Yomonliklardan Allohdan panoh so‘rash

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(Va hasad qilgan paytida hasadchining yomonligidan) Hasadchi — hasad qilingan kishidan ne’matning yo‘qolishini istaydigan va o‘zi qodir bo‘lgan sabablarni ishga solib, uni yo‘qotishga urinadigan kishidir. Shu sababli uning yomonligidan Allohdan panoh so‘rash va uning makrini daf qilish kerak bo‘ladi. Hasadchiga ko‘z tegdiruvchi ham kiradi, chunki ko‘z faqat tabiati yomon va nafsi buzuq hasadchidan chiqadi. Demak, bu sura barcha turdagi yomonliklardan umumiy va xos tarzda panoh so‘rashni o‘z ichiga oladi.

Shuningdek, sehrning haqiqati borligi, uning zararidan qo‘rqish va undan hamda ahli [sehrgarlar]dan Allohdan panoh so‘rash kerakligiga dalolat qiladi.

Ya’ni: «Ayt», panoh so‘rab: «Panoh tilayman», ya’ni Allohga yuzlanaman, Undan panoh topaman va Unga suyanaman. «Tong Robbisidan» — don va danakni yorib chiqaruvchi, tongni yorib chiqaruvchi Zotdan.

Keyin umumiy ma’nodan so‘ng alohida aytib: «Qorong‘ilik bosgan paytda tunning yomonligidan», ya’ni tun odamlarni qoplagan vaqtda unda tarqaladigan ko‘plab yovuz ruhlar hamda zararli hayvonlarning yomonligidan [panoh tilayman].

«U yaratgan narsalarning yomonligidan» — bu Alloh yaratgan barcha narsalarni, insonlar, jinlar va hayvonlarni o‘z ichiga oladi. Ulardagi yomonlikdan, ularni yaratgan Zotdan panoh so‘raladi.

«Tugunlarga dam soluvchilarning yomonligidan», ya’ni sehrlari uchun tugunlar tugib, ularga dam solib sehrlariga yordam oladigan sehrgar ayollarning yomonligidan [panoh tilayman].

Bu sura odamlarning Robbisi, Egasi va Ilohidan barcha yomonliklarning ildizi va manbai bo‘lgan shaytondan panoh so‘rashni o‘z ichiga oladi. Uning fitnasi va yomonligidan biri shuki, u odamlarning ko‘ksiga vasvasa soladi: yomonlikni chiroyli ko‘rsatib, uni go‘zal suratda namoyon qiladi va uni qilishga bo‘lgan istaklarini kuchaytiradi; yaxshilikni esa xunuk qilib ko‘rsatadi, undan qaytaradi va uni asl holidan boshqacha ko‘rsatadi. U doimo shu holatda bo‘ladi: vasvasa soladi va yashirinadi, ya’ni banda Robbini eslab, uni daf etishda Undan yordam so‘raganida ortga chekinadi.

Shuning uchun banda butun insoniyatning Robbi bo‘lgan Allohning rububiyatiga panoh so‘rab, Unga suyanishi lozim. Barcha maxluqot rububiyat va mulk ostidadir; har bir jonivorning peshonasidan tutuvchi Udir. Shuningdek, Allohning uluhiyatiga ham [panoh so‘rab suyanish lozim], zero U maxluqotlarni shu maqsad uchun yaratgan. Bu uluhiyat ularga dushmanining yomonligini daf etmaguncha mukammal bo‘lmaydi.

Dushman ularni undan uzib qo‘yishni, ular bilan ularning orasini to‘sishni va o‘z guruhiga qo‘shib, Do‘zax ahlidan qilishni istaydi. Vasvasa jinlardan bo‘lgani kabi insonlardan ham bo‘ladi. Shu sababli Alloh: «Jinlardan va insonlardan», dedi.

Olamlar Robbisi Allohga avvalda ham, oxirda ham, zohirda ham, botinda ham hamd bo‘lsin. Undan ne’matini to‘liq qilishini va biz bilan Uning ko‘plab barakalari orasini to‘sgan gunohlarimizni kechirishini so‘raymiz. Shuningdek, Uning oyatlarini tafakkur qilishdan qalblarimizni chalg‘itgan xato va shahvatlarimizni afv etishini so‘raymiz. Allohning fazlidan umid qilamiz va Uning huzuridagi yaxshilikdan bizdagi yomonlik sababli mahrum etmasligini so‘raymiz.

Zero, Allohning rahmatidan faqat kofir qavm noumid bo‘ladi, Uning rahmatidan faqat adashgan qavm umidini uzadi. Rasulimiz Muhammadga, u zotning ahli va barcha sahobalariga zamonlar davomida uzluksiz salovot va salom bo‘lsin. Solih amallar Uning ne’mati bilan kamol topadigan Allohga hamd bo‘lsin. Allohning Kitobi Uning yordami va go‘zal tavfiqi bilan, uni jamlagan va yozgan Abdurahmon ibn Nosir ibn Abdulloh, Ibn Sa’diy nomi bilan tanilgan kishi qo‘li bilan tafsir qilindi.

Alloh uni, ota-onasini va barcha musulmonlarni mag‘firat qilsin. Bu ish Muhammad sollallohu alayhi va sallam hijratlarining 1344-yili, Rabi’ul-avval oyining birinchi kuni yakunlandi. Allohga hamd bo‘lsin. Bizni g‘oyibona duolaringizda esdan chiqarmang.

Imom Ibn Kasir tafsiri

Mu’avvizatayn — Falaq va Nos suralarining tafsiri. Bu ikki sura Madinada nozil bo‘lgan.

Imom Ahmad aytadi: Bizga Affon rivoyat qildi, unga Hammod ibn Salama rivoyat qildi, unga Osim ibn Bahdala, Zur ibn Hubayshdan xabar berdi. Zur aytdi: «Ubay ibn Ka’bga: “Ibn Mas’ud Mu’avvizataynni o‘z mushafida yozmaydi-ku?” dedim. U: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam menga Jabroil alayhissalom u zotga: «Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq», deganini xabar berganiga guvohlik beraman.

Men uni aytdim. So‘ng: «Qul a’uzu bi-Rabbin-nas», dedi. Men uni ham aytdim. Biz Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam aytgan narsani aytamiz”, dedi».

Bu rivoyatni Abu Bakr al-Humaydiy o‘zining Musnadida Sufyon ibn Uyayna orqali, u Abda ibn Abu Luboba va Osim ibn Bahdaladan, ular Zur ibn Hubayshdan rivoyat qilgan. Zur aytdi: «Ubay ibn Ka’bdan Mu’avvizatayn haqida so‘radim: “Ey Abu Munzir, birodaringiz Ibn Mas’ud bu ikki surani mushafdan o‘chiradi”, dedim. U: “Men Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan so‘radim, u zot: «Menga: ‘Ayt’, deyildi, men aytdim», dedilar. Biz ham Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytganidek aytamiz”, dedi».

Ahmad aytadi: Bizga Vaki’ rivoyat qildi, unga Sufyon, Osimdan, u Zurrdan rivoyat qildi. Zur aytdi: «Ibn Mas’uddan Mu’avvizatayn haqida so‘radim. U: “Men Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan ular haqida so‘radim. U zot: «Menga aytish buyurildi, men sizlarga aytdim, sizlar ham aytinglar», dedilar”, dedi.

Ubay aytdi: “Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam bizga aytdilar, biz ham aytamiz”».

Buxoriy aytadi: Bizga Ali ibn Abdulloh rivoyat qildi, unga Sufyon, unga Abda ibn Abu Luboba, Zur ibn Hubayshdan rivoyat qildi. Osim ham Zurdan rivoyat qildi. Zur aytdi: «Ubay ibn Ka’bdan so‘radim: “Ey Abu Munzir, birodaringiz Ibn Mas’ud bunday-bunday deydi”, dedim. U: “Men Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan so‘radim.

