Паноҳ аз ҳар гуна шарр

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Ва аз шарри ҳасуд он гоҳ ки ҳасад варзад»: Ҳасуд касест, ки аз байн рафтани неъматро аз шахси мавриди ҳасадаш дӯст медорад ва бо сабабҳое, ки дар тавонаш ҳастанд, барои аз байн бурдани он кӯшиш мекунад. Пас, лозим аст, ки аз шарри ӯ ба Аллоҳ паноҳ бурда шавад ва макраш ботил гардад. Чашмзан низ ба ҳасуд дохил мешавад, зеро чашмзадан танҳо аз ҳасуде, ки табиати шарир ва нафси палид дорад, сар мезанад. Ин сура ба таври умумӣ ва хос аз ҳамаи навъҳои шарр паноҳ бурданро дар бар гирифтааст.

Ҳамчунин далолат мекунад, ки сеҳр ҳақиқат дорад, зарараш бимнок аст ва бояд аз он ва аз аҳли он ба Аллоҳ паноҳ бурд.

Яъне: «Бигӯ» дар ҳоле ки паноҳ меҷӯӣ: «Паноҳ мебарам»; яъне рӯ меорам, ба Ӯ паноҳ мебарам ва худро ҳифз мекунам, «ба Парвардигори фалақ»; яъне шикофандаи дона ва ҳастаи хурмо ва шикофандаи субҳ.

Сипас, баъд аз баёни маънои умумӣ, чизи махсусро зикр кард ва фармуд: «Ва аз шарри торикӣ он гоҳ ки фаро гирад»; яъне аз шарри он чи шаб ҳангоми фаро гирифтани мардум ба бор меорад, ки дар он бисёре аз арвоҳи шарир ва ҳайвоноти озоррасон паҳн мешаванд.

«Аз шарри он чи офаридааст» — ин ҳамаи офаридаҳои Аллоҳро, аз инсон, ҷин ва ҳайвонот, дар бар мегирад. Пас, аз Офаридгори онҳо аз шарре, ки дар онҳо ҳаст, паноҳ бурда мешавад.

«Ва аз шарри занони даманда дар гиреҳҳо»; яъне аз шарри ҷодугарзаноне, ки барои анҷом додани сеҳрашон аз дамидан ба гиреҳҳое, ки барои сеҳр мебанданд, ёрӣ мегиранд.

Ин сура паноҳ бурдан ба Парвардигор, Подшоҳ ва Маъбуди мардумро аз шайтон дар бар дорад; шайтоне, ки сарчашма ва асли ҳамаи бадиҳост. Аз фитна ва шарри ӯ ин аст, ки дар дилҳои мардум васваса мекунад: бадиро зебо нишон медиҳад ва онро ба сурати нек ҷилва медиҳад, иродаи онҳоро барои анҷом додани он қавӣ мегардонад; хайрро дар назарашон зишт намуда, онҳоро аз он бозмедорад ва онро ғайри он сурате нишон медиҳад, ки воқеан дорад. Ӯ ҳамеша чунин аст: васваса мекунад ва пинҳон мешавад, яъне вақте банда Парвардигорашро ёд мекунад ва барои дафъи ӯ аз Аллоҳ мадад меҷӯяд, ақиб меравад.

Пас, банда бояд аз Парвардигории Аллоҳ бар ҳамаи мардум паноҳ ҷӯяд ва худро ба Ӯ бисупорад. Ҳамаи махлуқот зери Парвардигорӣ ва фармонравоии Ӯ қарор доранд; ҳар ҷунбандае аз пешонаи он дар дасти Ӯст. Ва бояд ба илоҳияти Ӯ низ паноҳ барад, зеро Ӯ халқро барои парастиши Худ офаридааст. Ин парастиш барои онҳо комил намешавад, магар бо дафъи шарри душманашон, ки мехоҳад онҳоро аз он боздорад, миёни онҳо ва он монеъ шавад ва онҳоро аз гурӯҳи худ гардонад, то аз аҳли Дӯзах бошанд.

Васвасагар метавонад аз ҷин бошад ва метавонад аз инсон. Аз ин рӯ фармуд: «Аз ҷинниён ва мардум».

