەتێکی دەخوێندەوە، گرێیەک دەکرایەوە. کاتێک دوایین گرێش کرایەوە، پێغەمبەری خوا ﷺ هەستی بە سووکی کرد و وەک ئەوە هەستا کە لە بەندی ئاسنەوە ئازاد کرابێت. جبرائیل (ع)یش دەیگوت: «بە ناوی خوا ئەفسوونت بۆ دەخوێنم، لە هەموو شتێک کە ئازارت دەدات، لە حەسوود و چاوی خراپ؛ خوا چاکت دەکاتەوە». ئەوان وتیان: ئەی پێغەمبەری خوا، ئەو خراپەکارە نەگرین و نەیکوژین؟

پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خوا چاکی کردم؛ بەڵام حەز ناکەم خراپەیەک لەسەر خەڵک هەڵبگرم».

ثەعلەبی بەم شێوەیە بێ ئیسناد باسی کردووە. لە ڕیوایەتەکەدا شتی نامۆ هەیە و هەندێک بەشی نادروستییەکی زۆریان تێدایە؛ بەڵام هەندێک بەشی شاهیدیان هەیە لەو ڕیوایەتانەی پێشتر باس کرانەوە. خوا باشتر دەزانێت.

سەعید بن جوبەیر لە ئیبن عەبباسەوە دەربارەی فەرموودەی خوا ﴿الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ﴾ [وسواسە خۆشاردەرەکە] دەڵێت: شەیتان لەسەر دڵی کوڕی ئادەم چۆک دادەدات؛ کاتێک ئەو لەبیر دەکات و غافڵ دەبێت، وسوسەی بۆ دەکات؛ کاتێک خوا بەبیر دەهێنێتەوە، شەیتان خۆی دەشارێتەوە. موجاهید و قەتادەش هەمان شتیان وتووە. معتمیر بن سولەیمان لە باوکییەوە دەگێڕێتەوە، کە وتی: بۆم باس کراوە کە شەیتان ـ یان وسواس ـ لە کاتی خەم و دڵخۆشیدا لە دڵی کوڕی ئادەمدا دەفووێت؛ کاتێک خوا بەبیر دێنێتەوە، خۆی دەشارێتەوە.

عوفی لە ئیبن عەبباسەوە دەربارەی فەرموودەی خوا ﴿الْوَسْوَاسِ﴾ دەگێڕێتەوە، کە وتی: ئەو شەیتانەیە کە فەرمان دەدات؛ کاتێک گوێی لێ دەگیرێت، خۆی دەشارێتەوە.

ئەمە سێ سیفەتن لە سیفەتەکانی پەروەردگار، عەزیز و جەلیل: پەروەردگاری، پاشایەتی و خوایەتی؛ ئەو پەروەردگاری هەموو شتێک و خاوەن و خوای هەموو شتێکە. هەموو شتەکان دروستکراوی ئەون و مڵک و بەندەی ئەون. لەبەر ئەوە فەرمانی بە پەناخواز داوە کە بەو کەسە پەنا بگرێت کە ئەم سیفەتانەی هەیە، لە خراپەی وسواسە خۆشاردەرەکە؛ ئەویش شەیتانە کە بە مرۆڤ سپێردراوە. چونکە هیچ کەسێک لە نەوەی ئادەم نییە، مەگەر هاوڕێیەکی لەگەڵ بێت کە کارە ناپاکەکانی بۆ جوان دەکات و بۆ خراپەکاریکردن هیچ هەوڵێک لە دەست نادات. تەنها ئەو کەسە پارێزراوە کە خوا پارێزگاری لێ بکات.

لە فەرموودەی صحیح‌دا سەلمێنراوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «هیچ کەسێکتان نییە مەگەر هاوڕێیەکی لەگەڵ دانرابێت». وتیان: تەنانەت تۆش، ئەی پێغەمبەری خوا؟ فەرمووی: «بەڵێ، بەڵام خوا لە دژی یارمەتی دام، ئەویش موسڵمان بوو، بۆیە تەنها فەرمانی خێرەم پێ دەدات».

لە فەرموودەی صحیح‌دا، لە ئەنسەوە، لە چیرۆکی سەردانی سەفیە بۆ لای پێغەمبەری خوا ﷺ هاتووە، کاتێک ئەو بە تەکایەوە بوو و شەوانە لەگەڵی دەرچوو بۆ ئەوەی بیگەڕێنێتەوە ماڵەکەی. دوو پیاوی ئەنصار پێی گەیشتن؛ کاتێک پێغەمبەری خۆیان بینی، خێرا ڕۆیشتن. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «لە جێی خۆتان بمێنن؛ ئەمە سەفیەی کچی حویەیە». ئەوان وتیان: پاک و بێگەردی بۆ خوا، ئەی پێغەمبەری خوا!

فەرمووی: «شەیتان لە کوڕی ئادەمدا وەک خوێن دەڕوات؛ ترسام شتێک ـ یان خراپەیەک ـ بخاتە دڵتانەوە».