U zot: «Menga aytish buyurildi, men aytdim», dedilar. Biz ham Rasululloh sollallohu alayhi va sallam aytganidek aytamiz”, dedi». Bu rivoyatni Buxoriy va Nasoiy ham Qutayba orqali, u Sufyon ibn Uyayna, Abda va Osim ibn Abu Najuddan, ular Zur ibn Hubayshdan, u esa Ubay ibn Ka’bdan rivoyat qilgan.

Hofiz Abu Ya’lo aytadi: Bizga Azraq ibn Ali rivoyat qildi, unga Hasson ibn Ibrohim, unga Salt ibn Bahrom, unga Ibrohim, unga Alqama rivoyat qildi. Alqama aytdi: «Abdulloh Mu’avvizataynni mushafdan o‘chirib: “Rasululloh sollallohu alayhi va sallam faqat bu ikki sura bilan panoh so‘rashga buyurilganlar, Abdulloh esa ularni qiroat qilmas edi”, der edi».

Abdulloh ibn Ahmad A’mashdan, u Abu Ishoqdan, u Abdurahmon ibn Yaziddan rivoyat qiladi: «Abdulloh Mu’avvizataynni mushaflaridan o‘chirib: “Bu ikkalasi Allohning Kitobidan emas”, der edi». A’mash aytadi: Osim bizga Zur ibn Hubayshdan, u Ubay ibn Ka’bdan rivoyat qildi: «Biz Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan bu ikki sura haqida so‘radik. U zot: “Menga aytish buyurildi, men aytdim”, dedilar».

Ko‘plab qori va faqihlar orasida Ibn Mas’ud Mu’avvizataynni mushafida yozmagan, degan xabar mashhur. Ehtimol, u bu ikki surani Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan eshitmagandir yoki bu xabar uning huzurida mutavotir darajasiga yetmagandir. Keyin u jamoatning qarashiga qaytgan bo‘lishi ham mumkin. Sahobalar roziyallohu anhum bu ikki surani asosiy mushaflarga yozib, ularni turli diyorga yuborganlar. Allohga hamd va minnatdorchilik bo‘lsin.

Muslim o‘zining «Sahih»ida rivoyat qiladi: Qutayba bizga rivoyat qildi, unga Jarir, Bayondan, u Qays ibn Abu Hozimdan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: «Bu kecha menga misli ko‘rilmagan oyatlar nozil qilinganini bilmadingmi? “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”». Ahmad, Muslim, Termiziy va Nasoiy ham Ismoil ibn Abu Xolid orqali, u Qays ibn Abu Hozimdan, u Uqbadan shunday rivoyat qilgan. Termiziy: «Hasan-sahih», degan.

Boshqa sanad: Imom Ahmad aytadi: Bizga Valid ibn Muslim rivoyat qildi, unga Ibn Jobir, unga Qosim Abu Abdurahmon, Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga bir dovonlardan birida yo‘l boshlayotgan edim. U zot menga: “Ey Uqba, minmaysanmi?” dedilar.

Men buni gunoh bo‘lib qolishidan xavotirlandim. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam tushdilar, men biroz mindim, so‘ng u zot mindilar. Keyin: “Ey Uqayb, odamlarga o‘qilgan suralarning eng yaxshilaridan bo‘lgan ikki surani senga o‘rgataymi?” dedilar.

“Ha, ey Allohning Rasuli”, dedim. U zot menga “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”ni o‘qib berdilar. So‘ng namozga iqomat aytildi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam oldinga o‘tib, bu ikki surani o‘qidilar.

Keyin yonimdan o‘tib: “Ey Uqayb, qanday deb o‘ylading? Uxlashga yotganingda ham, turganingda ham bu ikki surani o‘qi”, dedilar». Nasoiy buni Valid ibn Muslim va Abdulloh ibn Muborakdan, ikkalasi Ibn Jobirdan rivoyat qilgan. Abu Dovud va Nasoiy ham Ibn Vahb orqali, u Muoviya ibn Solihdan, u A’lo ibn Horisdan, u Qosim ibn Abdurahmondan, u esa Uqbadan rivoyat qilgan.

Yana bir sanad: Ahmad aytadi: Bizga Abu Abdurahmon rivoyat qildi, unga Sa’id ibn Abu Ayyub, unga Yazid ibn Abdulaziz ar-Ru’ayniy va Abu Marhum, Yazid ibn Muhammad al-Qurashiydan, u Ali ibn Rabohdan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam menga har namozdan keyin Mu’avvizatni o‘qishni buyurdilar». Abu Dovud, Termiziy va Nasoiy buni Ali ibn Abu Rabohdan bir necha yo‘l bilan rivoyat qilgan. Termiziy: «G‘arib», degan.

Yana bir sanad: Ahmad aytadi: Bizga Yahyo ibn Ishoq rivoyat qildi, unga Ibn Lahi’a, unga Musharrah ibn Ho’on, Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam menga: «Mu’avvizataynni o‘qi, chunki sen ularga o‘xshashini hech qachon o‘qimaysan», dedilar. Bu rivoyatni faqat Ahmad keltirgan.

Yana bir sanad: Ahmad aytadi: Bizga Hayva ibn Shurayh rivoyat qildi, unga Baqiyya, unga Buhayr ibn Sa’d, unga Xolid ibn Ma’dan, unga Jubayr ibn Nufayr, Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga kulrang xachir hadya qilindi. U zot unga mindilar, Uqba esa uni yetaklab bordi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaqni o‘qi”, dedilar.

Men qayta-qayta o‘qidim, nihoyat uni o‘qib tugatdim. U zot men bunga unchalik xursand bo‘lmaganimni sezib: “Balki sen uni arzimas deb bilding? Sen hech qachon bundan o‘xshash narsa bilan namoz o‘qimagan eding”, dedilar». Nasoiy buni Amr ibn Usmon orqali, u Baqiyyadan rivoyat qilgan.

Nasoiy yana Sufyon as-Savriy orqali, u Muoviya ibn Solihdan, u Abdurahmon ibn Jubayr ibn Nufayrdan, u otasidan, u Uqbadan rivoyat qilgan: Uqba Rasululloh sollallohu alayhi va sallamdan Mu’avvizatayn haqida so‘raganida, shunga o‘xshash xabar keltirgan.

Yana bir sanad: Nasoiy aytadi: Bizga Muhammad ibn A’lo rivoyat qildi, unga Mu’tamir, u No’monni eshitgan. No’mon Ziyod Abu Asaddan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam dedilar: «Odamlar bu ikki sura bilan o‘xshashi bo‘lmagan tarzda panoh so‘ramaganlar: “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”».

Yana bir sanad: Nasoiy aytadi: Bizga Qutayba rivoyat qildi, unga Layts, unga Ibn Ajlon, unga Sa’id al-Maqbariy, Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bilan ketayotgan edim. U zot: “Ey Uqba, ayt”, dedilar. “Nimani aytay?”

dedim. U zot indamadilar, keyin yana: “Ayt”, dedilar. “Ey Allohning Rasuli, nimani aytay?” deb so‘radim. U zot yana indamadilar. Men: “Allohim, uni menga qayta ayttir”, dedim. So‘ng: “Ey Uqba, ayt”, dedilar. “Ey Allohning Rasuli, nimani aytay?”

dedim. U zot: “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq”, dedilar. Men uni oxirigacha o‘qidim. Keyin u zot: “Ayt”, dedilar. “Ey Allohning Rasuli, nimani aytay?” dedim. U zot: “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”, dedilar. Men uni oxirigacha o‘qidim.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “So‘ragan kishi bu ikkisiga teng keladigan narsani so‘ramagan, panoh istagan kishi ham bu ikkisiga teng keladigan narsa bilan panoh so‘ramagan”, dedilar».

Yana bir sanad: Nasoiy aytadi: Bizga Muhammad ibn Yasor rivoyat qildi, unga Abdurahmon, unga Muoviya, A’lo ibn Horisdan, u Makhuldan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bomdod namozida bu ikki surani o‘qidilar.