Ҳамду ситоиш барои Аллоҳ, Парвардигори ҷаҳониён, дар оғозу анҷом, ошкору пинҳон. Аз Ӯ Таоло мехоҳем, ки неъматашро бар мо комил гардонад ва гуноҳонеро, ки миёни мо ва бисёре аз баракатҳои Ӯ монеъ шудаанд, бибахшад; инчунин хатоҳо ва шаҳватҳоеро, ки дилҳои моро аз тадаббури оятҳои Ӯ боздоштаанд, биомурзад. Ба Ӯ умед мебандем ва умедворем, ки моро аз беҳтарин чизе, ки назди Ӯст, ба сабаби бадии он чи назди мост, маҳрум насозад. Ҳамоно ҷуз гурӯҳи кофирон касе аз раҳмати Аллоҳ ноумед намешавад ва ҷуз гурӯҳи гумроҳон касе аз раҳмати Ӯ маъюс намегардад.

Дуруд ва саломи пайваста ва ҳамешагӣ бар Паёмбари Ӯ Муҳаммад ва бар хонадону саҳобагони гиромияш бод. Ҳамду ситоиш Аллоҳеро, ки бо неъмати Ӯ корҳои нек ба анҷом мерасанд. Бо ёрӣ ва тавфиқи неки Ӯ тафсири Китоби Аллоҳ ба анҷом расид, ба қалами гирдоваранда ва нависандаи он Абдурраҳмон ибни Носир ибни Абдуллоҳ, маъруф ба Ибни Саъдӣ — Аллоҳ ӯ, падару модараш ва ҳамаи мусалмононро биёмурзад. Ин дар рӯзи аввали моҳи Рабиъулаввали соли 1344 ҳиҷрӣ анҷом ёфт. Тамом шуд, ба ҳамду ситоиши Аллоҳ.

Тафсири имом Ибни Касир

Тафсири ду сураи «Муъаввизатайн» [сураҳои паноҳҷӯӣ]. Ҳар ду сура маданиянд.

Имом Аҳмад гуфт: Аффон ба мо ривоят кард, Ҳаммод ибни Салама ба мо ривоят кард, Осим ибни Баҳдала ба мо хабар дод, аз Зарр ибни Ҳубайш, ки гуфт: «Ба Убай ибни Каъб гуфтам: “Ибни Масъуд ду сураи Муъаввизатайнро дар мусҳафи худ наменависад?” Ӯ гуфт: “Гувоҳӣ медиҳам, ки Расули Аллоҳ ﷺ ба ман хабар дод, ки Ҷабраил алайҳиссалом ба ӯ гуфт: «Бигӯ: “Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ”». Ман онро гуфтам. Сипас гуфт: «Бигӯ: “Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”».

Ман низ онро гуфтам. Пас, мо ҳамон чизеро мегӯем, ки Паёмбар ﷺ гуфтааст»». Абӯбакр ал-Ҳумайдӣ ин ривоятро дар «Муснад»-и худ аз Суфён ибни Уяйна, аз Абда ибни Абӣ Любоба ва Осим ибни Баҳдала овардааст, ки ҳар ду аз Зарр ибни Ҳубайш шунидаанд. Зарр гуфт: «Аз Убай ибни Каъб дар бораи ду сураи Муъаввизатайн пурсидам: “Эй Абул-Мунзир, бародарат Ибни Масъуд онҳоро аз мусҳаф пок мекунад”.

Ӯ гуфт: “Ман аз Расули Аллоҳ ﷺ пурсидам. Фармуд: «Ба ман гуфта шуд: бигӯ, ва ман гуфтам». Пас, мо низ ҳамон тавре мегӯем, ки Расули Аллоҳ ﷺ гуфтааст”».

Аҳмад ривоят кард: Вакиъ ба мо ривоят кард, Суфён аз Осим, ӯ аз Зарр гуфт: «Аз Ибни Масъуд дар бораи ду сураи Муъаввизатайн пурсидам. Ӯ гуфт: “Дар бораи он ду аз Паёмбар ﷺ пурсидам. Фармуд: «Ба ман гуфта шуд, ва ман ба шумо гуфтам, пас шумо низ бигӯед»”. Убай гуфт: “Паёмбар ﷺ ба мо чунин фармуд, пас мо ҳам мегӯем”».