حافیز ئەبو یەعلا موسیلی دەڵێت: محەممەد بن بەحر بۆمانی گێڕایەوە، عەدی بن ئەبی عەممارە بۆمانی گێڕایەوە، زیاد نەمری بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەنس بن مالیکەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «شەیتان پزیشکەکەی [پێشەوەی سەری] خستووەتە سەر دڵی کوڕی ئادەم؛ کاتێک خوا بەبیر دەهێنێتەوە، خۆی دەشارێتەوە؛ کاتێک لەبیر دەکات، دڵی دەخوات. ئەمەش هەمان وسواسە خۆشاردەرەکەیە». ئەم ڕیوایەتە غەریبە.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: محەممەد بن جەعفەر بۆمانی گێڕایەوە، شوعبە بۆمانی گێڕایەوە، لە عاسیمەوە، گوێم لە ئەبو تەمیمە بوو، کە لە پشتەوەی پێغەمبەری خوا ﷺ بوو، وتی: گوێی مەرەکەی پێغەمبەری خوا ﷺ لەسەر زەوی خلیسکا، من وتم: شەیتان خۆی بە زەلیلکرد. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «مەڵێ: شەیتان خۆی بە زەلیلکرد؛ چونکە کاتێک دەڵێیت شەیتان خۆی بە زەلیلکرد، خۆی بە گەورە دەزانێت و دەڵێت: بە هێزی خۆم کەوتمە خوارەوە. بەڵام کاتێک دەڵێیت: بە ناوی خوا، بچووک دەبێتەوە تا وەک مێشوولەک دەبێت». تەنها ئەحمەد ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە؛ ئیسنادی باش و بەهێزە.

ئەمە نیشان دەدات کە کاتێک دڵ خوا بەبیر دەهێنێتەوە، شەیتان بچووک دەبێتەوە و زاڵ دەبێت بەسەریدا؛ ئەگەر خوا بەبیر نەهێنێتەوە، شەیتان گەورە دەبێت و زاڵ دەبێت.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: ئەبو بەکر حەنەفی بۆمانی گێڕایەوە، ضەححاک بن عوسمان بۆمانی گێڕایەوە، لە سەعید مەقبرییەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «کاتێک یەکێکتان لە مزگەوتدا بێت، شەیتان دێت و بەو دەبەستێتەوە، وەک ئەوەی پیاوێک ئاژەڵەکەی بەستوویەتەوە. کاتێک ئەو کەسە خۆی دەداتە دەست شەیتان، شەیتان دەیگرێتەوە ـ یان لەسەری لەجمی دادەنێت». ئەبو هورەیرە وتی: ئێوەش ئەمە دەبینن؛ ئەوەی بە بەندی شەیتانەوەیە، لاوەکی و لادەردەکەوێت و خوا بەبیر ناهێنێتەوە؛ ئەوەی لەجمی لەسەر دانراوە، دەم بە کراوەیی دەهێڵێتەوە و خوا بەبیر ناهێنێتەوە. تەنها ئەحمەد ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە.

ئایا ئەمە تایبەتە بە ئادەمیزاد، وەک لە ڕواڵەتدا دیارە، یان ئادەمیزاد و جن هەردووکیان دەگرێتەوە؟ دوو بۆچوون هەیە. لە بۆچوونێکدا جنیش لە وشەی «الناس»دا بە شێوەی زاڵبوون دەچێتە ناوەوە. ئیبن جەریر وتوویەتی: بۆ جنیش «پیاوان» بەکارهاتووە، بۆیە هیچ سەیر نییە کە وشەی «الناس» بۆیان بەکاربهێنرێت.

ئەمە سێ سیفەتن لە سیفەتەکانی پەروەردگار، عەزیز و جەلیل: پەروەردگاری، پاشایەتی و خوایەتی؛ ئەو پەروەردگاری هەموو شتێک و خاوەن و خوای هەموو شتێکە. هەموو شتەکان دروستکراوی ئەون و مڵک و بەندەی ئەون. لەبەر ئەوە فەرمانی بە پەناخواز داوە کە بەو کەسە پەنا بگرێت کە ئەم سیفەتانەی هەیە، لە خراپەی وسواسە خۆشاردەرەکە؛ ئەویش شەیتانە کە بە مرۆڤ سپێردراوە. چونکە هیچ کەسێک لە نەوەی ئادەم نییە، مەگەر هاوڕێیەکی لەگەڵ بێت کە کارە ناپاکەکانی بۆ جوان دەکات و بۆ خراپەکاریکردن هیچ هەوڵێک لە دەست نادات. تەنها ئەو کەسە پارێزراوە کە خوا پارێزگاری لێ بکات.

لە فەرموودەی صحیح‌دا سەلمێنراوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «هیچ کەسێکتان نییە مەگەر هاوڕێیەکی لەگەڵ دانرابێت». وتیان: تەنانەت تۆش، ئەی پێغەمبەری خوا؟ فەرمووی: «بەڵێ، بەڵام خوا لە دژی یارمەتی دام، ئەویش موسڵمان بوو، بۆیە تەنها فەرمانی خێرەم پێ دەدات».