Yana bir sanad: Nasoiy aytadi: Bizga Qutayba rivoyat qildi, unga Layts, unga Yazid ibn Abu Habib, unga Abu Imron Aslam, Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam minib ketayotganlarida orqalaridan bordim. Qo‘limni u zotning oyog‘iga qo‘yib: “Menga Hud yoki Yusuf surasini o‘qib bering”, dedim. U zot: “Alloh huzurida «Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq»dan foydaliroq narsani o‘qimaysan”, dedilar».

Yana bir hadis: Nasoiy aytadi: Bizga Mahmud ibn Xolid rivoyat qildi, unga Valid, unga Abu Amr al-Avzo’iy, unga Yahyo ibn Abu Kasir, unga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis, unga Abu Abdulloh, Ibn A’ish al-Juhaniydan rivoyat qildi: Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam unga: «Ey Ibn A’ish, panoh so‘rovchilar panoh so‘raydigan narsalarning eng afzalini senga ko‘rsatib beraymi?» dedilar. U: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «“Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas” — mana shu ikki sura», dedilar.

Uqba orqali kelgan bu rivoyatlar ko‘plab sanadlar bilan yetib kelgan bo‘lib, hadisni chuqur o‘rgangan ko‘plab olimlar nazarida qat’iy ilm beradi. Avval Subayy ibn Ajlon va Farva ibn Mujohid Uqbadan keltirgan rivoyatda shunday deyilgan edi: «Senga Tavrot, Injil, Zabur va Furqonda o‘xshashi nozil bo‘lmagan uchta surani o‘rgataymi? “Qul huvallohu ahad”, “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”».

Yana bir hadis: Imom Ahmad aytadi: Bizga Ismoil rivoyat qildi, unga al-Jurayriy, unga Abu A’lo rivoyat qildi. Abu A’lo aytdi: «Bir kishi: “Safarda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bilan birga edik. Odamlar ulovlarni navbat bilan minib ketayotgan, tushlik paytida ulovlar oz edi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning navbatlari va mening navbatim kelib qoldi.

U zot menga yetib kelib, yelkamga urib: «Qul a’uzu bi-Rabbil-falaqni ayt», dedilar. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o‘qidilar, men ham u zot bilan o‘qidim. Keyin: «Qul a’uzu bi-Rabbin-nasni ayt», dedilar. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam o‘qidilar, men ham u zot bilan o‘qidim.

So‘ng: «Namoz o‘qiganingda bu ikki surani o‘qi», dedilar”». Zohiran, bu kishi Uqba ibn Omir bo‘lgan. Alloh bilguvchiroq. Nasoiy ham buni Ya’qub ibn Ibrohim orqali, u Ibn Ulayyadan rivoyat qilgan.

Yana bir hadis: Nasoiy aytadi: Bizga Muhammad ibn Musanno rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Ja’far, unga Abdulloh ibn Sa’id, unga Yazid ibn Rumon, Uqba ibn Omirdan, u Abdulloh al-Aslamiy — Ibn Unays — dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qo‘llarini ko‘ksimga qo‘yib: «Ayt», dedilar. Men nima deyishni bilmadim. So‘ng yana: «Ayt», dedilar.

«Qul huvallohu ahad», dedim. Keyin: «Ayt», dedilar. «U yaratgan narsalarning yomonligidan tong Robbisidan panoh so‘rayman», dedim va surani oxirigacha o‘qidim. So‘ng: «Ayt», dedilar. «Odamlar Robbisidan panoh so‘rayman», dedim va uni oxirigacha o‘qidim.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Panoh so‘ra; panoh so‘raganlar hech qachon bu suralarga o‘xshashi bilan panoh so‘ramaganlar», dedilar.

Yana bir hadis: Nasoiy aytadi: Bizga Amr ibn Ali Abu Hafs rivoyat qildi, unga Badal, unga Shaddod ibn Sa’id Abu Talha, unga Sa’id al-Jurayriy, unga Abu Nazra, Jobir ibn Abdullohdan rivoyat qildi. Jobir aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam menga: «Ey Jobir, o‘qi», dedilar. «Sizga fido bo‘lay, nimani o‘qiyman?» dedim.

U zot: «“Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”ni o‘qi», dedilar. Men ularni o‘qidim. U zot: «Ularni o‘qi, sen ularga o‘xshashini hech qachon o‘qimaysan», dedilar.

Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qilingan hadis avval ham keltirildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam bu suralarni o‘qir, kaftlariga dam solib, qo‘llari bilan boshlarini, yuzlarini va badanlarining old tomoniga yetgan joylarini artar edilar. Molik Ibn Shihobdan, u Urvadan, u Oishadan rivoyat qiladi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam betob bo‘lganlarida Mu’avvizataynni o‘zlariga o‘qib, dam solardilar. Dardlari kuchaygach, men u zotga o‘qib, barakasidan umid qilib, u zotning qo‘llari bilan badanlarini silardim.

Buxoriy Abdulloh ibn Yusufdan, Muslim Yahyo ibn Yahyodan, Abu Dovud al-Qa’nabiydan, Nasoiy Qutaybadan, shuningdek Ibn al-Qosim va Iso ibn Yunusdan, Ibn Moja esa Ma’n va Bishr ibn Umardan rivoyat qilgan. Ularning barchasi Molikdan shu xabarni keltirgan.

«Nun» surasining oxirida Abu Sa’id orqali keltirilgan hadisda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam jinlarning va insonlarning ko‘z tegishidan panoh so‘raganlari, Mu’avvizatayn nozil bo‘lgach, shu ikki surani olib, boshqa narsalarni tark etganlari aytilgan. Buni Termiziy, Nasoiy va Ibn Moja rivoyat qilgan. Termiziy: «Hasan hadis», degan.

Ibn Abu Hotim aytadi: Bizga Ahmad ibn Isom rivoyat qildi, unga Abu Ahmad az-Zubayriy, unga Hasan ibn Solih, unga Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil, Jobirdan rivoyat qildi. Jobir: «Falaq — tong», dedi. Avfiy Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Falaq — tong». Mujohid, Sa’id ibn Jubayr, Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil, Hasan, Qatoda, Muhammad ibn Ka’b al-Quraziy, Ibn Zayd va Molik Zayd ibn Aslamdan ham shunga o‘xshash rivoyat qilganlar.

Quraziy, Ibn Zayd va Ibn Jarir: «Bu Alloh taoloning “Tongni yorib chiqaruvchi” degan oyatiga o‘xshaydi», deganlar.

Ali ibn Abu Talha Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Falaq — yaratish». Dahhok ham shunday degan: «Alloh Nabiyiga butun maxluqotdan panoh so‘rashni buyurdi». Ka’b al-Ahbor: «Falaq — Jahannamdagi bir uy. U ochilganida, uning qattiq issig‘idan do‘zax ahlining barchasi qichqiradi», degan.

Buni Ibn Abu Hotim rivoyat qilgan. So‘ng u otasidan, otasi Suhayl ibn Usmon nomini aytgan bir kishidan, u Suddiydan, u Zayd ibn Alidan, u esa ota-bobolaridan rivoyat qilgan: «Falaq — Jahannamning tubidagi chuqur quduq bo‘lib, uning ustida qopqog‘i bor. Qopqog‘i ochilsa, undan olov chiqadi va undan chiqayotgan issiqlik sababli Jahannam qichqiradi». Amr ibn Abasa, Suddiy va boshqalardan ham shunga o‘xshash rivoyat qilingan.

Bu haqda Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamga nisbat berilgan inkor etilgan hadis ham kelgan. Ibn Jarir aytadi: Ishoq ibn Vahb al-Vositiy menga rivoyat qildi, unga Mas’ud ibn Muso ibn Mishkon al-Vositiy, unga Nasr ibn Xuzayma al-Xurosoniy, unga Shu’ayb ibn Safvon, unga Muhammad ibn Ka’b al-Quraziy, unga Abu Hurayra rivoyat qildi. Abu Hurayra Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qildi: «Falaq — Jahannamda qopqoq bilan yopilgan chuqur quduq». Uning sanadi g‘arib, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamga nisbat berilishi sahih emas.