Бухорӣ ривоят кард: Алӣ ибни Абдуллоҳ ба мо ривоят кард, Суфён ба мо ривоят кард, Абда ибни Абӣ Любоба аз Зарр ибни Ҳубайш ривоят кард — ва Осим низ аз Зарр ривоят кард — ки гуфт: «Аз Убай ибни Каъб пурсидам: “Эй Абул-Мунзир, бародарат Ибни Масъуд чунин мегӯяд”. Ӯ гуфт: “Ман аз Паёмбар ﷺ пурсидам. Фармуд: «Ба ман гуфта шуд, ва ман гуфтам». Пас, мо ҳамон тавре мегӯем, ки Расули Аллоҳ ﷺ гуфтааст”».

Бухорӣ ва Насоӣ низ инро аз Қутайба, аз Суфён ибни Уяйна, аз Абда ва Осим ибни Абин-Наҷуд, аз Зарр ибни Ҳубайш, аз Убай ибни Каъб ривоят кардаанд.

Ҳофиз Абӯ Яъло гуфт: Азрақ ибни Алӣ ба мо ривоят кард, Ҳассон ибни Иброҳим ба мо ривоят кард, Салт ибни Баҳром аз Иброҳим, ӯ аз Алқама ривоят кард, ки Абдуллоҳ [ибни Масъуд] ду сураи Муъаввизатайнро аз мусҳаф пок мекард ва мегуфт: «Ба Расули Аллоҳ ﷺ танҳо фармуда шуда буд, ки бо ин ду паноҳ ҷӯяд; Абдуллоҳ онҳоро намехонд». Абдуллоҳ ибни Аҳмад аз тариқи Аъмаш, аз Абӯ Исҳоқ, аз Абдурраҳмон ибни Язид ривоят кард, ки Абдуллоҳ ду сураи Муъаввизатайнро аз мусҳафҳояш пок мекард ва мегуфт: «Он ду аз Китоби Аллоҳ нестанд».

Аъмаш гуфт: Осим аз Зарр ибни Ҳубайш, аз Убай ибни Каъб ба мо ривоят кард, ки гуфт: «Дар бораи он ду аз Расули Аллоҳ ﷺ пурсидем. Фармуд: “Ба ман гуфта шуд, ва ман гуфтам”».

Ин назди бисёре аз қориён ва фақеҳон машҳур аст, ки Ибни Масъуд ду сураи Муъаввизатайнро дар мусҳафи худ наменавишт. Шояд ӯ онҳоро аз Паёмбар ﷺ нашунида буд ва ривояти онҳо ба таври мутавотир ба ӯ нарасида буд. Сипас, эҳтимол дорад, ки аз ин сухани худ баргашта ва ба назари ҷамоати саҳоба пайравӣ карда бошад, зеро саҳобагон — разияллоҳу анҳум — ин ду сураро дар мусҳафҳои имомон навишта, ҳамон мусҳафҳоро ба саросари кишварҳо фиристоданд. Ҳамду сипос барои Аллоҳ.

Муслим дар «Саҳеҳ»-и худ гуфт: Қутайба ба мо ривоят кард, Ҷарир аз Баён, ӯ аз Қайс ибни Абӣ Ҳозим, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Оё надидӣ, ки имшаб оятҳое нозил шуданд, ки монанди онҳо ҳаргиз дида нашудааст: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”». Аҳмад, Муслим, Тирмизӣ ва Насоӣ низ ин ҳадисро аз Исмоил ибни Абӣ Холид, аз Қайс ибни Абӣ Ҳозим, аз Уқба ривоят кардаанд. Тирмизӣ гуфтааст: «Ҳасан ва саҳеҳ аст».

Роҳи дигар: Имом Аҳмад гуфт: Валид ибни Муслим ба мо ривоят кард, Ибни Ҷобир аз Қосим, Абӯ Абдурраҳмон, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки гуфт: «Ҳангоме ки ман Расули Аллоҳ ﷺ-ро дар яке аз гузаргоҳҳои кӯҳӣ савора мебурдам, ба ман гуфт: “Эй Уқба, савор намешавӣ?” Ман тарсидам, ки мабодо гуноҳ бошад. Расули Аллоҳ ﷺ фуруд омад ва ман муддате савор шудам; сипас ӯ савор шуд ва гуфт: “Эй Уқайб, оё ба ту ду сураеро биёмӯзам, ки аз беҳтарин сураҳое ҳастанд, ки мардум мехонанд?” Гуфтам: “Бале, эй Расули Аллоҳ”.

