Magangalka Alle sharka oo dhan

Tafsiirka Sheekh Cabdiraxmaan As-Sacdi

“Iyo sharka xaasid marka uu xasdo.” Xaasidku waa qofka jecel in nimcada laga qaado qofka uu xasday, dabadeedna ku dadaala sidii looga qaadi lahaa, isagoo adeegsanaya wixii dariiqooyin ah ee uu awoodo. Sidaas darteed waxaa loo baahan yahay in Alle laga magan galo sharkiisa iyo in dhagartiisa la fashiliyo. Qofka dadka isha ku dhuftana wuxuu ka mid yahay xaasidka, maxaa yeelay isha xun kama timaaddo aan ka ahayn xaasid dabeecad xun oo naftiisu xun tahay.

Suuraddani waxay ka kooban tahay magangalka laga raadsanayo dhammaan noocyada sharka, kuwa guud iyo kuwa gaar ahaaneed. Waxay kaloo tilmaamaysaa in sixirku dhab yahay, dhibtiisana laga baqo, sidaas darteedna Alle laga magan galo iyo dadka ku shaqeeya.

Macnuhu waa: “Dheh,” adigoo magangal raadsanaya: “Waxaan magan galayaa,” taas oo ah, waxaan u cararayaa, waxaan magan gelayaa oo aan isku ilaalinayaa “Rabbiga falaqa” (الفلق), kaas oo ah Kan kala jeexa iniinta iyo lafaha, isla markaana soo bixiya waaberiga.

Markaas, kaddib markii uu si guud u sheegay, ayuu si gaar ah u sheegay: “Iyo sharka habeen madow markuu madoobaado oo soo galo,” taas oo ah, sharka waxyaabaha dhaca habeenkii marka uu dadka ku daboolo oo ay ku baahaan jinniyo badan oo shar leh iyo xayawaan waxyeello leh.

“Sharka waxa uu abuuray” waxaa ku jira wax kasta oo Alle abuuray: dadka, jinniga iyo xayawaanka. Sidaas darteed waxaa laga magan galayaa Abuurahooda sharka ku jira.

“Iyo sharka kuwa ku afuufa guntimaha” waxaa loola jeedaa saaxiriinta dumarka ah ee sixirkooda ku kaalmaysta afuufidda guntimaha ay sixirka u guntadaan.

Suuraddani waxay ka kooban tahay in magangal laga raadsado Rabbiga dadka, Boqorkooda iyo Ilaahooda, shaydaanka oo ah asalka iyo maaddada dhammaan sharrarka. Fitnadiisa iyo sharkiisa waxaa ka mid ah inuu waswaasiyo laabaha dadka, sharka oo uu u qurxiyo, uguna muujiyo muuqaal wanaagsan, rabitaankoodana ku dhiirrigeliyo inay sameeyaan; wanaaggana wuu foolxumeeyaa oo wuu ka gaabiyaa, wuxuuna ugu muujiyaa si aan ahayn muuqaalkiisa dhabta ah. Had iyo jeer xaaladdaas ayuu ku jiraa: wuu waswaasiyaa, wuuna dhuuntaa oo dib u gurtaa marka addoonku xuso Rabbigiis oo uu kaalmo weydiisto si uu isaga isaga caabiyo.

Sidaas darteed waa in qofku magangal iyo ilaalin ka raadsado Rabbinnimada Alle ee dadka oo dhan. Dhammaan khalqigu waxay ku hoos jiraan Rabbinnimada iyo xukunka Alle; noole kasta baarkiisa ayuu gacanta ku hayaa. Sidoo kale waa inuu ku magangalaa Ilaahnimadiisa, taas oo uu dadka u abuuray darteed. Taasi uma hirgasho si dhammaystiran ilaa laga hortago sharka cadowgooda, kaas oo doonaya inuu ka jeediyo oo kala dhexgalo, kuna daro xisbigiisa si ay uga mid noqdaan kuwa Naarta ololaysa.

Waswaasiyuhu wuxuu noqon karaa jinni ama insi, sidaas darteed Alle wuxuu yidhi: “Jinniga iyo dadka.”

Mahad oo dhan waxaa iska leh Alle, Rabbiga caalamka, bilow iyo dhammaad, muuq iyo qarsoonba. Waxaan Alle ka baryaynaa inuu nimcadiisa noo dhammaystiro, dambiyadayadana naga dhaafo, kuwaas oo naga hor istaagay barakooyin badan oo uu leeyahay, iyo khaladaadka iyo hawada naftu raacday ee qalbiyadeenna ka mashquuliyey ku fiirsashada aayadihiisa. Waxaan ka rajaynaynaa oo ka sugaynaa inuusan naga reebin khayrka agtiisa yaal, sababta sharka innaga jira awgiis. Ruuxa Alle kama quusto qoomka gaalada mooyaane, naxariistiisana kama quustaan qoomka dhunsan mooyaane.

Naxariis iyo nabadgelyo joogto ah oo aan kala go’ lahayn ha ahaato Rasuulkiisa Muxammad, ehelkiisa iyo asxaabtiisa dhammaantood. Mahad Alle ayaa leh; fadligiisa ayay ku dhammaystirmaan camallada wanaagsan. Tafsiirka Kitaabka Alle waxaa lagu dhammaystiray kaalmo iyo waafajin wanaagsan oo Alle ka timid, waxaana qoray oo ururiyey Cabdurraxmaan bin Naasir bin Cabdullaah, oo loo yaqaan Ibnu Sacdi. Alle ha u dambi dhaafo isaga, waalidkiis iyo dhammaan muslimiinta.

Wuxuu ku dhammeeyey maalintii koowaad ee bisha Rabiicul-Awwal, sannadkii 1344 Hijriyada Muxammad ﷺ. Mahad Alle ayaa leh. Ha illoobina inaad maqnaanshaha ugu ducaysaan. Isaga ayaa kaalmo weydiista.

Tafsiirka Imaam Ibnu Kathiir

Tafsiirka labada suuradood ee magangalka lagu raadsado (المعوذتين). Labadooduba waa Madani.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Caffaan ayaa noo sheegay, Xammaad bin Salama ayaa noo sheegay, Caasim bin Bahdala ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Zirr bin Xubaysh, kaas oo yidhi: Waxaan Ubayy bin Kacab ku idhi: “Ibnu Mascuud ma ku qoro labada suuradood ee magangalka Musxafkiisa?” Wuxuu yidhi: “Waxaan ka marag kacayaa in Rasuulka Alle ﷺ ii sheegay in Jibriil عليه السلام ku yidhi: ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.’ Markaasaan idhi. Wuxuu yidhi: ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’

Markaasaan idhi. Sidaas darteed annaguna waxaan nidhaahnaa wixii Nebigu ﷺ yidhi.” Abuu Bakr Al-Xumaydi ayaa ku weriyey Musnadkiisa, isaga oo ka soo werinaya Sufyaan bin Cuyayna, kaas oo sheegay in Cabda bin Abii Lubaaba iyo Caasim bin Bahdala ay ka maqleen Zirr bin Xubaysh. Wuxuu yidhi: Waxaan Ubayy bin Kacab wax ka weydiiyey labada suuradood, waxaanan ku idhi: “Abul-Mundhirow, walaalkaa Ibnu Mascuud wuxuu Musxafkiisa ka tirtiraa.”

Wuxuu yidhi: “Rasuulka Alle ﷺ ayaan weydiiyey, wuxuuna yidhi: ‘Waxaa la igu yidhi: Dheh; anna waan idhi.’ Sidaas darteed annaguna waxaan nidhaahnaa sidii Rasuulka Alle ﷺ yidhi.” Axmad wuxuu yidhi: Wakiic ayaa noo sheegay, Sufyaan ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Caasim, kaas oo ka soo weriyey Zirr: Waxaan Ibnu Mascuud wax ka weydiiyey labada suuradood ee magangalka. Wuxuu yidhi: “Nebiga ﷺ ayaan ka weydiiyey, wuxuuna yidhi: ‘Waxaa la igu yidhi, anna waan idiin idhi, ee idinkuna dhaha.’”

Ubayy wuxuu yidhi: “Nebigu ﷺ ayaa sidaas noo yidhi, annaguna sidaas ayaan leenahay.”

Al-Bukhaari wuxuu yidhi: Cali bin Cabdullaah ayaa noo sheegay, Sufyaan ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cabda bin Abii Lubaaba, Zirr bin Xubayshna—wuxuuna kaloo noo sheegay Caasim, isaga oo ka soo werinaya Zirr—wuxuu yidhi: Waxaan Ubayy bin Kacab ku idhi: “Abul-Mundhir, walaalkaa Ibnu Mascuud sidaas iyo sidaas ayuu yidhi.” Wuxuu yidhi: “Nebiga ﷺ ayaan weydiiyey, wuxuuna yidhi: ‘Waxaa la igu yidhi, anna waan idhi.’ Sidaas darteed waxaan u nidhaahnaa sidii Rasuulka Alle ﷺ yidhi.”