Abu Abdurahmon al-Hubuliy: «Falaq — Jahannam nomlaridan biri», degan. Ibn Jarir aytadi: «To‘g‘ri qarash — u tongning yorib chiqishidir». Bu to‘g‘ri qarashdir va Buxoriy rahimahulloh ham o‘zining «Sahih»ida shu fikrni tanlagan.

«Qorong‘ilik bosgan paytda qorong‘ilikning yomonligidan» oyati haqida Mujohid: «Qorong‘i tun bosganida, ya’ni quyosh botganida», degan. Buxoriy undan shu so‘zni keltirgan. Ibn Abu Najih ham Mujohiddan rivoyat qilgan. Ibn Abbos, Muhammad ibn Ka’b al-Quraziy, Dahhok, Xusayf, Hasan va Qatoda ham: «Bu qorong‘iligi bilan kirib kelgan tundir», deganlar.

Zuhriy: «Quyosh botgandagi quyosh», degan. Atiyya va Qatoda: «Tun kirib kelganida, ya’ni ketganida», deganlar. Abu Muhazzim Abu Hurayradan: «Yulduz», deganini rivoyat qiladi. Ibn Zayd aytadi: «Arablar: “G‘osiq — Surayyo yulduz turkumining botishi”, der edilar.

U botgan paytda kasalliklar va vabolar ko‘payar, chiqqanida esa kamayardi».

Ibn Jarir aytadi: Bu qarash tarafdorlari dalil sifatida menga Nasr ibn Ali orqali rivoyat qilingan xabarni keltirdilar. Nasr aytdi: Bakor ibn Abdulloh — Hammomning jiyani — rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Abdulaziz ibn Umar ibn Abdurahmon ibn Avf, unga otasi, unga Abu Salama, unga Abu Hurayra, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamdan rivoyat qildi: «“Qorong‘ilik bosgan paytda qorong‘ilikning yomonligidan” — bu botayotgan yulduzdir», dedilar. Men aytaman: Bu hadisni Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamga nisbat berish sahih emas.

Ibn Jarir aytadi: «Boshqalar esa u oydir, deganlar». Bu qarash tarafdorlarining asosiy dalili Imom Ahmad rivoyat qilgan xabardir: Abu Dovud al-Hafriy, Ibn Abu Zi’b, Horis, Abu Salama orqali Oishadan rivoyat qiladi. Oisha roziyallohu anho aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qo‘limdan tutib, chiqayotgan oyga ko‘rsatdilar va: “Bu qorong‘ilik bosgan paytdagi uning yomonligidan Allohdan panoh so‘ra”, dedilar». Termiziy va Nasoiy ham tafsir kitoblarida Muhammad ibn Abdurahmon ibn Abu Zi’b orqali, u tog‘asi Horis ibn Abdurahmondan shu hadisni rivoyat qilgan.

Termiziy: «Hasan-sahih», degan. Uning lafzi: «Bundan panoh so‘ra, chunki bu qorong‘ilik bosgan paytdagi g‘osiqdir». Nasoiy lafzida: «Bundan panoh so‘ra. Bu qorong‘ilik bosgan paytdagi g‘osiqdir», deyilgan.

Birinchi qarash tarafdorlari — ya’ni u kirib kelgan tun, deganlar — bu hadis bizning aytganimizga zid emas, deydilar. Chunki oy tunning alomatidir, uning ta’siri faqat tunda ko‘rinadi. Yulduzlar ham faqat tunda nur sochadi. Shunday ekan, bu biz aytgan ma’noga qaytadi. Alloh bilguvchiroq.

«Tugunlarga dam soluvchilarning yomonligidan» degan oyat haqida Mujohid, Ikrima, Hasan, Qatoda va Dahhok: «Sehrgar ayollarni anglatadi», deganlar. Mujohid aytadi: «Ular sehrli duolarni o‘qib, tugunlarga dam solganlarida». Ibn Jarir aytadi: Ibn Abdul-A’lo bizga rivoyat qildi, unga Ibn Savr, unga Ma’mar, unga Ibn Tovus, unga otasi rivoyat qildi. Tovus aytdi: «Ilon chaqqan kishi va jinni bo‘lgan kishiga o‘qiladigan dam solishdan ko‘ra shirkka yaqinroq narsa yo‘q».

Boshqa hadisda Jabroil alayhissalom Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning huzurlariga kelib: «Ey Muhammad, betob bo‘ldingizmi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Jabroil: «Allohning nomi bilan senga dam solaman: senga ozor beradigan har bir darddan, har bir hasadchining yomonligidan va ko‘z tegishidan.

Alloh senga shifo bersin», dedi. Ehtimol, bu Rasululloh sollallohu alayhi va sallam sehrlangan paytdagi dardlaridan bo‘lgandir. So‘ng Alloh u zotga ofiyat va shifo berdi, yahudiy sehrgar hasadchilarning makrini o‘zlariga qaytardi, ularning halokatini o‘z rejalari ichida qildi va sharmanda qildi. Shunga qaramay, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam uni hech qachon malomat qilmadilar. Allohning O‘zi kifoya qildi, shifo va ofiyat berdi.

Imom Ahmad aytadi: Abu Muoviya bizga rivoyat qildi, unga A’mash, unga Yazid ibn Hayyon, Zayd ibn Arqamdan rivoyat qildi. Zayd aytdi: «Bir yahudiy Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga sehr qildi. U zot bir necha kun betob bo‘ldilar. Jabroil u zotning huzurlariga kelib: “Bir yahudiy sizga sehr qildi va falon quduqda siz uchun tugunlarni tugdi.

Uni olib kelish uchun kishini yuboring”, dedi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam odam yubordilar. U sehrni chiqarib keldi. Tugunlar yechilgach, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam go‘yo kishanlardan bo‘shagandek turib ketdilar.

U zot yahudiyga bu haqda hech narsa demadilar va u vafot etgunicha yuziga ham qaramadilar». Nasoiy ham buni Honod orqali, u Abu Muoviya Muhammad ibn Hozim al-A’mashdan rivoyat qilgan.

Buxoriy o‘zining «Sahih»idagi «Tibb kitobi»da aytadi: Abdulloh ibn Muhammad bizga rivoyat qildi: Sufyon ibn Uyaynaning: «Bu xabarni bizga birinchi bo‘lib Ibn Jurayj rivoyat qildi. U: “Menga Urvaning ahli Urvadan rivoyat qildi”, dedi. Men Hishomdan bu haqda so‘raganimda, u otasidan, Oishadan rivoyat qildi», deganini eshitdim. Oisha aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam sehrlandilar.

Hatto ayollari bilan yaqinlik qilgandek bo‘lar, aslida esa yaqinlik qilmagan bo‘lardilar». Sufyon aytdi: «Agar shunday bo‘lsa, bu sehrning eng og‘iridir». Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Ey Oisha, Allohdan so‘ragan narsam haqida U menga fatvo berganini bildingmi? Ikki kishi huzurimga keldi.

Biri boshim yoniga, ikkinchisi oyoqlarim yoniga o‘tirdi. Boshim yonidagi ikkinchisiga: “Bu kishiga nima bo‘ldi?” dedi. U: “Unga sehr qilingan”, dedi. “Kim sehr qildi?” dedi. “Zuraiq qabilasidan, yahudiylarga ittifoqchi bo‘lgan munofiq Lubayd ibn A’sam”, dedi.

“Nima bilan?” dedi. “Taroq va taroqdan tushgan soch bilan”, dedi. “Qayerda?” dedi. “Erkak xurmo shingilining qobig‘ida, Bani Zurayq qudug‘i bo‘lgan Zarvon qudug‘ida, quduq tubidagi tosh ostida”, dedi», dedilar.

Oisha aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam quduqqa borib, sehrni chiqarib oldilar. So‘ng: «Menga ko‘rsatilgan quduq shu. Uning suvi xina damlamasiga o‘xshaydi, xurmolari esa shaytonlarning boshlaridek», dedilar. Keyin sehrni chiqardilar.