Ӯ ба ман “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”-ро омӯхт. Сипас намоз барпо шуд ва Расули Аллоҳ ﷺ пеш истода, он дуро хонд. Баъд аз пеши ман гузашт ва гуфт: “Эй Уқайб, чӣ гуна дидӣ? Ҳар бор ки хоб меравӣ ва ҳар бор ки аз хоб мехезӣ, он дуро бихон”».

Насоӣ ин ҳадисро аз Валид ибни Муслим ва Абдуллоҳ ибни Муборак, ҳар ду аз Ибни Ҷобир, ривоят кардааст. Абӯдовуд ва Насоӣ низ онро аз тариқи Ибни Ваҳб, аз Муовия ибни Солеҳ, аз Алоъ ибни Ҳорис, аз Қосим ибни Абдурраҳмон, аз Уқба ривоят кардаанд.

Роҳи дигар: Аҳмад гуфт: Абдурраҳмон ба мо ривоят кард, Саид ибни Абӣ Айюб ба мо ривоят кард, Язид ибни Абдулазиз ар-Раъинӣ ва Абӯ Марҳум аз Язид ибни Муҳаммад ал-Қурашӣ ба ман ривоят карданд; ӯ аз Алӣ ибни Рабоҳ, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки гуфт: «Расули Аллоҳ ﷺ ба ман фармуд, ки баъд аз ҳар намоз Муъаввизатро бихонам». Абӯдовуд, Тирмизӣ ва Насоӣ онро бо чанд тариқ аз Алӣ ибни Рабоҳ ривоят кардаанд. Тирмизӣ гуфт: «Ғариб аст».

Роҳи дигар: Аҳмад гуфт: Яҳё ибни Исҳоқ ба мо ривоят кард, Ибни Лаҳиъа аз Мушарраҳ ибни Ҳоъон, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ ба ман гуфт: «Ду сураи Муъаввизатайнро бихон, зеро ту ҳаргиз сураҳое монанди он ду нахоҳӣ хонд». Ин ривоятро танҳо Аҳмад овардааст.

Роҳи дигар: Аҳмад гуфт: Ҳайва ибни Шурайҳ ба мо ривоят кард, Бақийя ба мо ривоят кард, Баҳир ибни Саъд аз Холид ибни Маъдон, аз Ҷубайр ибни Нуфайр, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки гуфт: «Ба Расули Аллоҳ ﷺ хачири хокистарранг ҳадя карданд. Ӯ савор шуд ва Уқба хачирро барои ӯ мебурд. Расули Аллоҳ ﷺ гуфт: “Бигӯ: «Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ»”. Ӯ онро такрор кард, то ман хондам.

Фаҳмид, ки ман чандон ба он таваҷҷуҳ накардаам, пас гуфт: “Шояд онро сабук шумурдӣ? Ҳеҷ гоҳ ҳангоми намоз истода бо чизе монанди он ду намоз нахондаӣ”». Насоӣ инро аз Амр ибни Усмон, аз Бақийя ривоят кардааст. Насоӣ инчунин аз Суфён, аз Муовия ибни Солеҳ, аз Абдурраҳмон ибни Ҷубайр ибни Нуфайр, аз падараш, аз Уқба ибни Омир ривоят кардааст, ки аз Расули Аллоҳ ﷺ дар бораи ду сураи Муъаввизатайн пурсид ва ҳадисро ба ҳамин маъно овард.

Роҳи дигар: Насоӣ гуфт: Муҳаммад ибни Абдул-Аъло ба мо хабар дод, Муътамир ба мо ривоят кард, ки аз Нуъмон шунид; ӯ аз Зиёд Абул-Асад, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Мардум ҳеҷ гоҳ бо чизе монанди ин ду паноҳ наҷустаанд: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”».

Роҳи дигар: Насоӣ гуфт: Қутайба ба мо ривоят кард, Лайс аз Ибни Аҷлон, ӯ аз Саид ал-Мақбарӣ, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки гуфт: «Бо Расули Аллоҳ ﷺ роҳ мерафтам. Ӯ гуфт: “Эй Уқба, бигӯ”. Гуфтам: “Чӣ бигӯям?” Ӯ хомӯш монд.