Al-Bukhaari iyo An-Nasaa’i sidoo kale waxay ku weriyeen Qutayba, isaga oo ka soo werinaya Sufyaan bin Cuyayna, kaas oo ka soo weriyey Cabda iyo Caasim bin Abin-Najuud, Zirr bin Xubayshna, Ubayy bin Kacab.

Abuu Yacla Al-Mawsili wuxuu yidhi: Al-Azraq bin Cali ayaa noo sheegay, Xassaan bin Ibraahiim ayaa noo sheegay, As-Salt bin Bahraam ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Ibraahiim, kaas oo ka soo weriyey CAlqama: Cabdullaah wuxuu Musxafkiisa ka tirtiri jiray labada suuradood ee magangalka, wuxuuna odhan jiray: “Rasuulka Alle waxa keliya oo lagu amray inuu labadaas ku magangalo, Cabdullaahna ma akhriyi jirin.”

Cabdullaah bin Axmadna wuxuu ka weriyey Al-Acmas, isaga oo ka soo werinaya Abuu Isxaaq, kaas oo ka soo weriyey Cabdurraxmaan bin Yaziid: Cabdullaah wuxuu Musxafyadiisa ka tirtiri jiray labada suuradood ee magangalka, wuxuuna odhan jiray: “Labadoodu kama mid aha Kitaabka Alle.” Al-Acmas wuxuu yidhi: Caasim ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Zirr bin Xubaysh, kaas oo ka soo weriyey Ubayy bin Kacab: Waxaan Rasuulka Alle ﷺ wax ka weydiinay labadaas, wuxuuna yidhi: “Waxaa la igu yidhi, anna waan idhi.”

Arrintan waxaa yaqaanay quraa’ iyo fuqahaa’ badan: Ibnu Mascuud inuusan labada suuradood ku qori jirin Musxafkiisa. Waxaa laga yaabaa inuusan Nebiga ﷺ ka maqal, oo uusan si tawaatur ah ugu sugnaan. Dabadeedna waxaa dhici karta inuu ka noqday hadalkiisa oo uu raacay jamaacada, maxaa yeelay saxaabadu رضي الله عنهم waxay ku qoreen Musxafyada waaweyn, waxayna sidaas ugu direen dhammaan gobollada. Mahad iyo fadli Alle ayaa leh.

Muslim wuxuu Saxiixiisa ku yidhi: Qutayba ayaa noo sheegay, Jariir ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Bayaan, kaas oo ka soo weriyey Qays bin Abii Xaazim, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Miyaadan arag aayado caawa la soo dejiyey oo aan waligood la mid ahayn? ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’” Axmad, Muslim, At-Tirmidi iyo An-Nasaa’i ayaa sidoo kale ka weriyey Ismaaciil bin Abii Khaalid, isaga oo ka soo werinaya Qays bin Abii Xaazim, kaas oo ka soo weriyey Cuqba. At-Tirmidi wuxuu yidhi: Xadiis xasan saxiix ah.

Weriin kale: Imaam Axmad wuxuu yidhi: Al-Waliid bin Muslim ayaa noo sheegay, Ibnu Jaabir ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Al-Qaasim Abuu Cabdirraxmaan, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Anigoo Rasuulka Alle ﷺ ku hoggaaminaya marin ka mid ah marinnadaas ayuu igu yidhi: “Cuqbow, miyaadan fuulayn?” Waxaan ka baqay inay caasinimo noqoto. Rasuulka Alle ﷺ ayaa soo degay, aniguna wax yar ayaan fuulay, dabadeedna wuu fuulay. Markaas ayuu yidhi: “Cuqaybow, miyaan ku bariyaa laba suuradood oo ka mid ah kuwa ugu wanaagsan ee dadku akhriyaan?”

Waxaan idhi: “Haa, Rasuulkii Allow.” Wuxuu i baray “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga” iyo “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.” Salaaddii ayaa la oogay, Rasuulka Alle ﷺ ayaana hor maray oo labadoodaba akhriyey. Dabadeed ayuu i soo ag maray oo yidhi: “Sideed u aragtay, Cuqaybow?

Akhri labadooda mar kasta oo aad seexanayso iyo mar kasta oo aad kacayso.” An-Nasaa’i wuxuu ku weriyey xadiiskan Al-Waliid bin Muslim iyo Cabdullaah bin Al-Mubaarak, labadooduba Ibnu Jaabir ayay ka soo weriyeen. Abuu Daawuud iyo An-Nasaa’i waxay sidoo kale ku weriyeen Ibnu Wahb, isaga oo ka soo werinaya Mucaawiya bin Saalix, kaas oo ka soo weriyey Al-Calaa’ bin Al-Xaarith, kaas oo ka soo weriyey Al-Qaasim bin Cabdirraxmaan, kaas oo ka soo weriyey Cuqba.

Weriin kale: Axmad wuxuu yidhi: Abuu Cabdirraxmaan ayaa noo sheegay, Saciid bin Abii Ayuub ayaa noo sheegay, Yaziid bin Cabdil-Casiiz Ar-Rucayni iyo Abuu Marxuuma ayaa noo sheegay, iyagoo ka soo werinaya Yaziid bin Muxammad Al-Qurashi, kaas oo ka soo weriyey Cali bin Rabaax, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu igu amray inaan akhriyo suuradaha magangalka salaad kasta dabadeed. Abuu Daawuud, At-Tirmidi iyo An-Nasaa’i ayaa dhowr dariiqo ku weriyey Cali bin Abii Rabaax. At-Tirmidi wuxuu yidhi: Waa qariib.

Weriin kale: Axmad wuxuu yidhi: Yaxyaa bin Isxaaq ayaa noo sheegay, Ibnu Lahica ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Musharrax bin Haa’aan, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu igu yidhi: “Akhri labada suuradood ee magangalka, waayo ma akhrin doontid wax la mid ah.” Axmad oo keliya ayaa weriyey.

Weriin kale: Axmad wuxuu yidhi: Xaywa bin Shurayx ayaa noo sheegay, Baqiyya ayaa noo sheegay, Buxayr bin Sacad ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Khaalid bin Macdaan, kaas oo ka soo weriyey Jubayr bin Nufayr, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ waxaa loo hadiyeeyey baqal cawl ah, wuuna fuulay. Cuqba ayaa hoggaaminayey. Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Akhri ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.’” Wuxuu igu celceliyey ilaa aan akhriyey.

Markuu ogaaday inaanan aad ugu farxin, wuxuu yidhi: “Ma laga yaabaa inaad fududaysatay? Waligaa wax la mid ah kuma tukan doontid.” An-Nasaa’i wuxuu ka weriyey Camr bin Cusmaan, isaga oo ka soo werinaya Baqiyya. An-Nasaa’i wuxuu sidoo kale ka weriyey Sufyaan, isaga oo ka soo werinaya Mucaawiya bin Saalix, kaas oo ka soo weriyey Cabdurraxmaan bin Jubayr bin Nufayr, isaga oo ka soo werinaya aabbihii, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Wuxuu Rasuulka Alle ﷺ wax ka weydiiyey labada suuradood ee magangalka, wuxuuna u sheegay wax la mid ah.

Weriin kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Muxammad bin Cabdil-Aclaa ayaa noo sheegay, Al-Muctamir ayaa noo sheegay, wuxuuna yidhi: An-Nucmaan ayaan maqlay, isaga oo ka soo werinaya Ziyaad Abul-Asad, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Dadku wax la mid ah labadan kuma magangalin: ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’”

Weriin kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Qutayba ayaa noo sheegay, Al-Layth ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Ibnu Cajlaan, kaas oo ka soo weriyey Saciid Al-Maqburi, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Waxaan la socday Rasuulka Alle ﷺ, wuxuuna igu yidhi: “Cuqbow, dheh.” Waxaan idhi: “Maxaan idhaa?” Wuu iga aamusay. Markaas ayuu haddana yidhi: “Dheh.”

Waxaan idhi: “Maxaan idhaa, Rasuulkii Allow?” Wuu iga aamusay. Waxaan idhi: “Allow, ku soo celi.” Markaas ayuu yidhi: “Cuqbow, dheh.” Waxaan idhi: “Maxaan idhaa, Rasuulkii Allow?” Wuxuu yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga,’” waanan akhriyey ilaa aan dhammeeyey.

Dabadeed wuxuu yidhi: “Dheh.” Waxaan idhi: “Maxaan idhaa, Rasuulkii Allow?” Wuxuu yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka,’” waanan akhriyey ilaa aan dhammeeyey. Markaas Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Qof wax weydiista labadan wax la mid ah ma weydiisan, qof magangal raadsadana labadan wax la mid ah kuma magangalin.”

Weriin kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Muxammad bin Yasaar ayaa noo sheegay, Cabdurraxmaan ayaa noo sheegay, Mucaawiya ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Al-Calaa’ bin Al-Xaarith, kaas oo ka soo weriyey Makxool, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu labadaas ku akhriyey salaadda Subax.