Men: «Uni yoyib, sehrni bekor qilmaysizmi?» dedim. U zot: «Alloh menga shifo berdi. Men esa odamlardan biriga qarshi yomonlikni qo‘zg‘atishni xohlamayman», dedilar».

Bu rivoyatni Iso ibn Yunus, Abu Zamra Anas ibn Iyoz, Abu Usoma va Yahyo al-Qatton yo‘llari bilan ham keltirganlar. Unda: «U zot bir ishni qilgandek bo‘lar, ammo uni qilmagan bo‘lardilar», deyilgan. Yana bir rivoyatda: «Quduqni ko‘mishga buyurdilar», deyilgan. Hishomdan bu rivoyatni Ibn Abu Zinod va Layts ibn Sa’d ham keltirgan.

Muslim uni Abu Usoma Hammod ibn Usoma va Abdulloh ibn Numayr orqali rivoyat qilgan. Ahmad esa Affon, Vuhayb va Hishom orqali keltirgan. Imom Ahmad yana Ibrohim ibn Xolid, Raboh, Ma’mar, Hishom, uning otasi va Oisha orqali rivoyat qiladi. Oisha aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam olti oy davomida ayollariga yaqinlik qilgandek bo‘lar, ammo yaqinlik qilmas edilar.

Ikki farishta kelib, biri bosh tomonlariga, ikkinchisi oyoq tomonlariga o‘tirdi. Ulardan biri: “Unga nima bo‘ldi?” dedi. Ikkinchisi: “Sehr qilingan”, dedi. “Kim sehr qildi?” dedi. U: “Lubayd ibn A’sam”, dedi». So‘ng hadisning qolgan qismini zikr qildi.

Tafsir olimi Sa’labiy o‘z tafsirida Ibn Abbos va Oisha roziyallohu anhumo shunday deganlarini keltiradi: «Bir yahudiy yigit Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga xizmat qilardi. Yahudiylar uning oldiga kelib, unga tinmay ta’sir o‘tkazib, Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning sochlaridan taroqda qolgan sochni va taroqlaridan bir necha tishni oldilar. U bularni yahudiylarga berdi va ular shu narsalar bilan u zotga sehr qildilar. Buni ularning orasidan Ibn A’sam deb atalgan kishi amalga oshirib, Bani Zurayqning Zarvon deb ataladigan qudug‘iga tashladi.

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam betob bo‘ldilar, boshlaridagi sochlar to‘kila boshladi. Olti oy davomida ayollariga yaqinlik qilgandek bo‘lar, ammo yaqinlik qilmas edilar. Holsizlanib borar, o‘zlariga nima bo‘lganini bilmas edilar. Bir kuni uxlayotganlarida ikki farishta kelib, biri bosh tomonlariga, ikkinchisi oyoq tomonlariga o‘tirdi.

Oyoq tomonidagi farishta bosh tomonidagiga: “Bu kishiga nima bo‘ldi?” dedi. U: “Sehr qilingan”, dedi. “Sehr nima?” dedi. “Sehr”, dedi. “Kim sehr qildi?” dedi. “Yahudiy Lubayd ibn A’sam”, dedi. “Unga nima bilan sehr qildi?”

dedi. “Taroq, taroqdan tushgan soch va erkak xurmo shingilining qobig‘i bilan”, dedi. “U qayerda?” dedi. “Zarvon qudug‘idagi quduq tubidagi tosh ostida”, dedi. [Xurmo shingilining qobig‘i — g‘if, quduq tubidagi bo‘rtib chiqqan tosh esa ro’ufadir; quduqdan suv tortuvchi kishi unga tayanadi.]

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam qo‘rquv bilan uyg‘onib: “Ey Oisha, Alloh dardim haqida menga xabar berganini bildingmi?” dedilar».

So‘ng Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Ali, Zubayr va Ammor ibn Yosirni yubordilar. Ular quduq suvini tortib chiqardilar; u xina damlamasiga o‘xshar edi. Keyin toshni ko‘tarib, xurmo shingilining qobig‘ini chiqardilar. Uning ichida u zotning sochlaridan taroqda qolgan soch va taroq tishlari bor edi.

Shuningdek, unda tugunlangan ip bo‘lib, o‘n ikki tuguniga ignalar sanchilgan edi. Alloh taolo bu ikki surani nozil qildi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam har bir oyatni o‘qiganlarida bir tugun yechilar edi. Oxirgi tugun yechilgach, u zot o‘zlarida yengillik his qildilar va go‘yo kishanlardan bo‘shagandek turib ketdilar.

Jabroil alayhissalom: «Alloh nomi bilan senga dam solaman: senga ozor beradigan har bir narsadan, hasadchi va ko‘z tegishidan. Alloh senga shifo bersin», der edi. Sahobalar: “Ey Allohning Rasuli, bu yaramasni olib kelib o‘ldirmaymizmi?” dedilar.

Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: “Alloh menga shifo berdi. Men esa odamlarga qarshi yomonlikni qo‘zg‘atishni xohlamayman”, dedilar».

Sa’labiy bu rivoyatni sanadsiz keltirgan. Unda g‘ariblik, ayrim qismlarida esa qattiq inkor etiladigan jihatlar bor. Ba’zi qismlarini yuqorida keltirilgan rivoyatlar quvvatlaydi. Alloh bilguvchiroq.

Alloh taoloning «U yaratgan narsalarning yomonligidan» degan so‘zi barcha maxluqotlarning yomonligini anglatadi. Sobit al-Bunoniy va Hasan Basriy: «Alloh yaratgan narsalardan Jahannam, Iblis va uning zurriyoti [yomonliklar jumlasidandir]», deganlar.

«Vasvasachi, yashirinuvchi» oyati haqida Sa’id ibn Jubayr Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Shayton Odam farzandining qalbi ustida cho‘kkalab turadi. U g‘aflatga tushib, unutganida vasvasa qiladi. Allohni zikr qilganida esa yashirinadi». Mujohid va Qatoda ham shunday deganlar.

Mu’tamir ibn Sulaymon otasidan rivoyat qiladi: «Menga aytilishicha, shayton, ya’ni vasvasachi, Odam farzandining qalbiga xafa bo‘lganida ham, quvonganida ham vasvasa soladi. U Allohni eslaganida yashirinadi». Avfiy Ibn Abbosdan rivoyat qiladi: «Vasvasachi — shayton. U [yomonlikka] buyuradi, unga itoat etilsa, yashirinadi».

Bular Robb azza va jallaning uch sifati: rububiyat, mulk va ilohlikdir. U har narsaning Robbisi, Egasi va Ilohidir. Barcha narsalar Uning yaratganlari va Uning mulki bo‘lgan bandalaridir. Shu bois panoh so‘rovchiga bu sifatlar sohibi bo‘lgan Zotdan, vasvasachi-yashirinuvchining yomonligidan panoh so‘rash buyurildi.

U insonga biriktirilgan shaytondir. Odam farzandlaridan hech biri yo‘qki, uning yonida unga buzuq ishlarni chiroyli ko‘rsatadigan, uni halok etishga bor kuchini sarflaydigan hamrohi bo‘lmasa. Alloh asragan kishi esa ma’sumdir.

«Sahih»da sobit bo‘lishicha, Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Sizlardan birortangiz yo‘qki, unga bir hamroh biriktirilmagan bo‘lsa», dedilar. Sahobalar: «Sizga ham, ey Allohning Rasuli?» deb so‘radilar. U zot: «Menga ham.

Lekin Alloh unga qarshi menga yordam berdi va u musulmon bo‘ldi, endi u menga faqat yaxshilikni buyuradi», dedilar.

«Sahih»da Anasdan rivoyat qilingan: Safiyya Rasululloh sollallohu alayhi va sallam e’tikofda turganlarida u zotni ziyorat qildi. Kechasi u zot Safiyyani uyiga kuzatib qo‘yish uchun u bilan birga chiqdilar. Ansorlardan ikki kishi u zotga yo‘liqdi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallamni ko‘rganlarida tez yurib ketdilar.