Сипас боз гуфт: “Бигӯ”. Гуфтам: “Эй Расули Аллоҳ, чӣ бигӯям?” Боз хомӯш монд. Ман гуфтам: “Эй Аллоҳ, ӯро ба ман бозгардон”. Сипас гуфт: “Эй Уқба, бигӯ”. Гуфтам: “Эй Расули Аллоҳ, чӣ бигӯям?” Фармуд: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ”.

Онро хондам, то ба охираш расидам. Сипас гуфт: “Бигӯ”. Гуфтам: “Эй Расули Аллоҳ, чӣ бигӯям?” Фармуд: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”. Онро хондам, то ба охираш расидам. Он гоҳ Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: “Ҳеҷ дуогӯе бо чизе монанди ин ду дуо накардааст ва ҳеҷ паноҳҷӯе бо чизе монанди ин ду паноҳ наҷустааст”».

Роҳи дигар: Насоӣ гуфт: Муҳаммад ибни Ясор ба мо хабар дод, Абдурраҳмон ба мо ривоят кард, Муовия аз Алоъ ибни Ҳорис, аз Макҳул, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ он дуро дар намози бомдод хонд.

Роҳи дигар: Насоӣ гуфт: Қутайба ба мо ривоят кард, Лайс аз Язид ибни Абӣ Ҳабиб, аз Абӯ Имрон Аслам, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки гуфт: «Аз паси Расули Аллоҳ ﷺ, ки савор буд, рафтам. Дастамро ба пои ӯ гузоштам ва гуфтам: “Сураи Ҳуд ё сураи Юсуфро ба ман биёмӯз”. Ӯ фармуд: “Ту назди Аллоҳ ҳеҷ чизеро судмандтар аз «Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ» нахоҳӣ хонд”».

Ҳадиси дигар: Насоӣ гуфт: Маҳмуд ибни Холид ба мо хабар дод, Валид ба мо ривоят кард, Абӯ Амр ал-Авзоӣ аз Яҳё ибни Абӣ Касир, аз Муҳаммад ибни Иброҳим ибни ал-Ҳорис, аз Абӯ Абдуллоҳ, аз Ибни Оъиш ал-Ҷуҳанӣ ривоят кард, ки Паёмбар ﷺ ба ӯ гуфт: «Эй Ибни Оъиш, оё туро ба беҳтарин чизе, ки паноҳҷӯён ба он паноҳ мебаранд, роҳнамоӣ кунам — ё хабар диҳам?» Гуфт: «Бале, эй Расули Аллоҳ». Фармуд: «“Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”; ин ду сураанд».

Инҳо тариқҳои зиёде аз Уқба мебошанд, ки гӯё ба ҳадди мутавотир расидаанд ва назди бисёре аз муҳаққиқони ҳадис ба дараҷаи яқин далолат мекунанд. Пештар аз ӯ ва ҳамчунин аз Садӣ ибни Аҷлон ва Фарва ибни Муҷоҳид чунин ривоят оварда шуд: «Оё ба шумо се сураеро биёмӯзам, ки дар Таврот, Инҷил, Забур ва Фурқон монанди онҳо нозил нашудааст?» Онҳо «Қул ҳуваллоҳу аҳад», «Қул аъузу би-Раббил-фалақ» ва «Қул аъузу би-Раббин-нос» мебошанд.

Ҳадиси дигар: Имом Аҳмад гуфт: Исмоил ба мо ривоят кард, Ҷарирӣ аз Абул-Аъло ривоят кард, ки марде гуфт: «Дар сафаре бо Расули Аллоҳ ﷺ будем. Мардум бо навбат савори ҳайвон мешуданд ва ҳайвоноти боркаш кам буданд. Навбати Расули Аллоҳ ﷺ ва навбати ман расид. Ӯ аз қафои ман расида, ба китфам зад ва гуфт: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ”.

Расули Аллоҳ ﷺ онро хонд ва ман ҳам бо ӯ хондам. Сипас гуфт: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”. Расули Аллоҳ ﷺ онро хонд ва ман ҳам бо ӯ хондам. Сипас фармуд: “Ҳар гоҳ намоз хондӣ, ин дуро бихон”». Ба зоҳир ин мард Уқба ибни Омир аст.

Аллоҳ донотар аст. Насоӣ низ онро аз Яъқуб ибни Иброҳим, аз Ибни Улайя ривоят кардааст.