لە فەرموودەی صحیح‌دا، لە ئەنسەوە، لە چیرۆکی سەردانی سەفیە بۆ لای پێغەمبەری خوا ﷺ هاتووە، کاتێک ئەو بە تەکایەوە بوو و شەوانە لەگەڵی دەرچوو بۆ ئەوەی بیگەڕێنێتەوە ماڵەکەی. دوو پیاوی ئەنصار پێی گەیشتن؛ کاتێک پێغەمبەری خۆیان بینی، خێرا ڕۆیشتن. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «لە جێی خۆتان بمێنن؛ ئەمە سەفیەی کچی حویەیە». ئەوان وتیان: پاک و بێگەردی بۆ خوا، ئەی پێغەمبەری خوا!

فەرمووی: «شەیتان لە کوڕی ئادەمدا وەک خوێن دەڕوات؛ ترسام شتێک ـ یان خراپەیەک ـ بخاتە دڵتانەوە».

حافیز ئەبو یەعلا موسیلی دەڵێت: محەممەد بن بەحر بۆمانی گێڕایەوە، عەدی بن ئەبی عەممارە بۆمانی گێڕایەوە، زیاد نەمری بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەنس بن مالیکەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «شەیتان پزیشکەکەی خستووەتە سەر دڵی کوڕی ئادەم؛ کاتێک خوا بەبیر دەهێنێتەوە، خۆی دەشارێتەوە؛ کاتێک لەبیر دەکات، دڵی دەخوات. ئەمەش هەمان وسواسە خۆشاردەرەکەیە». ئەم ڕیوایەتە غەریبە.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: محەممەد بن جەعفەر بۆمانی گێڕایەوە، شوعبە بۆمانی گێڕایەوە، لە عاسیمەوە، گوێم لە ئەبو تەمیمە بوو، کە لە پشتەوەی پێغەمبەری خوا ﷺ بوو، وتی: گوێی مەرەکەی پێغەمبەری خوا ﷺ لەسەر زەوی خلیسکا، من وتم: شەیتان خۆی بە زەلیلکرد. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «مەڵێ: شەیتان خۆی بە زەلیلکرد؛ چونکە کاتێک دەڵێیت شەیتان خۆی بە زەلیلکرد، خۆی بە گەورە دەزانێت و دەڵێت: بە هێزی خۆم کەوتمە خوارەوە. بەڵام کاتێک دەڵێیت: بە ناوی خوا، بچووک دەبێتەوە تا وەک مێشوولەک دەبێت». تەنها ئەحمەد ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە؛ ئیسنادی باش و بەهێزە.

ئەمە نیشان دەدات کە کاتێک دڵ خوا بەبیر دەهێنێتەوە، شەیتان بچووک دەبێتەوە و زاڵ دەبێت بەسەریدا؛ ئەگەر خوا بەبیر نەهێنێتەوە، شەیتان گەورە دەبێت و زاڵ دەبێت.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: ئەبو بەکر حەنەفی بۆمانی گێڕایەوە، ضەححاک بن عوسمان بۆمانی گێڕایەوە، لە سەعید مەقبرییەوە، لە ئەبو هورەیرەوە، وتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «کاتێک یەکێکتان لە مزگەوتدا بێت، شەیتان دێت و بەو دەبەستێتەوە، وەک ئەوەی پیاوێک ئاژەڵەکەی بەستوویەتەوە. کاتێک ئەو کەسە خۆی دەداتە دەست شەیتان، شەیتان دەیگرێتەوە ـ یان لەسەری لەجمی دادەنێت». ئەبو هورەیرە وتی: ئێوەش ئەمە دەبینن؛ ئەوەی بە بەندی شەیتانەوەیە، لاوەکی و لادەردەکەوێت و خوا بەبیر ناهێنێتەوە؛ ئەوەی لەجمی لەسەر دانراوە، دەم بە کراوەیی دەهێڵێتەوە و خوا بەبیر ناهێنێتەوە. تەنها ئەحمەد ئەم فەرموودەیەی گێڕاوەتەوە.

پاشان ئەوانەی ڕوونکردەوە و فەرمووی: ﴿مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ﴾ [لە جن و مرۆڤەکان]. ئەمە بۆچوونی دووەم بەهێز دەکات. بۆچوونێکیش هەیە کە ئەم وشەیە ڕوونکردنەوەی ئەوەیە کە لە سنگی خەڵکدا وسوسە دەکات؛ واتە لە شەیتانەکانی جن و مرۆڤ، وەک فەرموودەی خوای گەورە: ﴿وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا﴾ [هەروەها بۆ هەر پێغەمبەرێک دوژمنێکمان دانا، لە شەیتانەکانی جن و مرۆڤ، کە هەندێکیان بە هەندێکی دیکە قسەی ڕازاوە و فریودەر دەگەیەنن].