Shunda Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Shoshilmanglar, bu Huyayning qizi Safiyyadir», dedilar. Ular: «Subhanalloh, ey Allohning Rasuli!» dedilar. U zot: «Shayton Odam farzandining ichida qon yuradigan yo‘ldek yuradi.

Men qalblaringizga biror narsani, yoki yomonlikni, solib qo‘yishidan xavotirlandim», dedilar.

Hofiz Abu Ya’lo al-Mavsiliy aytadi: Muhammad ibn Bahr bizga rivoyat qildi, unga Adiy ibn Abu Imora, unga Ziyod an-Numayriy, Anas ibn Molikdan rivoyat qildi. Anas aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Shayton tumshug‘ini Odam farzandining qalbiga qo‘yadi. U Allohni eslasa, yashirinadi. Unutsa, qalbini yutib yuboradi.

Mana shu — vasvasachi, yashirinuvchidir», dedilar. Bu g‘arib rivoyatdir.

Imom Ahmad aytadi: Muhammad ibn Ja’far bizga rivoyat qildi, unga Shu’ba, unga Osim, u Abu Tamima Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning orqalarida mingan kishidan eshitganini rivoyat qildi. U kishi aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning eshaklari qoqilib ketdi. Men: “Shayton sho‘r bo‘lsin”, dedim. Shunda Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Shayton sho‘r bo‘lsin, demagin.

Agar shunday desang, u o‘zini katta tutib: ‘Uni kuchim bilan yiqitdim’, deydi. ‘Bismillah’ desang, u pashshadek bo‘lgunicha kichrayadi”, dedilar». Bu rivoyatni faqat Ahmad keltirgan. Uning sanadi yaxshi va kuchlidir. Unda qalb Allohni zikr qilganida shayton kichrayib, mag‘lub bo‘lishiga; Alloh zikr qilinmaganida esa shayton kattalashib, g‘olib bo‘lishiga dalil bor.

Imom Ahmad aytadi: Abu Bakr al-Hanafiy bizga rivoyat qildi, unga Dahhok ibn Usmon, unga Sa’id al-Maqbariy, Abu Hurayradan rivoyat qildi. Abu Hurayra aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Sizlardan biringiz masjidda bo‘lganida shayton kelib, odam o‘z ulovini tinchlantirgandek uni tinchlantiradi. U shaytonga bo‘ysunsa, shayton uni siqib qo‘yadi yoki jilovlab oladi», dedilar. Abu Hurayra: «Buni o‘zingiz ham ko‘rasiz: siqilgan kishi qiyshayib turadi va Allohni zikr qilmaydi.

Jilovlangan kishi esa og‘zini ochib turadi va Alloh azza va jallani zikr qilmaydi», dedi. Bu rivoyatni faqat Ahmad keltirgan.

Bu oyat faqat Odam farzandlariga xosmi, zohiriy ma’nosi shuni ko‘rsatadimi yoki Odam farzandlari va jinlarni ham qamrab oladimi — bu borada ikki qarash bor. Ikkinchi qarashga ko‘ra, ular «odamlar» lafziga ustunlik bilan kiritilgan bo‘ladi. Ibn Jarir aytadi: «Jinlarning erkaklari» deb ham ishlatilgani uchun ularni «odamlar» deb atashda ajablanarli joy yo‘q.

So‘ng Alloh taolo: «Jinlardan va insonlardan», deb ularni bayon qildi. Bu ikkinchi qarashni kuchaytiradi. Yana bir qarashga ko‘ra, «Jinlardan va insonlardan» iborasi «odamlarning ko‘ksiga vasvasa soladigan» iborasini tafsir qiladi: ya’ni jinlar va insonlardan bo‘lgan shaytonlar [vasvasa soladi]. Alloh taolo aytganidek: «Shunday qilib, Biz har bir payg‘ambarga insonlar va jinlardan bo‘lgan shaytonlarni dushman qildik.

Ularning ayrimlari boshqalariga aldov uchun bezatilgan so‘zlarni vahiy qiladilar» (An’om, 112).

Imom Ahmad aytadi: Vaki’ bizga rivoyat qildi, unga Mas’udiy, unga Abu Umar ad-Dimashqiy, unga Ubayd ibn al-Xashxosh, Abu Zarrdan rivoyat qildi. Abu Zarr aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam masjidda ekanlarida huzurlariga bordim va o‘tirdim. U zot: “Ey Abu Zarr, namoz o‘qidingmi?” dedilar.

“Yo‘q”, dedim. “Turib namoz o‘qi”, dedilar. Men turib namoz o‘qidim, keyin o‘tirdim. U zot: “Ey Abu Zarr, insonlar va jinlar shaytonlarining yomonligidan Allohdan panoh so‘ra”, dedilar. “Ey Allohning Rasuli, insonlardan ham shaytonlar bormi?”

dedim. “Ha”, dedilar. “Ey Allohning Rasuli, namoz haqida-chi?” dedim. “U eng yaxshi amal. Kim xohlasa oz o‘qiydi, kim xohlasa ko‘p o‘qiydi”, dedilar. “Ro‘za-chi?” dedim. “Farz bo‘lib, kifoya qiladi; Alloh huzurida esa ortiqcha mukofot bor”, dedilar.

“Sadaqa-chi?” dedim. “Bir necha barobar ko‘paytiriladi”, dedilar. “Qaysi biri afzal?” dedim. “Kambag‘al kishining bor kuchini sarflab bergani yoki faqirga yashirincha bergani”, dedilar. “Qaysi payg‘ambar birinchi bo‘lgan?”

dedim. “Odam”, dedilar. “U payg‘ambar bo‘lganmi?” dedim. “Ha, Alloh u bilan gaplashgan payg‘ambar bo‘lgan”, dedilar. “Rasullar nechta bo‘lgan?” dedim. “Uch yuzdan ortiq, juda ko‘p”, dedilar. Boshqa safar: “O‘n besh”, dedilar.

“Sizga nozil qilingan narsalardan qaysi biri ulug‘roq?” dedim. U zot: “«Allohu la ilaha illa huval-hayyul-qayyum» oyatidir”, dedilar». Nasoiy bu hadisni Abu Umar ad-Dimashqiy yo‘li bilan rivoyat qilgan. Abu Hotim ibn Hibbon ham uni o‘zining «Sahih»ida boshqa sanad va juda uzun lafz bilan keltirgan. Alloh bilguvchiroq.

Imom Ahmad aytadi: Vaki’ bizga rivoyat qildi, unga Sufyon, unga Mansur, unga Zur ibn Abdulloh al-Hamdaniy, unga Abdulloh ibn Shaddod, Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Ibn Abbos aytdi: «Bir kishi Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning huzurlariga kelib: “Ey Allohning Rasuli, ichimga shunday fikrlar keladiki, ulardan birortasini gapirishdan ko‘ra osmondan qulab tushishni afzal ko‘raman”, dedi. Shunda Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallam: “Allohu akbar, Allohu akbar! Allohga hamd bo‘lsinki, U shaytonning makrini vasvasaga qaytardi”, dedilar».

Abu Dovud va Nasoiy buni Mansurdan rivoyat qilgan; Nasoiy A’mashni ham qo‘shgan.

Tafsir nihoyasiga yetdi. Hamd va minnatdorchilik Allohgadir. Olamlar Robbisi Allohga hamd bo‘lsin. Sayyidimiz Muhammadga, u zotning ahli va sahobalariga salovot bo‘lsin. Barcha sahobalardan Alloh rozi bo‘lsin. Bizga Allohning O‘zi kifoya, U naqadar yaxshi vakildir.

Bu asar hijriy 825-yil Jumodul-avval oyining o‘ninchi kuni nihoyasiga yetdi. Yolg‘iz Allohga hamd bo‘lsin.