Ҳадиси дигар: Насоӣ гуфт: Муҳаммад ибни Мусанно ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Ҷаъфар аз Абдуллоҳ ибни Саид ба мо ривоят кард; ӯ гуфт: Язид ибни Румон ба ман ривоят кард, аз Уқба ибни Омир, аз Абдуллоҳ ал-Асламӣ, яъне Ибни Унайс, ки Расули Аллоҳ ﷺ дасташро бар синаи ӯ гузошта, фармуд: «Бигӯ». Ман надонистам чӣ бигӯям. Боз фармуд: «Бигӯ». Гуфтам: «Қул ҳуваллоҳу аҳад».

Боз фармуд: «Бигӯ». Гуфтам: «Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ аз шарри он чи офаридааст», то охирашро хондам. Сипас фармуд: «Бигӯ». Гуфтам: «Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум», то охирашро хондам. Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Ҳамин тавр паноҳ ҷӯй; паноҳҷӯён ҳаргиз бо чизе монанди онҳо паноҳ наҷустаанд».

Ҳадиси дигар: Насоӣ гуфт: Амр ибни Алӣ, Абӯ Ҳафс, ба мо хабар дод, Бадал ба мо ривоят кард, Шаддод ибни Саид Абӯ Талҳа аз Саид ал-Ҷарирӣ, ӯ аз Абӯ Назра, аз Ҷобир ибни Абдуллоҳ ривоят кард, ки гуфт: Расули Аллоҳ ﷺ ба ман фармуд: «Эй Ҷобир, бихон». Гуфтам: «Падару модарам фидоят, чӣ бихонам?» Фармуд: «Бихон: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”». Он дуро хондам ва фармуд: «Онҳоро бихон; ту ҳаргиз чизе монанди онҳо нахоҳӣ хонд».

Ҳадиси Оиша пештар гузашт, ки Расули Аллоҳ ﷺ ин сураҳоро мехонд, ба кафи дастҳояш медамид ва бо онҳо сар, рӯй ва ҳар қисми баданашро, ки дасташ мерасид, масҳ мекард. Имом Молик аз Ибни Шиҳоб, аз Урва, аз Оиша ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ ҳар гоҳ бемор мешуд, ду сураи Муъаввизатайнро бар худ мехонд ва медамид. Вақте бемориаш шиддат мегирифт, ман бар ӯ мехондам ва дасташро бар баданаш мемолидам, ба умеди баракати он. Бухорӣ инро аз Абдуллоҳ ибни Юсуф, Муслим аз Яҳё ибни Яҳё, Абӯдовуд аз Қаънабӣ ва Насоӣ аз Қутайба — инчунин аз тариқи Ибни Қосим ва Исо ибни Юнус — ривоят кардаанд.

Ибни Моҷа низ онро аз тариқи Маън ва Башр ибни Умар ривоят кардааст; ҳамаи онҳо аз Молик ривоят кардаанд.

Дар охири сураи «Нун» ҳадиси Абӯ Саид аз Абӯ Назра низ пештар гузашт, ки Расули Аллоҳ ﷺ аз чашми ҷин ва чашми инсон паноҳ меҷуст. Вақте ду сураи Муъаввизатайн нозил шуданд, ба он ду амал кард ва дигар дуоҳоро тарк намуд. Тирмизӣ, Насоӣ ва Ибни Моҷа онро ривоят кардаанд. Тирмизӣ гуфтааст: «Ҳадиси ҳасан аст».

Ибни Абӣ Ҳотим гуфт: Аҳмад ибни Исом ба мо ривоят кард, Абӯ Аҳмад аз Ҳасан ибни Солеҳ, аз Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Ақил, аз Ҷобир ривоят кард, ки «фалақ» субҳ аст. Авфӣ аз Ибни Аббос низ ҳаминро ривоят кардааст. Аз Муҷоҳид, Саид ибни Ҷубайр, Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Ақил, Ҳасан, Қатода, Муҳаммад ибни Каъб ал-Қуразӣ, Ибни Зайд ва Молик аз Зайд ибни Аслам низ монанди ин ривоят шудааст. Қуразӣ, Ибни Зайд ва Ибни Ҷарир гуфтаанд: Ин монанди сухани Аллоҳи Таолост: «Шикофандаи субҳ» [Анъом, 6:96].