Weriin kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Qutayba ayaa noo sheegay, Al-Layth ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Yaziid bin Abii Xabiib, kaas oo ka soo weriyey Abuu Cimraan Aslam, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Waxaan raacay Rasuulka Alle ﷺ isagoo saaran, gacantayda ayaana cagtiisa saaray oo ku idhi: “Ii akhri suuradda Huud ama suuradda Yuusuf.” Wuxuu yidhi: “Alle agtiisa wax ka faa’iido badan kama akhrin doontid ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.’”

Xadiis kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Maxmuud bin Khaalid ayaa noo sheegay, Al-Waliid ayaa noo sheegay, Abuu Camr Al-Awzaaci ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Yaxyaa bin Abii Kathiir, kaas oo ka soo weriyey Muxammad bin Ibraahiim bin Al-Xaarith, kaas oo ka soo weriyey Abuu Cabdillaah, kaas oo ka soo weriyey Ibnu Caayish Al-Juhani: Nebigu ﷺ wuxuu ku yidhi: “Ibnu Caayishow, miyaanan ku tusin—ama kuu sheegin—waxa ugu wanaagsan ee kuwa magangal raadsadaa ku magangalaan?” Wuxuu yidhi: “Haa, Rasuulkii Allow.”

Wuxuu yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka’; labadan suuradood.”

Kuwani waa dariiqooyin badan oo ka yimid Cuqba, waxayna u dhow yihiin tawaatur; culimo badan oo baaritaan ku xeel dheer waxay u arkaan inay yaqiin keenayaan. Waxaa horay ugu yimid werinta Sadiy bin Cajlaan iyo Farwa bin Mujaahid, isaga oo ka soo werinaya Cuqba: “Miyaanan idiin barin saddex suuradood oo aan wax la mid ahi lagu soo dejin Tawreedda, Injiilka, Zabuurka iyo Furqaan? ‘Dheh: Isagu waa Alle Keliya’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’”

Xadiis kale: Imaam Axmad wuxuu yidhi: Ismaaciil ayaa noo sheegay, Al-Jurayri ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Abul-Calaa’: Nin ayaa yidhi: Safar ayaan Rasuulka Alle ﷺ la joognay, dadkuna marba mid ayay u fuulayeen [xoolaha], duhurkana wax yar ayaa hadhay. Waxaa isoo gaadhay waqtigii aan Rasuulka Alle ﷺ raaci lahaa, markaas ayuu garabkayga ku dhuftay oo yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.’” Rasuulka Alle ﷺ ayaa akhriyey, aniguna waan la akhriyey. Dabadeed wuxuu yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’”

Rasuulka Alle ﷺ ayaa akhriyey, aniguna waan la akhriyey. Markaas ayuu yidhi: “Markaad tukato, labadooda akhri.” Sida muuqata ninkaas waa Cuqba bin Caamir, Alle ayaana og.

An-Nasaa’i wuxuu ka weriyey Yacquub bin Ibraahiim, isaga oo ka soo werinaya Ibnu Culyah. Xadiis kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Muxammad bin Al-Muthannaa ayaa noo sheegay, Muxammad bin Jacfar ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cabdullaah bin Saciid, kaas oo yidhi: Yaziid bin Ruuman ayaa ii sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cuqba bin Caamir, kaas oo ka soo weriyey Cabdullaah Al-Aslami—waa Ibnu Aniis—: Rasuulka Alle ﷺ gacantiisa ayuu laabtayda saaray, dabadeedna wuxuu yidhi: “Dheh.” Ma garan waxa aan iraahdo. Haddana wuxuu igu yidhi: “Dheh.”

Waxaan idhi: “‘Dheh: Isagu waa Alle Keliya.’” Haddana wuxuu yidhi: “Dheh.” Waxaan idhi: “‘Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga sharka waxa uu abuuray,’” ilaa aan dhammeeyey. Haddana wuxuu yidhi: “Dheh.” Waxaan idhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka,’” ilaa aan dhammeeyey.

Markaas Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Sidan ku magangal; kuwa magangal raadsadaa waligood wax la mid ah kuma magangalin.”

Xadiis kale: An-Nasaa’i wuxuu yidhi: Camr bin Cali Abuu Xafs ayaa noo sheegay, Badal ayaa noo sheegay, Shaddaad bin Saciid Abuu Talxa ayaa noo sheegay, Saciid Al-Jurayri ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Abuu Nadr, kaas oo ka soo weriyey Jaabir bin Cabdullaah: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu igu yidhi: “Jaabirow, akhri.” Waxaan idhi: “Maxaan akhriyaa, aabbahay iyo hooyaday ha kuu furmaane?” Wuxuu yidhi: “Akhri: ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’” Waan akhriyey, markaas ayuu yidhi: “Labadooda ku akhri; wax la mid ah ma akhrin doontid.”

Waxaa hore u soo maray xadiiska Caa’isha: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu akhriyi jiray suuradahani, wuxuuna ku afuufi jiray calaacalihiisa, dabadeedna ku masixi jiray madaxiisa, wejigiisa iyo inta jidhkiisa ka muuqata. Imaam Maalik wuxuu ka weriyey Ibnu Shihaab, isaga oo ka soo werinaya Curwa, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha: Rasuulka Alle ﷺ marka uu xanuunsado wuxuu naftiisa ku akhrin jiray labada suuradood ee magangalka, wuuna ku afuufi jiray. Markii xanuunkiisu sii daray, anigaa ku akhriyi jiray, gacantiisana waan ku masixi jiray anigoo rajaynaya barakadeeda.

Al-Bukhaari wuxuu ka weriyey Cabdullaah bin Yuusuf; Muslim wuxuu ka weriyey Yaxyaa bin Yaxyaa; Abuu Daawuud wuxuu ka weriyey Al-Qacnabi; An-Nasaa’i wuxuu ka weriyey Qutayba—iyo sidoo kale Ibnu Al-Qaasim iyo Ciisaa bin Yuunus—Ibnu Maajana wuxuu ka weriyey Macan iyo Bishr bin Cumar; siddeedduba waxay ka weriyeen Maalik. Suuradda Nuun dhammaadkeeda waxaa hore uga yimid xadiiska Abuu Nadr, isaga oo ka soo werinaya Abuu Saciid: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu Alle ka magan geli jiray isha jinniga iyo isha dadka. Markii labada suuradood ee magangalku soo degeen, ayuu labadooda qaatay oo wixii kale ka tegey.

At-Tirmidi, An-Nasaa’i iyo Ibnu Maaja ayaa weriyey, At-Tirmidina wuxuu yidhi: Xadiis xasan ah.

Ibnu Abii Xaatim wuxuu yidhi: Axmad bin Cisaam ayaa noo sheegay, Abuu Axmad Az-Zubayri ayaa noo sheegay, Xasan bin Saalix ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cabdullaah bin Muxammad bin Caqiil, kaas oo ka soo weriyey Jaabir: “Al-Falaq waa waaberiga.” Al-Cawfi wuxuu ka weriyey Ibnu Cabbaas: “Al-Falaq waa waaberiga.” Sidoo kale waxaa laga weriyey Mujaahid, Saciid bin Jubayr, Cabdullaah bin Muxammad bin Caqiil, Al-Xasan, Qataada, Muxammad bin Kacab Al-Qurazi, Ibnu Zayd iyo Maalik oo ka soo weriyey Zayd bin Aslam.

Al-Qurazi, Ibnu Zayd iyo Ibnu Jariir waxay yidhaahdeen: Waxay la mid tahay hadalka Alle: “Kan soo bixiya waaberiga.” Cali bin Abii Talxa wuxuu ka weriyey Ibnu Cabbaas: “Al-Falaq waa khalqiga.” Sidaas oo kale ayuu Ad-Daxxaak yidhi: Alle wuxuu Nebigiisa amray inuu ka magangalo dhammaan khalqiga. Kacab Al-Axbaar wuxuu yidhi: “Al-Falaq waa god ku yaal Jahannamo; marka la furo, dhammaan dadka Naarta ku jira ayaa qayliya kulaylkiisa daran awgiis.”

Ibnu Abii Xaatim ayaa weriyey, dabadeedna yidhi: Aabbahay ayaa noo sheegay, Suhayl bin Cusmaan ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya nin uu magaciisa sheegay, kaas oo ka soo weriyey As-Suddi, kaas oo ka soo weriyey Zayd bin Cali iyo aabbayaashiis: “Al-Falaq waa god ku yaal gunta Jahannamo, daboolna waa saaran yahay; marka laga qaado daboolka, dab ayaa ka soo baxa, Jahannamona way ka qaylisaa kulaylka daran ee ka soo baxaya.” Sidoo kale waxaa laga weriyey Camr bin Cabasa, As-Suddi iyo kuwo kale. Arrintaas waxaa ku yimid xadiis marfuuc ah oo munkar ah.

Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Isxaaq bin Wahb Al-Waasiti ayaa ii sheegay, Mascuud bin Muusaa bin Mishkaan Al-Waasiti ayaa noo sheegay, Nasr bin Khuzayma Al-Khuraasaani ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Shucayb bin Safwaan, kaas oo ka soo weriyey Muxammad bin Kacab Al-Qurazi, kaas oo ka soo weriyey Abuu Hurayra, kaas oo ka soo weriyey Nebiga ﷺ: “‘Al-Falaq’ waa god Jahannamo ku yaal oo daboolan.” Silsiladdiisu waa qariib, mana sugna in Nebiga ﷺ loo nisbeeyo. Abuu Cabdirraxmaan Al-Xubuli wuxuu yidhi: “Al-Falaq waa magacyada Jahannamo.”

Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Hadalka saxda ahi waa kii koowaad, oo ah waaberiga kala dillaaca. Taasi waa sax, waana doorashadii Al-Bukhaari رحمه الله ee Saxiixiisa.

“Sharka habeen madow markuu soo galo” waxaa Mujaahid ku fasiray: habeen madow marka uu soo galo waa qorrax dhaca; Al-Bukhaari ayaa sidaas ka soo weriyey. Ibnu Abii Najiiixna wuu ka weriyey Mujaahid. Sidaas oo kale ayay yidhaahdeen Ibnu Cabbaas, Muxammad bin Kacab Al-Qurazi, Ad-Daxxaak, Khusayf, Al-Xasan iyo Qataada: waa habeenka marka uu mugdigiisu soo galo. Az-Zuhri wuxuu yidhi: “Sharka habeen madow markuu soo galo” waa qorraxda marka ay dhacdo.

Catiyya iyo Qataada waxay yidhaahdeen: “Marka habeenku soo galo” waa marka uu baxo. Abuu Al-Muhazzim wuxuu Abuu Hurayra ka weriyey: “Sharka habeen madow markuu soo galo” waa xiddig. Ibnu Zayd wuxuu yidhi: Carabtu waxay odhan jirtay Al-Ghaasiq waa xiddigta Thurayya marka ay dhacdo; cudurrada iyo daacuunka ayaa bata marka ay dhacdo, wayna yaraadaan marka ay soo baxdo.

Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Dadkaas waxay daliil ka haystaan war uu ii sheegay Nasr bin Cali: Bakkar bin Cabdullaah, oo ah wiilka walaalka Hammam, ayaa ii sheegay, Muxammad bin Cabdil-Casiiz bin Cumar bin Cabdirraxmaan bin Cawf ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya aabbihii, kaas oo ka soo weriyey Abuu Salama, kaas oo ka soo weriyey Abuu Hurayra, kaas oo ka soo weriyey Nebiga ﷺ: “‘Sharka habeen madow markuu soo galo’ wuxuu yidhi: xiddigta madow.” Waxaan leeyahay: Xadiiskan sax ma aha in Nebiga ﷺ loo nisbeeyo. Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Qaar kalena waxay yidhaahdeen waa dayaxa.

Kuwa sidaas qaba waxay daliil ka dhigteen wixii Imaam Axmad weriyey: Abuu Daawuud Al-Xafari ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Ibnu Abii Dhi’b, kaas oo ka soo weriyey Al-Xaarith, kaas oo ka soo weriyey Abuu Salama, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha رضي الله عنها: Rasuulka Alle ﷺ gacantayda ayuu qabtay oo dayaxa ayuu i tusay markii uu soo baxayay, wuxuuna yidhi: “Alle kaga magangal sharka habeenkan madow marka uu soo galo.”

At-Tirmidi iyo An-Nasaa’i ayaa tafsiirkooda Sunan ku weriyey, iyagoo ka soo werinaya Muxammad bin Cabdirraxmaan Ibnu Abii Dhi’b, kaas oo ka soo weriyey abtigiis Al-Xaarith bin Cabdirraxmaan. At-Tirmidi wuxuu yidhi: Xasan saxiix. Erayadiisu waa: “Alle kaga magangal sharkan, waayo kani waa habeen madow marka uu soo galo.” Erayada An-Nasaa’i waa: “Alle kaga magangal sharkan; kani waa habeen madow marka uu soo galo.”

Kuwa qaba hadalka koowaad—oo ah habeenka marka uu soo galo—waxay yidhaahdeen: Tani kama hor imanayso hadalkayaga, waayo dayaxu waa calaamadda habeenka, awoodna kuma laha wax aan habeenka ahayn; xiddiguhuna habeenka oo keliya ayay ifaan. Sidaas darteed waxay ku noqonaysaa wixii aan sheegnay, Alle ayaana og.

Hadalka Alle: “Sharka kuwa ku afuufa guntimaha” waxaa Mujaahid, Cikrimah, Al-Xasan, Qataada iyo Ad-Daxxaak ku fasireen saaxiriinta. Mujaahid wuxuu yidhi: waa marka ay duceeyaan oo ay guntimaha ku afuufaan. Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Ibnu Cabdil-Aclaa ayaa noo sheegay, Ibnu Thawr ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Macmar, kaas oo ka soo weriyey Ibnu Daawuus, kaas oo ka soo weriyey aabbihii: Ma jiro wax shirkiga uga dhow ruqyada abeesada iyo dadka waalan. Xadiis kale wuxuu sheegayaa in Jibriil u yimid Rasuulka Alle ﷺ oo ku yidhi: “Muxammadow, ma xanuunsatay?”

Wuxuu yidhi: “Haa.” Markaas ayuu yidhi: “Magaca Alle ayaan kuugu ruqyeeynayaa cudur kasta oo ku dhibaya, sharka xaasid kasta iyo isha xunba; Alle ha ku bogsiiyo.” Waxaa dhici karta in tani la xidhiidho xanuunkiisii ﷺ markii la sixray. Dabadeed Alle wuu caafimaadiyey oo bogsiiyey, dhagartii saaxiriinta xaasidiinta ahaa ee Yuhuudda dushooda ayuu ku celiyey, baabi’intoodana wuxuu ka dhigay dhagartoodii, wuuna fashiliyey.

Hase yeeshee Rasuulka Alle ﷺ maalinna ma canaanan Yuhuudiga; Alle ayaa ku filnaaday, bogsiiyey oo caafimaad siiyey.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Abuu Mucaawiya ayaa noo sheegay, Al-Acmas ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Yaziid bin Xayaan, kaas oo ka soo weriyey Zayd bin Arqam: Nin Yuhuudi ah ayaa Nebiga ﷺ sixray, arrintaasna dhawr maalmood ayuu xanuunsanaa. Jibriil ayaa u yimid oo ku yidhi: “Nin Yuhuudi ah ayaa ku sixray, wuxuuna kuu guntay guntimo ceel hebel ku yaal. U dir cid soo keenta.” Rasuulka Alle ﷺ ayaa cid u diray, wayna soo saareen.

Markii loo keenay ayuu furfuray, markaas Rasuulka Alle ﷺ wuxuu u kacay sidii qof xadhig laga furay. Yuhuudiga arrintaas ugama sheegin, mana uu wajigiisa ku arag ilaa uu ka dhintay. An-Nasaa’i wuxuu ka weriyey Hinnaad, isaga oo ka soo werinaya Abuu Mucaawiya Muxammad bin Xaazim Al-Dariir.

Al-Bukhaari wuxuu “Kitaabka Daawada” ee Saxiixiisa ku yidhi: Cabdullaah bin Muxammad ayaa noo sheegay: Waxaan maqlay Sufyaan bin Cuyayna oo leh: Qofkii ugu horreeyey ee xadiiskan noo sheegay wuxuu ahaa Ibnu Jurayj; wuxuu yidhi: Qoyska Curwa ayaa ii sheegay, iyagoo ka soo werinaya Curwa. Markaas ayaan Hishaam wax ka weydiiyey, wuxuuna aabbihii uga soo weriyey Caa’isha, oo tidhi: Rasuulka Alle ﷺ waa la sixray, ilaa uu moodayay inuu dumarka u tegay isagoo aan u tegin. Sufyaan wuxuu yidhi: Tani waa nooca sixirka ugu daran, marka ay sidaas noqoto.

Nebigu ﷺ wuxuu yidhi: “Caa’ishooy, ma ogaatay in Alle ii jawaabay wixii aan ka baryayey? Laba nin ayaa ii yimid; midkood wuxuu fadhiistay madaxayga agtiisa, kan kalena cagahayga agtooda. Kan madaxayga ag fadhiyey ayaa kan kale ku yidhi: ‘Ninkan maxaa ku dhacay?’ Wuxuu yidhi: ‘Waa la sixray.’

Wuxuu yidhi: ‘Yaa sixray?’ Wuxuu yidhi: ‘Labiid bin Al-Acsam, nin ka mid ah reer Banu Zurayq oo Yuhuud la xulufo ahaa, munaafiqna ahaa.’ Wuxuu yidhi: ‘Muxuu ku sixray?’ Wuxuu yidhi: ‘Shanlo iyo timihii shanlada ku haray.’

Wuxuu yidhi: ‘Xaggee yaallaan?’ Wuxuu yidhi: ‘Gudaha qolofka timirta labka ah, hoosta dhagax ku yaal ceelka Dhirowaan.’” Caa’isha waxay tidhi: Nebigu ﷺ ceelka ayuu tegay oo soo saaray, dabadeedna wuxuu yidhi: “Kani waa ceelkii la i tusay; biyihiisu waxay u ekaayeen biyaha xinnaha, timirta ku hareeraysanna waxay u ekaayeen madaxyo shayaadiin.” Markaas ayuu soo saaray.