Al-Bag‘aviy tafsiri

«Qorong‘ilik bosgan paytda qorong‘ilikning yomonligidan». Abu Hasan as-Saraxsiy bizga xabar berdi, unga Zohir ibn Ahmad, unga Ja’far ibn Muhammad al-Mug‘allis, unga Horun ibn Ishoq al-Hamadoniy, unga Vaki’, Ibn Abu Zi’bdan, u tog‘asi Horis ibn Abdurahmondan, u Abu Salamadan, u Oishadan rivoyat qildi. Oisha aytdi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallam qo‘limdan tutib, oyga qaradilar va: “Ey Oisha, qorong‘ilik bosgan paytdagi yomonligidan Allohdan panoh so‘ra. Mana shu — qorong‘ilik bosgan paytdagi g‘osiqdir”, dedilar».

Bu yerda «bu»dan maqsad oy bo‘lib, u tutilib qoraygan paytidir. «Qorong‘ilik bosgan» — tutilishga kirib, ko‘zdan g‘oyib bo‘la boshlashi va qorayishidir. Ibn Abbos: «G‘osiq — sharqdan qorong‘iligi bilan kirib kelgan, hamma narsani qoplab, qorong‘i qilgan tun», degan. «G‘asaq» — qorong‘ilikdir.

«G‘asiqa» va «ag‘saqa» deyilsa, tun qorong‘i bo‘ldi, degan ma’noni bildiradi. Bu Hasan va Mujohidning ham so‘zidir: ya’ni kirib kelgan tun. «Vuqub» — kirish demakdir; bu quyosh botishi bilan tunning kirib kelishidir.

Muqotil aytadi: «Bu — tun qorong‘iligi, uning qoraligi kunduz yorug‘ligiga kirib kelgan paytdir». Yana aytilishicha, tun kunduzdan sovuqroq bo‘lgani uchun «g‘osiq» deb atalgan; «g‘asaq» sovuq degan ma’noda ham ishlatiladi. Ibn Zayd: «Bu — botganida Surayyodir», degan. Aytishlaricha, u botgan paytda kasalliklar ko‘payar, chiqqanida esa kamayardi.

«Tugunlarga dam soluvchilarning yomonligidan» — tugunlarga ruqya o‘qib, ip tugunlariga dam soladigan sehrgar ayollardir. Abu Ubayda aytadi: «Ular Lubayd ibn A’samning qizlari bo‘lib, Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga sehr qilganlar».

«Hasad qilgan paytida hasadchining yomonligidan», ya’ni yahudiylarning yomonligidan, chunki ular Nabiy sollallohu alayhi va sallamga hasad qilardilar. Bu sura Madinada nozil bo‘lgan.

«Ayt: Tong Robbisidan panoh so‘rayman». Ibn Abbos va Oisha roziyallohu anhumo aytadilar: «Bir yahudiy yigit Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga xizmat qilardi. Yahudiylar uning oldiga kelib, uni tinmay ko‘ndirdilar. U Payg‘ambar sollallohu alayhi va sallamning sochlaridan taroqda qolgan sochni va taroqdan bir necha tishni oldi-da, yahudiylarga berdi.

Ular shu narsalar bilan u zotga sehr qildilar. Buni yahudiylardan Lubayd ibn A’sam amalga oshirdi. Shu sababli bu ikki sura nozil bo‘ldi».

Abu Homid Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy bizga xabar berdi, unga Abu Sa’id Muhammad ibn Muso as-Siyrafiy, unga Abu Abbos Muhammad ibn Ya’qub al-Asamm, unga Muhammad ibn Abdulloh rivoyat qildi. Anas ibn Iyoz bizga, u otasidan, u Oishadan rivoyat qildi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallamga sehr qilindi. Hatto biror ishni qilgandek tuyular, aslida esa qilmagan bo‘lardilar. U zot Robbisiga duo qildilar, so‘ng: “Alloh taolo so‘ragan narsam haqida menga fatvo berganini bildingmi?”

dedilar». Oisha: «Bu nima, ey Allohning Rasuli?» deb so‘radi. U zot: «Ikki kishi huzurimga kelib, biri boshim yoniga, ikkinchisi oyoqlarim yoniga o‘tirdi. Ulardan biri ikkinchisiga: “Bu kishining dardi nima?” dedi. Ikkinchisi: “Unga sehr qilingan”, dedi.

“Kim sehr qildi?” dedi. “Lubayd ibn A’sam”, dedi. “Nima bilan?” dedi. “Taroq, taroqdan qolgan soch va erkak xurmo shingilining qobig‘i bilan”, dedi. “Qayerda?” dedi. “Zarvonda — u Bani Zurayqdagi quduqdir”, dedi», dedilar.

Oisha aytadi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam quduqqa bordilar, so‘ng Oishaning oldiga qaytib: «Allohga qasamki, uning suvi xina damlamasiga o‘xshaydi, xurmo daraxtlari esa shaytonlarning boshlaridek», dedilar. Oisha: «Ey Allohning Rasuli, uni chiqarib olsangiz bo‘lmaydimi?» dedi. U zot: «Alloh menga shifo berdi.

Men u bilan odamlarga qarshi yomonlik qo‘zg‘atishni istamadim», dedilar. Rivoyat qilinishicha, sehr quduqdagi tosh ostida bo‘lgan. Toshni ko‘tarib, xurmo shingilining qobig‘ini chiqarib oldilar. Uning ichida u zotning sochlaridan taroqda qolgan soch va taroq tishlari bor edi.

Al-Mutahhar ibn Ali al-Forisiy bizga xabar berdi, unga Muhammad ibn Ibrohim as-Solihoniy, unga Abdulloh ibn Muhammad ibn Ja’far Abu Shayx al-Hofiz, unga Ibn Abu Osim, unga Abu Bakr ibn Abu Shayba, unga Abu Muoviya, A’mashdan, unga Yazid ibn Hayyon, u Zayd ibn Arqamdan rivoyat qildi. Zayd aytdi: «Bir yahudiy Rasululloh sollallohu alayhi va sallamga sehr qildi va u zot bir necha kun betob bo‘ldilar. Jabroil u zotning huzurlariga kelib: “Bir yahudiy sizga sehr qildi va siz uchun tugunlarni tugdi. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam Ali roziyallohu anhuni yubordilar.

U tugunlarni chiqarib keldi. Har safar bir tugun yechilganida, u zot o‘zlarida yengillik sezardilar. Rasululloh sollallohu alayhi va sallam go‘yo kishanlardan bo‘shagandek turib ketdilar. U zot bu haqda yahudiyga hech narsa demadilar va u zotning yuzlarida ham buni sezmadilar».

Muqotil va Kalbiy aytadilar: U bir ipda bo‘lib, unga o‘n bir tugun tugilgan edi. Yana aytilishicha, tugunlarga ignalar sanchilgan edi. Alloh bu ikki surani nozil qildi. Ularning oyatlari jami o‘n bir oyat: Falaq surasi besh oyat, Nos surasi olti oyat.

Har bir oyat o‘qilganida bir tugun yechilib, barcha tugunlar yechilgach, Nabiy sollallohu alayhi va sallam go‘yo kishanlardan bo‘shagandek turib ketdilar. Rivoyat qilinishicha, bu sehr u zotda olti oy davom etdi, holatlari uch kecha og‘irlashdi, so‘ng Mu’avvizatayn nozil bo‘ldi.

Ismoil ibn Abdulqohir bizga xabar berdi, unga Abdul-G‘ofir ibn Muhammad, unga Muhammad ibn Iso al-Juludiy, unga Ibrohim ibn Muhammad ibn Sufyon, unga Muslim ibn Hajjoj, unga Bishr ibn Hilol as-Savvof, unga Abdulaziz ibn Suhayb, unga Abu Nazra, u Abu Sa’iddan rivoyat qildi. Abu Sa’id aytdi: «Jabroil alayhissalom Nabiy sollallohu alayhi va sallam huzurlariga kelib: “Ey Muhammad, betob bo‘ldingizmi?” dedi. U zot: “Ha”, dedilar.

Jabroil: “Alloh nomi bilan senga dam solaman: senga ozor beradigan har bir narsadan, har bir nafsning yomonligidan va hasadchi ko‘zidan. Alloh senga shifo bersin. Alloh nomi bilan senga dam solaman, Alloh senga shifo beradi”, dedi».