هەروەها ئیمام ئەحمەد دەڵێت: وەکیع بۆمانی گێڕایەوە، مەسعودی بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو عومەری دیمەشقی بۆمانی گێڕایەوە، عوبەید بن خەشخاش بۆمانی گێڕایەوە، لە ئەبو زەرەوە، کە وتی: چوومە لای پێغەمبەری خوا ﷺ لە مزگەوتدا بوو، دانیشتم. پێی فەرمووم: «ئەی ئەبا زەر، نوێژت کردووە؟» وتم: نەخێر. فەرمووی: «هەستە و نوێژ بکە».

هەستم و نوێژم کرد، پاشان دانیشتم. فەرمووی: «ئەی ئەبا زەر، پەنا بە خوا بگرە لە خراپەی شەیتانەکانی جن و مرۆڤ». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، ئایا شەیتانی مرۆڤیش هەیە؟ فەرمووی: «بەڵێ». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، نوێژ چییە؟ فەرمووی: «باشترین شتە دانراوە؛ ئەوەی بیەوێت کەم دەکات و ئەوەی بیەوێت زۆر دەکات».

وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، ڕۆژوو چییە؟ فەرمووی: «فەرزێکە کە بەسە، لای خوا زیاتر هەیە». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، زەکات چییە؟ فەرمووی: «چەندین قات دەبێتەوە». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، کامیان باشترە؟ فەرمووی: «هەوڵدانی کەسێکی کەم‌دەست، یان بە نهێنییەوە پێدان بە هەژارێک».

وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، کام پێغەمبەر یەکەم بوو؟ فەرمووی: «ئادەم». وتم: ئایا پێغەمبەر بوو؟ فەرمووی: «بەڵێ، پێغەمبەرێکی قسەکراو لەگەڵ بوو». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، چەند پێغەمبەر نێردراون؟ فەرمووی: «سێ سەد و چەندەیەک، ژمارەیەکی زۆر».

جارێکی دیکە فەرمووی: «پازدە». وتم: ئەی پێغەمبەری خوا، گەورەترین شت کە بۆ تۆ دابەزێنراوە کامیانە؟ فەرمووی: «ئایەتولکورسی: ﴿اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ﴾». نەسائی لە ڕیوایەتی ئەبو عومەری دیمەشقییەوە هەمان فەرموودەی گێڕاوەتەوە.

ئەبو حاتم بن حیببانیش لە «صحیح»ەکەیدا ئەم فەرموودەیەی بە درێژییەکی زۆر، بە ڕێگایەکی دیکە و وشەیەکی دیکە گێڕاوەتەوە. خوا باشتر دەزانێت.

ئیمام ئەحمەد دەڵێت: وەکیع بۆمانی گێڕایەوە، لە سوفیانەوە، لە مەنسوورەوە، لە ذەر بن عەبدوڵڵا هەمەدانییەوە، لە عەبدوڵڵا بن شەدادەوە، لە ئیبن عەبباسەوە، وتی: پیاوێک هاتە لای پێغەمبەری خوا ﷺ و وتی: ئەی پێغەمبەری خوا، شتێک لە دڵمدا دێتەوە کە خۆم لە ئاسمانەوە بخەمە خوارەوە بۆم خۆشترە لەوەی بە زمان بیڵێم. پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «خوا گەورەترە، خوا گەورەترە؛ سوپاس بۆ خوا، کە پیلانەکەی بۆ وسوسە گەڕاندەوە». ئەبو داوود و نەسائی لە ڕیوایەتی مەنسوورەوە هەمان فەرموودەیان گێڕاوەتەوە؛ نەسائی ئەعمەشیشی زیاد کردووە، کە هەردووکیان لە ذەرەوەیان گێڕاوەتەوە.

تەواوبوونی تەفسیر، سوپاس و ستایش بۆ خوا. سوپاس بۆ خوای پەروەردگاری جیهانیان. خوا دروود و سڵاوی لەسەر سەروەرمان محەممەد و خێزان و هاوەڵانی بێت، و خوا لە هەموو هاوەڵان ڕازی بێت. خوا بەسە بۆمان و باشترین پشت‌وپەناکارە. لە ڕۆژی دەیەمی جومادای یەکەمی ساڵی پەنجەسەد و هەشتا و پێنج تەواو بوو. هەموو ستایش بۆ ئەو خوایەیە بە تەنها. [ئەنئام: ١١٢]

تەفسیری بەغەوی

«وَلە شەڕی تاریکییەک کە دەچێتە ناوەوە»، ئەبو الحەسەن ئەلسەرەخسی پێمان گوت، زاهیر بن ئەحمەد پێمان گوت، جەعفەر بن محەممەد ئەلموغەڵس پێمان گوت، هارون بن ئیسحاق ئەلەهمەدانی بۆمان گێڕایەوە، وەکیع لە ابن أبی ذئب، لە خاڵەکەی، حارث بن عبد الرحمن، لە ئەبو سەلەمە، لە عائیشەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: «پێغەمبەر ﷺ دەستی منی گرت و سەیری مانگی کرد و فەرمووی: عائیشە، پەنا بە خوا بگرە لە شەڕی تاریکییەک کە دەچێتە ناوەوە. ئەمە تاریکییەکە کە دەچێتە ناوەوە». لێرەدا مەبەست لەوە ئەوەیە: مانگ کاتێک دەگیرێت و ڕەش دەبێت. «وَقَبَ» واتە: چووە ناو گرتنەکە و دەستی بە ونبوون کرد و تاریک بوو.