Waxaan idhi: “Miyaadan ka bixin sixirka?”—taas oo ah, miyaadan ku samayn ruqyo si uu u baxo? Wuxuu yidhi: “Alle wuu i bogsiiyey; mana jecli inaan dadka dhexdiisa shar kiciyo.” Xadiiska waxaa sidoo kale loo nisbeeyey Cii-saa bin Yuunus, Abuu Dhamra Anas bin Ciyaad, Abuu Usaama iyo Yaxyaa Al-Qattaan. Mid ka mid ah werinnadiisa waxaa ku jira: “Waxay ahayd inuu moodo inuu wax sameeyey isaga oo aan samayn.”

Weriin kale wuxuu leeyahay: “Ceelka ayaa la amray in la aaso.” Waxaa kaloo laga weriyey Hishaam Ibnu Abiz-Zinaad iyo Al-Layth bin Sacad. Muslim wuxuu ka weriyey Abuu Usaama Xammaad bin Usaama iyo Cabdullaah bin Numayr. Axmadna wuxuu ka weriyey Caffaan, isaga oo ka soo werinaya Wahb, kaas oo ka soo weriyey Hishaam.

Imaam Axmad wuxuu kaloo ka weriyey Ibraahiim bin Khaalid, isaga oo ka soo werinaya Rabaax, kaas oo ka soo weriyey Macmar, kaas oo ka soo weriyey Hishaam iyo aabbihii, kuwaas oo ka soo weriyey Caa’isha: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu lix bilood joogay isagoo moodaya inuu dumarka u tegey, balse aan u tegin. Laba malag ayaa u yimid; mid madaxiisa ag fadhiistay, kan kalena cagihiisa ag fadhiistay. Midkood ayaa kan kale ku yidhi: “Muxuu yahay xaaladdiisu?” Wuxuu yidhi: “Waa la sixray.”

Wuxuu yidhi: “Yaa sixray?” Wuxuu yidhi: “Labiid bin Al-Acsam.” Dabadeed wuxuu xusay xadiiska intiisa kale.

Al-Tha’libi, mufassirka caanka ah, wuxuu tafsiirkiisa ku sheegay: Ibnu Cabbaas iyo Caa’isha رضي الله عنهما waxay yidhaahdeen: Wiil Yuhuudi ah ayaa u adeegi jiray Rasuulka Alle ﷺ. Yuhuuddu way u soo dhowaadeen oo ku adkaysteen ilaa uu ka qaatay timaha madaxa Nebiga ﷺ iyo dhowr ilig oo shanladiisa ka mid ahaa, dabadeedna Yuhuudda ayuu siiyey, markaas ayay ku sixreen. Ninkii arrinta fuliyey wuxuu ahaa nin iyaga ka mid ah oo la odhan jiray Ibnu Al-Acsam. Wuxuu ku riday ceel ay lahaayeen Banu Zurayq oo la odhan jiray Dhirowaan.

Rasuulka Alle ﷺ wuu xanuunsaday, timihiisii madaxa way daateen, wuxuuna lix bilood moodayay inuu dumarka u tegey isagoo aan u tegin; wuu tabar darnaaday, mana garanayn waxa ku dhacay. Isagoo hurda ayaa laba malag u yimid; mid ayaa madaxiisa ag fadhiistay, kan kalena cagihiisa ag fadhiistay. Malaggii cagaha ag fadhiyey ayaa kii madaxa ag fadhiyey ku yidhi: “Ninkan maxaa ku dhacay?” Wuxuu yidhi: “Waa la sixray.”

Wuxuu yidhi: “Muxuu yahay sixirku?” Wuxuu yidhi: “Sixir baa lagu sameeyey.” Wuxuu yidhi: “Yaa sixray?” Wuxuu yidhi: “Labiid bin Al-Acsam oo Yuhuudi ah.” Wuxuu yidhi: “Muxuu ku sixray?” Wuxuu yidhi: “Shanlo iyo timihii shanlada ku haray.”

Wuxuu yidhi: “Xaggee yaallaan?” Wuxuu yidhi: “Gudaha qolofka timirta labka ah, hoosta dhagax ku yaal ceelka Dhirowaan”—qolofku waa daboolka timirta, dhagaxa ceelkana waa dhagax ka soo taagan gunta ceelka oo qofka biyaha soo dhaamiyaa ku istaago. Rasuulka Alle ﷺ ayaa argagax ku soo toosay, wuxuuna yidhi: “Caa’ishooy, ma ogaatay in Alle ii sheegay cudurkayga?” Dabadeed Rasuulka Alle ﷺ wuxuu diray Cali, Zubayr iyo Cammaar bin Yaasir.

Waxay ceelka ka dhammeeyeen biyihii, biyuhuna waxay u ekaayeen biyo xinna lagu qooyey. Dabadeed dhagaxii ayay qaadeen oo soo saareen qolofkii. Waxaa ku jiray timihii madaxiisa iyo ilkihii shanladiisa, iyo xadhig ay ku xirnaayeen laba iyo toban gunti oo irbado lagu muday. Markaas Alle wuxuu soo dejiyey labada suuradood.

Aayad kasta oo uu akhriyo, hal gunti ayaa furmaysay. Markii guntidii ugu dambaysay furantay, Rasuulka Alle ﷺ wuxuu dareemay nafis, wuxuuna u kacay sidii qof xadhig laga furay. Jibriil عليه السلامna wuxuu odhanayey: “Magaca Alle ayaan kuugu ruqyeeynayaa wax kasta oo ku dhibaya, xaasid iyo isha xunba; Alle ha ku bogsiiyo.” Waxay yidhaahdeen: “Rasuulkii Allow, ma qabannaa ninkan xun oo dilnaa?”

Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Alle wuu i bogsiiyey, mana jecli inaan dadka dhexdiisa shar kiciyo.” Sidaas ayuu u weriyey isaga oo aan silsilad werineed sheegin; qisadana wax yaab leh ayaa ku jira, qaar ka mid ahna si weyn ayaa loo inkiray. Qaar ka mid ah wararkeedu waxay leeyihiin taageerooyin hore loo sheegay. Alle ayaana og.

Hadalka Alle: “Sharka waxa uu abuuray” macnihiisu waa sharka dhammaan makhluuqaadka. Thaabit Al-Bunaani iyo Al-Xasan Al-Basri waxay yidhaahdeen: Jahannamo, Iblays iyo faraciisu waxay ka mid yihiin waxyaabaha uu Alle abuuray.

“Waswaasiyaha dhuunta” (الوسواس الخناس) ayuu Saciid bin Jubayr ka soo weriyey Ibnu Cabbaas isagoo leh: Waa shaydaan ku dheggan qalbiga ibnu Aadamka. Marka uu qofku hilmaamo oo moogaanayo ayuu waswaasiyaa; marka uu Alle xuso wuu dhuuntaa. Mujaahid iyo Qataadana sidaas oo kale ayay yidhaahdeen. Al-Muctamir bin Sulaymaan wuxuu aabbihii ka soo weriyey: Waxaa la ii sheegay in shaydaanka ama waswaasiyuhu uu qalbiga ibnu Aadamka ku afuufayo marka uu murugaysan yahay iyo marka uu faraxsan yahay; marka uu Alle xusana wuu dhuuntaa.

Al-Cawfi wuxuu Ibnu Cabbaas ka soo weriyey hadalka “waswaasiyaha”: Waa shaydaan amra; marka la adeecana wuu dhuuntaa.

Kuwani waa saddex sifo oo ka mid ah sifooyinka Rabbiga Cazza wa Jalla: Rabbinnimo, boqornimo iyo ilaahnimo. Isagu waa Rabbiga wax kasta, Boqorka wax kasta iyo Ilaaha wax kasta. Dhammaan waxyaabuhu waa makhluuqdiisa, addoommadiisa ayuuna leeyahay. Sidaas darteed, qofka magangal raadsanaya waxaa la faray inuu magangal ka raadsado Kan sifahan leh sharka waswaasiyaha dhuunta—shaydaanka qofka loo xil saaray.

Qof ka mid ah dadka Banu Aadam ma jiro aan lahayn qariin u qurxiya xumaanta, dadaalna kama reebo inuu kharribo. Qofka la dhawray waa qofka Alle dhawro. Saxiixyada waxaa ku sugnaaday: “Midkiinna ma jiro aan loo xil saarin qariin.” Waxay yidhaahdeen: “Adigana, Rasuulkii Allow?”

Wuxuu yidhi: “Haa, laakiin Alle ayaa iga kaalmeeyey, wuuna islaamay, mana igu amro wax aan khayr ahayn.” Saxiixyada waxaa kaloo ku sugnaaday, Anas, qisada booqashadii Safiyya ee Nebiga ﷺ isagoo ictikaaf ku jira, iyo inuu habeenkii la baxay si uu hoygeeda ugu celiyo. Laba nin oo Ansaar ah ayaa la kulmay, markii ay arkeen Rasuulka Alle ﷺna way dedejiyeen. Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Is dejiya; waa Safiyya bint Xuyay.”