Алӣ ибни Абӣ Талҳа аз Ибни Аббос ривоят кардааст, ки «фалақ» офариниш аст. Заҳҳок низ гуфтааст: Аллоҳ ба Паёмбараш фармуд, ки аз ҳамаи офаридаҳо паноҳ ҷӯяд. Каъб ал-Аҳбор гуфтааст: «Фалақ» хонае дар Дӯзах аст; чун дари он боз шавад, аҳли Дӯзах аз шиддати гармии он фарёд мезананд. Ибни Абӣ Ҳотим инро ривоят карда, сипас гуфт: Падарам ба мо ривоят кард, Суҳайл ибни Усмон аз марде, ки номашро зикр кард, аз Саддӣ, аз Зайд ибни Алӣ, аз падаронаш ривоят кард, ки гуфтаанд: «Фалақ» чоҳе дар қаъри Дӯзах аст, ки рӯяш пӯшида мебошад.

Ҳар гоҳ сарпӯшаш бардошта шавад, аз он оташ берун меояд ва Дӯзах аз шиддати гармии он фарёд мезанад. Аз Амр ибни Абаса, Саддӣ ва дигарон низ монанди ин ривоят шудааст. Дар ин бора ҳадиси марфуъи мункар низ омадааст. Ибни Ҷарир гуфт: Исҳоқ ибни Ваҳби ал-Воситӣ ба ман ривоят кард, Масъуд ибни Мӯсо ибни Мишкон ал-Воситӣ ба мо ривоят кард, Наср ибни Хузайма ал-Хуросонӣ аз Шуайб ибни Сафвон, аз Муҳаммад ибни Каъб ал-Қуразӣ, аз Абӯ Ҳурайра, аз Паёмбар ﷺ ривоят кард, ки фармуд: «Фалақ чоҳе дар Дӯзах аст, ки пӯшида шудааст».

Санади он ғариб аст ва марфуъ буданаш саҳеҳ нест. Абдурраҳмон ал-Ҳубулӣ гуфтааст: «Фалақ» аз номҳои Дӯзах аст. Ибни Ҷарир гуфт: Сухани дуруст ҳамон сухани аввал аст, ки мақсад аз фалақ шикофандаи субҳ мебошад. Ин сухани саҳеҳ ва интихоби Бухорӣ — раҳматуллоҳи алайҳ — дар «Саҳеҳ»-и ӯст.

«Ва аз шарри торикӣ он гоҳ ки фаро гирад»: Муҷоҳид гуфтааст, ғосиқ — шаб аст, вақте фаро мерасад. Бухорӣ ин суханро аз ӯ нақл кардааст. Ибни Абӣ Наҷеҳ низ аз Муҷоҳид ривоят кардааст. Ибни Аббос, Муҳаммад ибни Каъб ал-Қуразӣ, Заҳҳок, Хусайф, Ҳасан ва Қатода низ гуфтаанд: Мақсад шаб аст, вақте бо торикиаш фаро мерасад.

Зуҳрӣ гуфтааст: «Ва аз шарри ғосиқ он гоҳ ки фаро гирад» яъне вақте офтоб ғуруб мекунад. Атия ва Қатода гуфтаанд: вақте шаб фаро гирад, яъне торикиаш биравад. Абӯ Муҳозим аз Абӯ Ҳурайра ривоят кардааст, ки ғосиқ ситора аст. Ибни Зайд гуфтааст: Арабҳо мегӯянд, ки ғосиқ ғуруби ситораи Сурайё аст.

Ҳангоми ғуруби он бемориҳо ва вабоҳо зиёд мешаванд ва ҳангоми тулӯяш кам мегарданд. Ибни Ҷарир гуфт: Барои инҳо ривояте ҳаст, ки Наср ибни Алӣ ба ман ривоят кард: Баккор ибни Абдуллоҳ, писари бародари Ҳаммом, ба мо ривоят кард; Муҳаммад ибни Абдулазиз ибни Умар ибни Абдурраҳмон ибни Авф аз падараш, ӯ аз Абӯ Салама, аз Абӯ Ҳурайра, аз Паёмбар ﷺ ривоят кард, ки дар бораи «ва аз шарри ғосиқ он гоҳ ки фаро гирад» фармуд: «Ситораи ғосиқ». Ман мегӯям: Ин ҳадисро саҳеҳ донистан ва ба Паёмбар ﷺ нисбат додан дуруст нест.