ابن عباس گوتی: غاسق واتە شەو، کاتێک بە تاریکییەکەیەوە لە ڕۆژهەڵاتەوە دێت و دەچێتە ناو هەموو شتێک و تاریکی دەکات. «غَسَق» واتە تاریکی؛ دەوترێت: غَسَقَ الليلُ و أَغْسَقَ، واتە شەو تاریک بوو. ئەمە قسەی حەسەن و موجاهیدیشە؛ واتە شەو کاتێک دێت/دەچێتە ناوەوە. «وُقوب»یش واتە چوونە ژوورەوە؛ مەبەستی چوونە ژوورەوەی شەوە بە خۆرئاواچوونی خۆر.

مقاتل گوتی: مەبەست تاریکیی شەوە، کاتێک ڕەشییەکەی دەچێتە ناو ڕووناکیی ڕۆژ. هەروەها وتراوە: شەو بە غاسق ناونراوە، چونکە لە ڕۆژ ساردترە؛ غَسَق واتە ساردی. ابن زەید گوتی: مەبەست ثریایە، کاتێک دادەکەوێت. دەگوترێت: نەخۆشییەکان لە کاتی کەوتنیدا زۆر دەبن و کاتێک هەڵدەکەوێت کەم دەبنەوە.

«وَلە شەڕی ئەوانەی لە گرێکاندا فوو دەکەن»؛ واتە جادووگەرەکان کە لە کاتی خوێندنەوەی وردەکاندا لە گرێی ڕیشتەکە فوو دەکەن. ئەبو عوبەیدە گوتی: ئەوان کچەکانی لەبید بن ئەعصەمن، کە جادووگەرایان بۆ پێغەمبەر ﷺ کرد.

«وَلە شەڕی حەسوودێک کاتێک حەسودی دەکات»، واتە جولەکەکان؛ چونکە ئەوان حەسودییان بە پێغەمبەر ﷺ دەکرد. مەککەییە.

«بڵێ: پەنا دەبەم بە پەروەردگاری فەلەق». ابن عباس و عائیشە (ڕەزای خوایان لێ بێت) گوتوویانە: کوڕێکی جولەکە خزمەتی پێغەمبەری خوا ﷺی دەکرد، جولەکەکانیش پێیەوە بوون؛ هەر بەردەوام بوون لەسەری تا ئەوەی کەڵەکەی سەری پێغەمبەر ﷺ و چەند دانە ددانەی شانەکەی وەرگرت و دایە جولەکەکان، ئەوانیش بەو شتانە جادووگەرایان کرد. لەبید بن ئەعصەم، پیاوێکی جولەکە، ئەو کارەی کرد؛ جا دوو سوورەتەکەی لەبارەی ئەوەوە دابەزی.

ئەبو حامد ئەحمەد بن عەبدولڵا ئەلصالحی پێمان گوت، ئەبو سەعید محەممەد بن موسا ئەلصەیریفی پێمان گوت، ئەبو ئەلعەباس محەممەد بن یەعقوب ئەلئەصەم بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد بن عەبدولڵا بن ئەوەی بە «ئەنس بن عیاض» ناسراوە پێی گوتین، لە باوکییەوە، لە عائیشەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەر ﷺ جادووگەرای لێ کرابوو، تا ئەوەی وا خەیاڵی دەکرد کارێکی کردووە، بەڵام نەیکردبوو. داوای لە پەروەردگاری کرد، پاشان فەرمووی: «ئایا زانیت کە خوا لەوەی داوام لێ کرد، فتوای پێدام؟» عائیشە گوتی: ئەوە چییە ئەی پێغەمبەری خوا؟ فەرمووی: «دوو پیاو هاتن بۆ لام؛ یەکێکیان لە سەرم دانیشت و ئەوی دیکەیان لە لاقم.