Waxay yidhaahdeen: “Subxaanallaah, Rasuulkii Allow!” Wuxuu yidhi: “Shaydaanku ibnu Aadamka wuxuu ugu dhex socdaa sida dhiiggu ugu dhex socdo; waxaan ka baqay inuu qalbiyadiinna wax ku tuuro”—ama wuxuu yidhi: “shar.”

Xaafid Abuu Yacla Al-Mawsili wuxuu yidhi: Muxammad bin Baxr ayaa noo sheegay, Cadi bin Abii Cmaara ayaa noo sheegay, Ziyaad An-Numayri ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Anas bin Maalik, kaas oo yidhi: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Shaydaanku afkiisa ayuu saaraa qalbiga ibnu Aadamka; haddii uu Alle xuso wuu dhuuntaa, haddii uu illoobana qalbigiisa ayuu liqaa. Kaasi waa waswaasiyaha dhuunta.” Xadiiskani waa qariib.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Muxammad bin Jacfar ayaa noo sheegay, Shucba ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Caasim, kaas oo yidhi: Waxaan maqlay Abuu Tamiima oo ka werinaya nin Nebiga ﷺ gadaashiisa fuulay: Dameerkii Nebiga ﷺ ayaa turunturooday, markaasaan idhi: “Shaydaanku ha halaagsamo.” Nebigu ﷺ wuxuu yidhi: “Ha odhan: ‘Shaydaanku ha halaagsamo,’ waayo markaad sidaas tidhaahdo wuu weynaadaa oo wuxuu yidhaahdaa: ‘Awooddayda ayaan ku riday.’ Haddii aad tidhaahdo: ‘Bismillaah,’ wuu yaraadaa ilaa uu noqdo sida duqsiga.” Axmad oo keliya ayaa weriyey; silsiladdiisu waa wanaagsan tahay oo xooggan.

Xadiiskani wuxuu tilmaamayaa in marka qalbigu Alle xuso shaydaanku yaraado oo laga adkaado; haddii aan Alle la xusinna wuu weynaadaa oo adkaadaa.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Abuu Bakr Al-Xanafi ayaa noo sheegay, Ad-Daxxaak bin Cusmaan ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Saciid Al-Maqburi, kaas oo ka soo weriyey Abuu Hurayra: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Midkiinna marka uu masaajidka joogo, shaydaan ayaa u yimaadda oo ku dhegaa, sida qofku ugu dhego neefkiisa. Markuu qofku u jilco, wuu xidhxidhaa—ama wuu afka ka xidhaa.” Abuu Hurayra wuxuu yidhi: Waxaad arkaysaan arrintaas: kan la xidhxidhay waxaad arkaysaan isagoo u janjeedha—sidaas ayuu yidhi—oo aan Alle xusayn; kan afka laga xidhayna afkiisa ayuu kala qaadayaa isagoo aan Alle xusayn. Axmad oo keliya ayaa weriyey.

Arrintani ma ku gaar tahay Banu Aadam sida muuqata, mise waxay wada khusaysaa Banu Aadam iyo jinniga? Waxaa jira laba aragti; jinnigu waxay hoos imanayaan erayga “dadka” iyadoo dadka loo hormariyey. Ibnu Jariir wuxuu yidhi: Rag ka mid ah jinniga ayaa loogu yeedhay “rag,” sidaas darteed ma aha wax lala yaabo in “dad” loogu yeedho.

Markaas ayuu caddeeyey oo yidhi: “Jinniga iyo dadka.” Tani waxay xoojinaysaa aragtida labaad. Waxa kale oo la yidhi: “Jinniga iyo dadka” waxay sharraxaysaa kan waswaasiya laabaha dadka—shaydaannada dadka iyo jinniga—sida hadalka Alle: “Sidaas ayaannu Nebi kasta ugu yeellay cadow shayaadiin ka mid ah dadka iyo jinniga, qaarkoodna qaarka kale ayay u waxyoodaan hadal la qurxiyey oo khiyaano ah.” (Al-Ancaam: 112).

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Wakiic ayaa noo sheegay, Al-Mascuudi ayaa noo sheegay, Abuu Cumar Ad-Dimashqi ayaa noo sheegay, Cubayd bin Al-Khashkhaash ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Abuu Dharr: Waxaan u imid Rasuulka Alle ﷺ isagoo masaajidka jooga, waanan fadhiistay. Wuxuu yidhi: “Abuu Dhaarow, ma tukatay?” Waxaan idhi: “Maya.” Wuxuu yidhi: “Kac oo tuko.”

Waan kacay oo tukaday, dabadeedna waan fadhiistay. Wuxuu yidhi: “Abuu Dhaarow, Alle kaga magangal sharka shayaadiinta dadka iyo jinniga.” Waxaan idhi: “Rasuulkii Allow, dadka ma shayaadiin baa leh?” Wuxuu yidhi: “Haa.” Waxaan idhi: “Rasuulkii Allow, salaaddu sidee tahay?”

Wuxuu yidhi: “Waa wax wanaagsan oo la dejiyey; qofkii doono wuu yaraysan karaa, kii doonana wuu badin karaa.” Waxaan idhi: “Soonku呢?” Wuxuu yidhi: “Waa waajib ku filan, Alle agtiisana wax dheeraad ah baa jira.” Waxaan idhi: “Sadaqaduna?”

Wuxuu yidhi: “Abaalmarin la labanlaabay.” Waxaan idhi: “Rasuulkii Allow, kee baa ugu wanaagsan?” Wuxuu yidhi: “Dadaalka qofka wax yar haysta, ama wax si qarsoodi ah loogu sadaqeeyo faqiirka.” Waxaan idhi: “Rasuulkii Allow, nebigee ugu horreeyey?”

Wuxuu yidhi: “Aadam.” Waxaan idhi: “Nebina ma ahaa?” Wuxuu yidhi: “Haa, nebi Alle la hadlay.” Waxaan idhi: “Rasuuladu imisa ayay ahaayeen?” Wuxuu yidhi: “Saddex boqol iyo dhowr iyo toban, tiro aad u badan.” Mar kalena wuxuu yidhi: “Shan iyo toban.”

Waxaan idhi: “Rasuulkii Allow, waxa laguu soo dejiyey kee ugu weyn?” Wuxuu yidhi: “Aayatul-Kursi: ‘Alle mooyee ilaah kale ma jiro, Waa Noolaha, Iskiis u Taagan.’” An-Nasaa’i wuxuu xadiiskan ka weriyey Abuu Cumar Ad-Dimashqi. Abuu Xaatim bin Xibbaan ayaa Saxiixiisa ku soo saaray xadiiskan oo dheer, isaga oo dariiq kale iyo erayo kale ku weriyey; Alle ayaana og.

Imaam Axmad wuxuu yidhi: Wakiic ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Sufyaan, kaas oo ka soo weriyey Mansuur, kaas oo ka soo weriyey Dhar bin Cabdullaah Al-Hamadaani, kaas oo ka soo weriyey Cabdullaah bin Shaddaad, kaas oo ka soo weriyey Ibnu Cabbaas: Nin ayaa Nebiga ﷺ u yimid oo yidhi: “Rasuulkii Allow, waxaan naftayda kala hadlaa wax; inaan samada ka soo dhaco ayaa iiga jecel inaan ku dhawaaqo.” Nebigu ﷺ wuxuu yidhi: “Alle ayaa ugu weyn! Mahad waxaa iska leh Alle oo dhagartii shaydaanka ku celiyey waswaas keliya.”

Abuu Daawuud iyo An-Nasaa’i ayaa ka weriyey Mansuur; An-Nasaa’ina wuxuu ku daray Al-Acmas, labadooduba Dhar ayay ka soo weriyeen.

Tafsiirku halkan ayuu ku dhammaaday. Mahad iyo fadli Alle ayaa leh; mahad waxaa iska leh Alle, Rabbiga caalamka. Naxariis iyo nabadgelyo ha ahaato sayidkeenna Muxammad, ehelkiisa iyo asxaabtiisa dhammaantood. Alle ha ka raalli noqdo dhammaan saxaabada.

Alle ayaa nagu filan, waana Wakiilka ugu wanaagsan. Waxaa la dhammaystiray tobanka bisha Jumaadal-Uula, sannadkii 825. Mahad Isaga keliya ayaa iska leh. (Al-Ancaam: 112).

Tafsiirka Al-Baqawi

“Iyo sharka habeen madow markuu soo galo.” Abul-Xasan As-Sarakhsi ayaa noo sheegay, Zaahir bin Axmad ayaa noo sheegay, Jacfar bin Muxammad Al-Mughlis ayaa noo sheegay, Haaruun bin Isxaaq Al-Hamadaani ayaa noo sheegay, Wakiic ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Ibnu Abii Dhi’b, kaas oo ka soo weriyey abtigiis Al-Xaarith bin Cabdirraxmaan, kaas oo ka soo weriyey Abuu Salama, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha: Nebigu ﷺ gacantayda ayuu qabtay, dayaxana wuu eegay, wuxuuna yidhi: “Caa’ishooy, Alle kaga magangal sharka habeen madow markuu soo galo. Kani waa habeen madow marka uu soo galo.”