Alloh azza va jallaning «Ayt: Tong Robbisidan panoh so‘rayman» degan so‘zida «falaq» tong ma’nosidadir. Bu Jobir ibn Abdulloh, Hasan, Sa’id ibn Jubayr, Mujohid, Qatoda va mufassirlarning ko‘pchiligi aytgan fikrdir. Avfiy Ibn Abbosdan ham shu ma’noda rivoyat qilgan. Bunga «Tongni yorib chiqaruvchi» degan oyat dalildir.

Ibn Abbosdan «falaq» Jahannamdagi zindon ekani ham rivoyat qilingan. Kalbiy: «U Jahannamdagi vodiy», degan. Dahhok: «Bu — maxluqot», degan. Bu Ibn Abbosdan Validiy orqali rivoyat qilingan. Mashhur va ma’lum qarash esa avvalgisidir. «U yaratgan narsalarning yomonligidan». Bu sura Madinada nozil bo‘lgan. «Ayt: Odamlar Robbisidan panoh so‘rayman».

«Odamlarning ko‘ksiga vasvasa soladigan». Bu — ma’nosi quloqqa eshitilmasdan, qalbga yetib boradigan yashirin so‘zdir. «Odamlar Podshohidan». «Odamlar Ilohidan».

«Vasvasachi-yashirinuvchining yomonligidan», ya’ni shaytondan. Bu so‘z masdar ham, ism ham bo‘lishi mumkin. Zajjaj aytadi: «Bu — vasvasachilik qiluvchi shaytondir». «Xannos» — qaytib yashirinuvchi demakdir. Shayton inson qalbi ustida cho‘kkalab turadi.

Banda Allohni zikr qilsa, u yashirinadi; g‘aflatda qolsa, vasvasa soladi. Qatoda aytadi: «Xannosning tumshug‘i itning tumshug‘idek bo‘lib, insonning ko‘ksidadir. Banda Robbini zikr qilsa, u yashirinadi». Yana aytilishicha, uning boshi ilon boshiga o‘xshab, qalbning mevasiga [qalb markaziga] qo‘yilgan; u bandaga umid solib, gapiradi.

Banda Allohni zikr qilsa, yashirinadi, zikr qilmasa, qaytib kelib boshini qo‘yadi.

«Jinlardan va insonlardan», ya’ni vasvasa jinlarga ham kiradi, insonlarga ham kiradi; jinlarga ham insonlarga vasvasa solganidek vasvasa qiladi. Kalbiy shunday degan. «Odamlarning ko‘ksiga» degan iborada «odamlar» bilan undan keyin zikr qilingan jinlar va insonlar nazarda tutilgan. Jinlarni ham «odamlar» deb atagan; «jinlar orasidan erkaklar Allohdan panoh so‘rab, insonlar orasidan bo‘lgan erkaklardan panoh so‘rar edilar» degan (Jin, 6).

Ba’zi arablar: «Jinlardan bir jamoa kelib tushdi», deganlarida, «Sizlar kimsiz?» deb so‘ralgan. Ular: «Biz jinlardan bo‘lgan odamlarmiz», deb javob berishgan. Farro ham shu ma’noni aytadi.

Ba’zilar vasvasa insonlarga insonlardan ham, shaytondan ham bo‘lishini isbotlab, «vasvasa»ni jinlar va insonlarning ikkalasiga ham nisbat berganlar. Alloh taolo aytganidek: «Shunday qilib, Biz har bir payg‘ambarga insonlar va jinlardan bo‘lgan shaytonlarni dushman qildik» (An’om, 112). Ya’ni Alloh jinlar va insonlarning yomonligidan panoh so‘rashni buyurgan.

Ismoil ibn Muhammad bizga xabar berdi, unga Muhammad ibn Iso, unga Ibrohim ibn Muhammad ibn Sufyon, unga Muslim ibn Hajjoj, unga Qutayba ibn Sa’id, unga Jarir, Bayondan, u Qays ibn Abu Hozimdan, u Uqba ibn Omirdan rivoyat qildi. Uqba aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Bu kecha misli hech qachon ko‘rilmagan oyatlar nozil qilinganini bilmadingmi? “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”», dedilar.

Abu Sa’id Muhammad ibn Ibrohim ash-Shurayhiy bizga xabar berdi, unga Abu Ishoq Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim as-Sa’labiy, unga Abu Hasan Abdurahmon ibn Ibrohim al-Adl, unga Abu Abbos Muhammad ibn Ya’qub, unga Abu Abbos ibn al-Valid ibn Murdas, unga otasi rivoyat qildi. Avzo’iy bizga rivoyat qildi, unga Yahyo ibn Abu Kasir, unga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy, unga Uqba ibn Omir al-Juhaniy rivoyat qildi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam unga: «Panoh so‘rovchilar panoh so‘raydigan narsalarning eng afzalini senga aytaymi?» dedilar. U: «Ha», dedi.

U zot: «“Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”», dedilar.

Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdul-Samad al-Juzjoniy bizga xabar berdi, unga Abu Qosim Ali ibn Ahmad al-Xuzo’iy, unga Abu Sa’id al-Haysam ibn Kulayb ash-Shoshiy, unga Abu Iso Termiziy, unga Qutayba, unga Mufazzal ibn Fazola, Uqayldan, u Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan rivoyat qildi. Oisha aytdi: «Rasululloh sollallohu alayhi va sallam har kecha yotoqlariga kirganlarida ikki kaftlarini birlashtirib, ularga yengil dam solardilar. So‘ng ularga “Qul huvallohu ahad”, “Qul a’uzu bi-Rabbil-falaq” va “Qul a’uzu bi-Rabbin-nas”ni o‘qirdilar.

Keyin qo‘llari yetgan joyigacha badanlarini artardilar: avval boshlariga, yuzlariga va badanlarining old tomoniga surtardilar. Buni uch marta qilardilar».

Abu Hasan as-Saraxsiy bizga xabar berdi, unga Zohir ibn Ahmad, unga Abu Ishoq al-Hoshimiy, unga Abu Mus’ab, Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Urva ibn Zubayrdan, u Oisha roziyallohu anhodan rivoyat qildi: «Nabiy sollallohu alayhi va sallam betob bo‘lganlarida o‘zlariga Mu’avvizatni o‘qib, dam solardilar. Dardlari kuchaygach, men u zotga o‘qib, u zotning qo‘llari bilan badanlarini artardim va bu ikki suraning barakasidan umid qilardim».

Imom Abu Ali al-Husayn ibn Muhammad al-Qoziy va Abu Homid Ahmad ibn Abdulloh as-Solihiy ikkovlari aytdilar: Abu Bakr Ahmad ibn al-Husayn al-Hiyriy bizga rivoyat qildi, unga Muhammad ibn Ahmad ibn Ma’qil al-Miydoniy, unga Muhammad ibn Yahyo, unga Abdulrazzoq, unga Ma’mar, Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umardan rivoyat qildi. Ibn Umar aytdi: Rasululloh sollallohu alayhi va sallam: «Faqat ikki narsaga havas qilish joiz: Alloh Qur’on bergan va uni kecha-kunduz ado etib turadigan kishiga; Alloh mol-dunyo bergan va u molidan kecha-kunduz sarflaydigan kishiga», dedilar.

Abdulvahid al-Milihiy bizga xabar berdi, unga Ahmad ibn Abdulloh an-Nu’aymiy, unga Muhammad ibn Yusuf, unga Muhammad ibn Ismoil, unga Ibrohim ibn Hamza, unga Ibn Abu Hozim, unga Yazid — Ibn al-Hod —, unga Muhammad ibn Ibrohim, unga Abu Salama ibn Abdurahmon, unga Abu Hurayra rivoyat qildi. Abu Hurayra Rasululloh sollallohu alayhi va sallamning shunday deganlarini eshitgan: «Alloh biror narsaga, Qur’onni chiroyli ovoz bilan jo‘r qilib, baland ovozda o‘qiyotgan payg‘ambarga quloq tutganidek quloq tutmagan». Tugadi.