یەکێکیان بە هاوڕێکەی گوت: ئازاری ئەم پیاوە چییە؟ ئەوی دیکە گوتی: جادووگەرای لێ کراوە. گوتی: کێ جادووگەرای بۆ کردووە؟ گوتی: لەبید بن ئەعصەم. گوتی: لە چی؟ گوتی: لە شانە و کەڵەکەی موو و پووکی گوڵی خورمای نێر. گوتی: لە کوێیە؟

گوتی: لە ذَرْوان». ذَرْوان بیریەکە لە ناو هۆزی بنی زەریق. عائیشە گوتی: پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ چووە بۆی، پاشان گەڕایەوە بۆ لای عائیشە و فەرمووی: «وەک ئەوە وایە ئاوی ئەو بیرە خوێندراوەی حیننا بێت، وەک ئەوە وایە دارخورماکانی سەری شەیتان بن». عائیشە گوتی: پێم گوت: ئەی پێغەمبەری خوا، بۆچی دەرت نەهێنا؟

فەرمووی: «بەڕاستی خوا چاکی کردم، بەڵامم پێ ناخۆش بوو بەهۆی ئەوەوە شەڕێک لەسەر خەڵک بخەمەوە». ڕیوایەت کراوە کە لە ژێر بەردێکدا لە بیرەکەدا بوو؛ بەردەکەیان لابرد و پووکی گوڵی خورمایان دەرکرد، کەڵەکەی سەری و ددانەکانی شانەکەشی تێدا بوون.

ئەلموتەهەر بن عەلی ئەلفارسی پێمان گوت، محەممەد بن ئیبراهیم ئەلصالحانی پێمان گوت، عەبدولڵا بن محەممەد بن جەعفەر، ئەبو شێخی مافیپارێز، بۆمانی گێڕایەوە، ابن ئەبی عاصم پێمان گوت، ئەبو بەکر بن ئەبی شەیبە پێمان گوت، ئەبو معاویە لە ئەعمەش، لە یەزید بن حەیان، لە زەید بن ئەرقەمەوە بۆمانی گێڕایەوە و گوتی: پیاوێکی جولەکە جادووگەرای بۆ پێغەمبەر ﷺ کرد. بۆیە چەند ڕۆژێک نەخۆش کەوت. جبرائیل هاتە لای و گوتی: پیاوێکی جولەکە جادووگەرای بۆ کردوویت و گرێی بۆ بەستویت. پێغەمبەری خوا ﷺ عەلیی نارد بۆ ئەوەی جادووەکە بدۆزێتەوە؛ ئەویش هێنایەوە.

هەر کاتێک گرێیەکی دەکردەوە، پێغەمبەر ﷺ سووکییەکی هەست پێ دەکرد؛ جا وەک ئەوەی لە بەندی بەستراو ڕزگار ببووبێت، هەستا. ئەوەی بۆ جولەکەکان نەگێڕایەوە و هەرگیز لە ڕووخساریدا هیچ نیشانەیەکیان نەبینی.

مقاتل و کەلبی گوتیان: لەسەر پەڕەی تارێک، یازدە گرێیان لەسەر بەستبوو. هەروەها وتراوە: گرێکان بە دەرزی تێکەڵ کرابوون؛ جا خوا ئەم دوو سوورەتەی دابەزاند، کە کۆی ئایەتەکانیان یازدەیە: سوورەتی فەلەق پێنج ئایەتە و سوورەتی ناس شەش ئایەتە. هەر ئایەتێک دەخوێندرایەوە، گرێیەک دەکرایەوە تا هەموو گرێکان کرانەوە؛ پێغەمبەری خوا ﷺ وەک ئەوەی لە بەندی بەستراو ڕزگار ببووبێت، هەستا. ڕیوایەت کراوە کە شەش مانگ بەردەوام بوو و سێ شەو لەسەری توند بوو؛ جا دوو سوورەتی پەناخواستن دابەزین.

ئیسمائیل بن عەبدولقاهیر پێمان گوت، عەبدولغافیر بن محەممەد پێمان گوت، محەممەد بن عیسای جەلودی پێمان گوت، ئیبراهیم بن محەممەد بن سفیان بۆمانی گێڕایەوە، موسلیم بن حەجاج بۆمانی گێڕایەوە، بەشر بن هلال ئەلصەواف بۆمانی گێڕایەوە، عەبدولعەزیز بن صوهەیب لە ئەبو نەزرە، لە ئەبو سەعیدەوە بۆمانی گێڕایەوە کە جبرائیل (علیه السلام) هاتە لای پێغەمبەر ﷺ و گوتی: «ئەی محەممەد، ئازارت هەیە؟» فەرمووی: «بەڵێ». جبرائیل گوتی: «بە ناوی خوا پەنا دەبەخشم، لە هەر شتێک کە ئازارت دەدات، لە شەڕی هەر نەفسێک یان چاوێکی حەسوود؛ خوا چاکت دەکاتەوە. بە ناوی خوا پەنا دەبەخشم، خوا چاکت دەکاتەوە».

فەرمانی خوای گەورە: «بڵێ: پەنا دەبەم بە پەروەردگاری فەلەق». مەبەست لە فەلەق بەیانییە؛ ئەمە قەولی جابیر بن عەبدولڵا و حەسەن و سەعید بن جوبەیر و موجاهید و قەتادە و زۆربەی مفسیرانە، و ئەمەش ڕیوایەتی عەوفییە لە ابن عەباسەوە؛ بەڵگەکەشی فەرموودەی «فَالِقِ الإِصْبَاحِ»ە. لە ابن عەباسەوە ڕیوایەت کراوە کە: زیندانێکە لە دۆزەخدا. کەلبی گوتی: دۆڵێکە لە دۆزەخدا.