Halkan waxaa loola jeedaa dayaxa marka uu madoobaado oo madoobaadku ku dhaco; “waqab” macnihiisu waa inuu galay madoobaadka, bilaabay inuu qarsoomo oo madoobaaday.

Ibnu Cabbaas wuxuu yidhi: Al-Ghaasiq waa habeenka marka uu mugdigiisa ka soo galo bari, wax kasta ku dhex fido oo madoobeeyo. Al-Ghasaq waa mugdi; waxaa la yidhaahdaa: “Habeenku wuu gasaqay” iyo “wuu madoobaaday” marka uu mugdi noqdo. Tani waa aragtida Al-Xasan iyo Mujaahid; waxay ula jeedaan habeenka marka uu soo galo oo mugdigiisu yimaaddo. Al-Wuquub waa gelid, waana gelitaanka habeenka marka qorraxdu dhacdo.

Muqaatil wuxuu yidhi: Wuxuu ula jeedaa mugdiga habeenka marka uu madownimadiisu gasho iftiinka maalinta. Waxa kale oo la yidhi: Habeenka waxaa loogu yeedhay ghaasiq sababtoo ah wuu ka qabow yahay maalinta; al-ghasaqna waa qabow. Ibnu Zayd wuxuu yidhi: Wuxuu ula jeedaa xiddigta Thurayya marka ay dhacdo. Waxaa la yidhaahdaa cudurradu way bataan marka ay dhacdo, wayna yaraadaan marka ay soo baxdo.

“Iyo sharka kuwa ku afuufa guntimaha” waxaa loola jeedaa saaxiriinta ku afuufa guntimaha dunta marka ay dul akhriyaan. Abuu Cubayda wuxuu yidhi: Waa gabdhihii Labiid bin Al-Acsam ee Nebiga ﷺ sixray.

“Iyo sharka xaasid marka uu xasdo” waxaa loola jeedaa Yuhuudda, waayo waxay Nebiga ﷺ xasdi jireen.

Suuraddu waa Madani. “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.” Ibnu Cabbaas iyo Caa’isha رضي الله عنهما waxay yidhaahdeen: Wiil Yuhuudi ah ayaa u adeegi jiray Rasuulka Alle ﷺ. Yuhuuddu way u soo dhowaadeen oo ku adkaysteen ilaa uu ka qaatay timihii madaxa Nebiga ﷺ iyo dhowr ilig oo shanladiisa ka mid ahaa; Yuhuudda ayuu siiyey, waxayna ku sixreen.

Labiid bin Al-Acsam, oo ahaa nin Yuhuudi ah, ayaa arrintaas fuliyey, markaas labada suuradood ayaa ku saabsan isaga loo soo dejiyey.

Abuu Xaamid Axmad bin Cabdullaah As-Saalixi ayaa noo sheegay, Abuu Saciid Muxammad bin Muusaa As-Sayrafi ayaa noo sheegay, Abul-Cabbaas Muxammad bin Yacquub Al-Asamm ayaa noo sheegay, Muxammad bin Cabdullaah bin … ayaa noo sheegay, Anas bin Ciyaad ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya aabbihii, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha: Nebiga ﷺ waa la sixray, ilaa uu mooday inuu wax sameeyey isaga oo aan samayn. Rabbigiis ayuu baryay, dabadeedna wuxuu yidhi: “Ma ogaatay in Alle ii sheegay wixii aan ka baryayey?” Caa’isha waxay tidhi: “Waa maxay, Rasuulkii Allow?”

Wuxuu yidhi: “Laba nin ayaa ii yimid; midkood wuxuu fadhiistay madaxayga agtiisa, kan kalena cagahayga agtooda. Midkood ayaa saaxiibkii ku yidhi: ‘Ninkan maxaa xanuunsiinaya?’ Kan kale wuxuu yidhi: ‘Waa la sixray.’ Wuxuu yidhi: ‘Yaa sixray?’

Wuxuu yidhi: ‘Labiid bin Al-Acsam.’ Wuxuu yidhi: ‘Muxuu ku sixray?’ Wuxuu yidhi: ‘Shanlo, timihii shanlada ku haray iyo qolofka timirta labka ah.’ Wuxuu yidhi: ‘Xaggee yaallaan?’ Wuxuu yidhi: ‘Dhirowaan’—Dhirowaan waa ceel ku yaal Banu Zurayq.”

Caa’isha waxay tidhi: Rasuulka Alle ﷺ ceelka ayuu tegay, dabadeedna Caa’isha ayuu ugu soo noqday oo yidhi: “Alle ayaan ku dhaartaye, biyihiisu waxay u ekaayeen biyo xinna lagu qooyey, timirtiisuna waxay u ekayd madaxyo shayaadiin.” Caa’isha waxay tidhi: “Waxaan ku idhi: Rasuulkii Allow, maxaad u soo saari weyday?” Wuxuu yidhi: “Alle wuu i bogsiiyey; waxaanan necbahay inaan dadka dhexdiisa shar ku kiciyo.” Waxaa la weriyey inuu ku jiray dhagax hoostiisa ceelka; dhagaxii ayay qaadeen, qolofkii timirtana way soo saareen, waxaana ku jiray timihii madaxiisa iyo ilkihii shanladiisa.

Al-Mudhahhar bin Cali Al-Faarisi ayaa noo sheegay, Muxammad bin Ibraahiim As-Saalixaani ayaa noo sheegay, Cabdullaah bin Muxammad bin Jacfar Abuu Shaykh Al-Xaafid ayaa noo sheegay, Ibnu Abii Caasim ayaa noo sheegay, Abuu Bakr bin Abii Shayba ayaa noo sheegay, Abuu Mucaawiya ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Al-Acmas, kaas oo ka soo weriyey Yaziid bin Xayaan, kaas oo ka soo weriyey Zayd bin Arqam: Nin Yuhuudi ah ayaa Nebiga ﷺ sixray; Nebiguna dhawr maalmood ayuu arrintaas u xanuunsanaa. Jibriil ayaa u yimid oo yidhi: “Nin Yuhuudi ah ayaa ku sixray, wuxuuna kuu guntay guntimo. U dir cid soo saarta.”

Rasuulka Alle ﷺ ayaa Cali u diray, wuuna soo saaray. Gunti kasta oo la furana, nafis ayuu dareemayey. Rasuulka Alle ﷺ wuxuu u kacay sidii qof xadhig laga furay; Yuhuudiga arrintaas ugama sheegin, wejigiisana waligiis lagama arag.

Muqaatil iyo Al-Kalbi waxay yidhaahdeen: Waxay ku jirtay xadhig ay ku xidhnaayeen kow iyo toban gunti. Waxa kale oo la yidhi: Guntimaha irbado ayaa lagu muday. Markaas Alle wuxuu soo dejiyey labadan suuradood oo ka kooban kow iyo toban aayadood: Suuradda Al-Falaq shan aayadood, Suuradda An-Naasna lix aayadood. Aayad kasta oo la akhriyo, hal gunti ayaa furmaysay ilaa dhammaan guntimihii furmeen.

Nebiga ﷺna wuxuu u kacay sidii qof xadhig laga furay. Waxaa la weriyey inuu sixirkaas ku jiray lix bilood, xanuunkiisuna saddex habeen ayuu ku darnaa; markaas labada suuradood ee magangalka ayaa soo degtay.

Ismaaciil bin Cabdil-Qaahir ayaa noo sheegay, Cabdul-Ghaafir bin Muxammad ayaa noo sheegay, Muxammad bin Ciisaa Al-Juluudi ayaa noo sheegay, Ibraahiim bin Muxammad bin Sufyaan ayaa noo sheegay, Muslim bin Al-Xajjaaj ayaa noo sheegay, Bishr bin Hilaal As-Sawwaaf ayaa noo sheegay, Cabdi Caziiz bin Suhayb ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Abuu Nadr, kaas oo ka soo weriyey Abuu Saciid: Jibriil عليه السلام ayaa Nebiga ﷺ u yimid oo yidhi: “Muxammadow, ma xanuunsatay?” Wuxuu yidhi: “Haa.”

Markaas ayuu yidhi: “Magaca Alle ayaan kuugu ruqyeeynayaa wax kasta oo ku dhibaya, sharka naf kasta iyo isha xaasid kasta; Alle ha ku bogsiiyo. Magaca Alle ayaan kuugu ruqyeeynayaa, Alle ayaana ku bogsiinaya.”

Hadalka Alle Cazza wa Jalla: “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga.” Al-Falaq waxaa loola jeedaa waaberiga; sidaas ayay yidhaahdeen Jaabir bin Cabdullaah, Al-Xasan, Saciid bin Jubayr, Mujaahid, Qataada iyo mufassiriinta badankoodu. Waa riwaayadda Al-Cawfi ee Ibnu Cabbaas ka timid, waxaana daliil u ah hadalka Alle: “Kan soo bixiya waaberiga.” Ibnu Cabbaasna waxaa laga weriyey inuu yidhi: Waa xabsi ku yaal Jahannamo.

Al-Kalbi wuxuu yidhi: Waa doox ku yaal Jahannamo. Ad-Daxxaak wuxuu yidhi: Waxaa loola jeedaa khalqiga; taasi waa riwaayadda Al-Waalibi ee Ibnu Cabbaas ka timid. Macnaha koowaad ayaana la yaqaan. “Sharka waxa uu abuuray.”

Suuraddu waa Madani. “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.” “Boqorka dadka.” “Ilaaha dadka.”

“Sharka waswaasiyaha dhuunta” waxaa loola jeedaa shaydaanka. Erayga al-waswaas wuxuu noqon karaa ficil-magac (مصدر) ama magac. Az-Zajjaaj wuxuu yidhi: Waxaa loola jeedaa shaydaanka waswaaska leh. “Al-Khannaas” waa kan dib u noqda oo dhuunta.

Waa shaydaan qalbiga qofka ku dheggan; marka qofku Alle xuso wuu dhuuntaa, marka uu moogaadana wuu waswaasiyaa. Qataada wuxuu yidhi: Khannaasku wuxuu laabta qofka ku leeyahay san u eg sanka eeyga; marka addoonku Rabbigiis xuso wuu dhuuntaa. Waxa kale oo la yidhaahdaa: Madaxiisu waa sida madaxa abeesada, wuxuuna madaxiisa saaraa xudunta qalbiga, isagoo rajo gelinaya oo la hadlaya; marka Alle la xuso wuu dhuuntaa, haddii aan Alle la xusinna wuu soo noqdaa oo madaxiisa dul saaraa.

“Jinniga iyo dadka” waxaa loola jeedaa: Waswaasiyuhu wuxuu ku jiraa jinniga sida uu dadka ugu jiro; jinniga ayuu waswaasiyaa sida uu dadka u waswaasiyo. Sidaas ayuu yidhi Al-Kalbi. “Laabaha dadka” waxaa loola jeedaa kuwa gadaal lagu sheegay, oo ah jinniga iyo dadka. Jinniga waxaa loogu yeedhay dad, sida rag loogu yeedhay hadalka Alle: “Waxaa jiray rag dadka ka mid ah oo magangal ka raadsan jiray rag jinniga ka mid ah.”

(Al-Jinn: 6). Waxaa laga soo weriyey Carab qaarkood in nin sheeko ka warramay oo yidhi: “Koox jinni ah ayaa timid oo degtay.” Waxaa la weydiiyey: “Kumaad tihiin?” Waxay yidhaahdeen: “Waxaan nahay dad jinni ah.” Taasi waa macnaha hadalka Al-Farraa’.

Qaar waxay yidhaahdeen: Sida la caddeeyey in qof bani’aadam ahi qof kale waswaasin karo, sida shaydaanku u waswaasiyo, erayga “waswaas” waxaa laga dhigay ficilka jinniga iyo dadka labadaba, sida hadalka Alle: “Sidaas ayaannu Nebi kasta ugu yeellay cadow shayaadiin ka mid ah dadka iyo jinniga.” (Al-Ancaam: 112). Macnuhu wuxuu noqonayaa in la faray inuu magangal ka raadsado sharka jinniga iyo dadka labadaba.

Ismaaciil bin Muxammad ayaa noo sheegay, Muxammad bin Ciisaa ayaa noo sheegay, Ibraahiim bin Muxammad bin Sufyaan ayaa noo sheegay, Muslim bin Al-Xajjaaj ayaa noo sheegay, Qutayba bin Saciid ayaa noo sheegay, Jariir ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Bayaan, kaas oo ka soo weriyey Qays bin Abii Xaazim, kaas oo ka soo weriyey Cuqba bin Caamir: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Miyaadan arag aayado caawa la soo dejiyey oo aan waligood la mid ahayn: ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka’?”

Abuu Saciid Muxammad bin Ibraahiim Ash-Shurayxi ayaa noo sheegay, Abuu Isxaaq Axmad bin Muxammad bin Ibraahiim Ath-Tha’libi ayaa noo sheegay, Abul-Xasan Cabdurraxmaan bin Ibraahiim Al-Cadl ayaa noo sheegay, Abul-Cabbaas Muxammad bin Yacquub ayaa noo sheegay, Abul-Cabbaas bin Al-Waliid bin Mirthad ayaa noo sheegay, aabbihii ayaa ii sheegay, Al-Awzaaci ayaa noo sheegay, Yaxyaa bin Abii Kathiir ayaa ii sheegay, Muxammad bin Ibraahiim bin Al-Xaarith At-Taymi ayaa ii sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cuqba bin Caamir Al-Juhani: Rasuulka Alle ﷺ ayaa ku yidhi: “Miyaanan kuu sheegin waxa ugu wanaagsan ee kuwa magangal raadsadaa ku magangalaan?”

Waxaan idhi: “Haa.” Wuxuu yidhi: “‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga’ iyo ‘Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.’”

Abuu Muxammad Cabdullaah bin Cabdussamad Al-Jawzaajaani ayaa noo sheegay, Abul-Qaasim Cali bin Axmad Al-Khazaaci ayaa noo sheegay, Abuu Saciid Al-Haytham bin Kulayb Ash-Shaashi ayaa noo sheegay, Abuu Ciisaa At-Tirmidi ayaa noo sheegay, Qutayba ayaa noo sheegay, Al-Mufaddal bin Fudaala ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Cuqayl, kaas oo ka soo weriyey Az-Zuhri, kaas oo ka soo weriyey Curwa, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha: Rasuulka Alle ﷺ marka uu habeen kasta sariirtiisa aado, calaacalihiisa ayuu isu keeni jiray oo ku afuufi jiray, dabadeedna wuxuu ku akhrin jiray: “Dheh: Isagu waa Alle Keliya,” “Dheh:

Waxaan magan galayaa Rabbiga waaberiga,” iyo “Dheh: Waxaan magan galayaa Rabbiga dadka.” Dabadeedna wuxuu ku masixi jiray intii jidhkiisa ka mid ah ee uu awoodo, isagoo ku bilaabaya madaxa, wejiga iyo qaybta hore ee jidhkiisa. Sidaas ayuu saddex jeer samayn jiray.

Abul-Xasan As-Sarakhsi ayaa noo sheegay, Zaahir bin Axmad ayaa noo sheegay, Abuu Isxaaq Al-Haashimi ayaa noo sheegay, Abuu Muscab ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Maalik, kaas oo ka soo weriyey Ibnu Shihaab, kaas oo ka soo weriyey Curwa bin Az-Zubayr, kaas oo ka soo weriyey Caa’isha رضي الله عنها: Nebigu ﷺ marka uu xanuunsado wuxuu naftiisa ku akhrin jiray suuradaha magangalka, wuuna ku afuufi jiray. Markii xanuunkiisu sii daray, anigaa ku akhrin jiray, gacantiisana ku masixi jiray anigoo rajaynaya barakadooda.

Imaam Abuu Cali Al-Xusayn bin Muxammad Al-Qaadi iyo Abuu Xaamid Axmad bin Cabdullaah As-Saalixi waxay yidhaahdeen: Abuu Bakr Axmad bin Al-Xusayn Al-Xayri ayaa noo sheegay, Muxammad bin Axmad bin Macqal Al-Maydani ayaa noo sheegay, Muxammad bin Yaxyaa ayaa noo sheegay, Cabdurrazzaaq ayaa noo sheegay, Macmar ayaa noo sheegay, isaga oo ka soo werinaya Az-Zuhri, kaas oo ka soo weriyey Saalim, kaas oo ka soo weriyey Ibnu Cumar: Rasuulka Alle ﷺ wuxuu yidhi: “Xasad [la ammaano] ma jiro laba arrimood mooyee: Nin Alle Qur’aanka siiyey oo habeen iyo maalinba ku camal fala, iyo nin Alle maal siiyey oo habeen iyo maalinba wax ka bixiya.”

Cabdul-Waaxid Al-Maliixi ayaa noo sheegay, Axmad bin Cabdullaah An-Nucaymi ayaa noo sheegay, Muxammad bin Yuusuf ayaa noo sheegay, Muxammad bin Ismaaciil ayaa noo sheegay, Ibraahiim bin Xamza ayaa noo sheegay, Ibnu Abii Xaazim ayaa ii sheegay, isaga oo ka soo werinaya Yaziid—oo loola jeedo Ibnu Al-Haad—kaas oo ka soo weriyey Muxammad bin Ibraahiim, kaas oo ka soo weriyey Abuu Salama bin Cabdirraxmaan, kaas oo ka soo weriyey Abuu Hurayra: Wuxuu maqlay Nebiga ﷺ oo leh: “Alle waxna uma dhegaysto sida uu ugu dhegaysto nebi codkiisu qurux badan yahay oo Qur’aanka cod dheer ku akhriya.” Tafsiirku wuu dhammaaday.