ضەححاک گوتی: مەبەستی دروستکراوەکانە، ئەمەش ڕیوایەتی وەلەبییە لە ابن عەباسەوە؛ بەڵام مانای یەکەم ناسراوترە. فَدَبَّتْ؛ عەبدولحەکەم؛ هیشام؛ عەبدولوارث. «لە شەڕی ئەوەی دروستی کردووە». مەککەییە. «بڵێ: پەنا دەبەم بە پەروەردگاری خەڵک». ئەوەش:

«ئەوەی لە سنگی خەڵکدا وەسوەسە دەکات»؛ بەو قسە نهێنییەی کە ماناکەی بێ ئەوەی ببیسترێت، دەگاتە دڵ. «پاشای خەڵک». «خوای خەڵک».

«لە شەڕی وەسوەسەخناس»؛ مەبەست شەیتانە؛ هەم سەرچاوەی کارە و هەم ناوی کارەکە. زەجّاج گوتی: مەبەست شەیتانی خاوەن وەسوەسەیە. «خناس» واتە ئەوەی دەگەڕێتەوە؛ شەیتان بەسەر دڵی مرۆڤدا چۆک دادەدات، کاتێک یادی خوا دەکات، دەکشێتەوە؛ کاتێک غافڵ دەبێت، وەسوەسە دەکات. قەتادە گوتی: خناس، لە سنگی مرۆڤدا خرطومێکی هەیە وەک خرطومی سەگ؛ کاتێک بەندەکە یادی پەروەردگاری خۆی دەکات، دەکشێتەوە.

هەروەها دەگوترێت: سەری وەک سەری مارە و سەری لەسەر ناوەندی دڵ داناوە، هیوا و خەیاڵی پێ دەدات و قسەی لەگەڵ دەکات؛ کاتێک یادی خوا دەکات، دەکشێتەوە، و کاتێک یادی ناکات، دەگەڕێتەوە و سەری دادەنێت.

«لە جنییەکان و خەڵک»؛ واتە وەک چۆن لە مرۆڤدا دەچێتە ناوەوە، لە جنیشدا دەچێتە ناوەوە؛ وەک چۆن لە مرۆڤ وەسوەسە دەکات، لە جنیش وەسوەسە دەکات. ئەمە قەولی کەلبییە. فەرموودەی «لە سنگی خەڵکدا» مەبەستی لە خەڵک ئەوەیە کە دواتر باس کراوە، واتە جن و خەڵک؛ بەمە جنیشی بە «خەڵک» ناوبردووە، هەروەک چۆن بە «پیاوان» ناوی بردوون، کە فەرمووی: «بەڕاستی پیاوانێک لە مرۆڤەکان پەنا دەبردن بە پیاوانێک لە جنەکان» (جن، ٦). لە هەندێک عەرەبەوە گێڕدراوەتەوە کە لە کاتی گێڕانەوەی ڕووداوێکدا گوتی: کۆمەڵێک جن هاتن و کەوتنە خوارەوە.

پێیان گوترا: ئێوە کێن؟ گوتیان: کۆمەڵێک لە جنین. ئەمە مانای قەولی فەررائە.

هەندێکیش گوتوویانە: وەسوەسەی مرۆڤ لە لایەن مرۆڤەوەش هەیە، وەک وەسوەسەی شەیتان؛ بۆیە «وەسوەسە»ی کردووە بە کردارێک کە هەم جن و هەم خەڵک دەیکەن، وەک فەرموودەی: «هەروەها بۆ هەر پێغەمبەرێک دوژمنێکمان دانا، لە شەیتانی مرۆڤ و جن» (ئەنعام، ١١٢). واتە ڕێنمایی کراوە کە پەنا بگرێت لە شەڕی جن و مرۆڤ هەردووکیان.

ئیسمائیل بن محەممەد پێمان گوت، محەممەد بن عیسا پێمان گوت، ئیبراهیم بن محەممەد بن سفیان بۆمانی گێڕایەوە، موسلیم بن حەجاج بۆمانی گێڕایەوە، قتیبە بن سەعید بۆمانی گێڕایەوە، جەریر لە بَیان، لە قەیس بن ئەبی حازم، لە عوقبە بن عامرەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «ئایا ئایەتەکانت نەبینی کە ئەمشەو دابەزین و وەک ئەوانیان هەرگیز نەبینراوە: “بڵێ پەنا دەبەم بە پەروەردگاری فەلەق” و “بڵێ پەنا دەبەم بە پەروەردگاری خەڵک”؟».

ئەبو سەعید محەممەد بن ئیبراهیم ئەشریحی پێمان گوت، ئەبو ئیسحاق ئەحمەد بن محەممەد بن ئیبراهیم ئەثعەلەبی پێمان گوت، ئەبو الحەسەن عەبدولڕەحمان بن ئیبراهیم ئەلئەدل بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئەلعەباس محەممەد بن یەعقوب بۆمانی گێڕایەوە، ئەبو ئەلعەباس بن ئەلوەلیید بن مەرسەد بۆمانی گێڕایەوە، باوکی پێی گوت، ئەوزاعی بۆمانی گێڕایەوە، یەحیا بن ئەبی کەثیر پێی گوتم، محەممەد بن ئیبراهیم بن ئەلحارث ئەلتەیمی پێی گوتم، لە عوقبە بن عامیر ئەلجوهەنییەوە، کە پێغەمبەری خوا ﷺ پێی فەرموو: «ئایا باشترین شتت پێ بڵێم کە پەناخوازان پەنا بەوە دەگرن؟» گوتم: بەڵێ.

فەرمووی: «بڵێ: پەنا دەبەم بە پەروەردگاری فەلەق» و «بڵێ: پەنا دەبەم بە پەروەردگاری خەڵک».

ئەبو محەممەد عەبدولڵا بن عەبدولصەمەد ئەلجۆزجانی پێمان گوت، ئەبو القاسم عەلی بن ئەحمەد ئەلخوزاعی پێمان گوت، ئەبو سەعید هەیثەم بن کلیب ئەلشاشی پێمان گوت، ئەبو عیسا تیرمیزی پێمان گوت، قتیبە پێمان گوت، ئەلموفەزەل بن فەزالە لە عوقەیل، لە زوهری، لە عورە، لە عائیشەوە بۆمانی گێڕایەوە کە گوتی: پێغەمبەری خوا ﷺ هەر شەوێک کە دەچووە جێگای خەوەکەی، هەردوو کەفی پێکەوە کۆ دەکردەوە و تێیاندا دەفووی، پاشان «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»، «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ» و «قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ»ی تێدا دەخوێندەوە؛ پاشان تا ئەوەی بتوانێت بەو دوو دەستەی بەسەر جەستەیدا دەهێنا، لە سەری و ڕووخسارییەوە دەستی پێ دەکرد و بەشی پێشەوەی جەستەی دەمسح دەکرد. ئەمەی سێ جار دەکرد.

ئەبو الحەسەن ئەلسەرەخسی پێمان گوت، زاهیر بن ئەحمەد پێمان گوت، ئەبو ئیسحاق ئەلهاشمی پێمان گوت، ئەبو موسعەب لە مالیک، لە ابن شهاب، لە عورە بن زوبەیر، لە عائیشە (ڕەزای خوای لێ بێت)ەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەر ﷺ کاتێک نەخۆش دەکەوت، بە سوورەتەکانی پەناخواستن بۆ خۆی دەخوێندەوە و دەفووی. کاتێک نەخۆشییەکەی توند بوو، من بۆی دەخوێندەوە و بە دەستی خۆی دەمسح کردم، بە هیواوە کە بەرەکەتیان بەدەست بێت.

پێشەوا ئەبو عەلی حوسەین بن محەممەد ئەلغازایی و ئەبو حامد ئەحمەد بن عەبدولڵا ئەلصالحی پێمان گوتیان: ئەبو بەکر ئەحمەد بن حوسەین ئەلحیری بۆمانی گێڕایەوە، محەممەد بن ئەحمەد بن مەعقەل ئەلمەیدانی پێمان گوت، محەممەد بن یحیا پێمان گوت، عەبدولڕەزاق بۆمانی گێڕایەوە، مەعمەر لە زوهری، لە سالم، لە ابن عومەرەوە بۆمانی گێڕایەوە کە پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: «حەسودی ڕەوا نییە، جگە لە دوو کەس: پیاوێک خوا قورئانی پێ داوە و شەو و ڕۆژ بە خوێندنەوە و جێبەجێکردنی خەریکییە؛ و پیاوێک خوا ماڵی پێ داوە و شەو و ڕۆژ لێی خەرج دەکات».

عەبدولواحید ئەلمەلێحی پێمان گوت، ئەحمەد بن عەبدولڵا ئەلەعیمی پێمان گوت، محەممەد بن یوسف پێمان گوت، محەممەد بن ئیسماعیل پێمان گوت، ئیبراهیم بن حەمزە پێمان گوت، ابن ئەبی حازم لە یەزید ـ مەبەست ابن ئەلهادە ـ لە محەممەد بن ئیبراهیم، لە ئەبو سەلەمە بن عەبدولڕەحمان، لە ئەبو هورەیرەوە پێی گێڕاینەوە کە گوێی لە پێغەمبەری خوا ﷺ بوو، دەیفەرموو: «خوا بۆ هیچ شتێک ئەوەندە گوێی نەگرتووە، وەک بۆ پێغەمبەرێکی خۆش‌دەنگ کە قورئان بە دەنگی بەرز و بە نغەمە دەخوێنێتەوە». تەواو. بن عەبدولقاهیر پێمان گوت، عەبدولغافیر پێمان گوت.