Ибни Ҷарир гуфт: Гурӯҳи дигар гуфтаанд, ки он моҳ аст. Далели асосии ин гуфта ривоятест, ки Имом Аҳмад овардааст: Абӯ Довуд ал-Ҳафрӣ ба мо ривоят кард, аз Ибни Абӣ Зиъб, аз Ҳорис, аз Абӯ Салама, ки Оиша — разияллоҳу анҳо — гуфт: «Расули Аллоҳ ﷺ дастамро гирифт ва ҳангоми тулӯи моҳ онро ба ман нишон дод ва гуфт: “Аз шарри ин ғосиқ, вақте фаро гирад, ба Аллоҳ паноҳ бибар”». Тирмизӣ ва Насоӣ низ онро дар китобҳои тафсири сунанҳои худ аз Муҳаммад ибни Абдурраҳмон ибни Абӣ Зиъб, аз тағояш Ҳорис ибни Абдурраҳмон ривоят кардаанд. Тирмизӣ гуфтааст: «Ҳасан ва саҳеҳ аст».

Лафзи он чунин аст: «Аз шарри ин ба Аллоҳ паноҳ бибар, зеро ин ғосиқ аст, вақте фаро гирад». Лафзи Насоӣ: «Аз шарри ин ба Аллоҳ паноҳ бибар; ин ғосиқ аст, вақте фаро гирад». Гурӯҳи аввал, ки мегӯянд мақсад шаб ҳангоми фаро расидан аст, гуфтаанд: Ин бо сухани мо мухолифат надорад, зеро моҳ нишонаи шаб аст ва нуфузаш танҳо дар шаб мебошад. Ситорагон низ танҳо шабона равшан мешаванд.

Пас, маъно ба ҳамон чизе бармегардад, ки мо гуфтем. Аллоҳ донотар аст.

«Ва аз шарри занони даманда дар гиреҳҳо»: Муҷоҳид, Икрима, Ҳасан, Қатода ва Заҳҳок гуфтаанд, мақсад ҷодугарзанонанд. Муҷоҳид гуфтааст: Онҳо афсун мехонанд ва ба гиреҳҳо медаманд. Ибни Ҷарир гуфт: Ибни Абдул-Аъло ба мо ривоят кард, Ибни Савр аз Маъмар, аз Ибни Товус, аз падараш ривоят кард, ки гуфт: «Ҳеҷ чизе монанди афсуни мор ва девона ба ширк наздик нест». Дар ҳадиси дигар омадааст, ки Ҷабраил назди Расули Аллоҳ ﷺ омад ва гуфт: «Эй Муҳаммад, бемор шудаӣ?»

Фармуд: «Бале». Ҷабраил гуфт: «Ба номи Аллоҳ туро афсун мекунам, аз ҳар беморие, ки озорат медиҳад, аз шарри ҳар ҳасуд ва чашми бад; Аллоҳ шифоят диҳад». Шояд ин ҳамон бемории Паёмбар ﷺ ҳангоми сеҳр шуданаш буд. Сипас Аллоҳи Таоло ӯро офият бахшид ва шифо дод, макри ҷодугарони ҳасуди яҳудиро ба худи онҳо баргардонд, нобудии онҳоро дар тадбирашон қарор дод ва расвояшон кард.

Бо вуҷуди ин, Расули Аллоҳ ﷺ ҳеҷ гоҳ он яҳудиро сарзаниш накард; балки Аллоҳ ӯро басанда буд, шифо дод ва офият бахшид.

Имом Аҳмад гуфт: Абӯ Муовия ба мо ривоят кард, Аъмаш аз Язид ибни Ҳайён, аз Зайд ибни Арқам ривоят кард, ки гуфт: «Марде аз яҳудиён Паёмбар ﷺ-ро ҷоду кард ва ӯ чанд рӯз аз он бемор шуд. Ҷабраил омад ва гуфт: “Марде аз яҳудиён туро ҷоду кардааст ва барои ту дар фалон чоҳ гиреҳҳо бастааст. Касеро бифирист, то онҳоро биёрад”. Расули Аллоҳ ﷺ кас фиристод.

Онҳоро бароварда оварданд ва ӯ гиреҳҳоро кушод. Пас Расули Аллоҳ ﷺ чунон бархост, ки гӯё аз банд раҳо шуда бошад. Ӯ дигар ҳеҷ гоҳ он яҳудиро зикр накард ва то вафоташ ба рӯи ӯ нигоҳ накард». Насоӣ онро аз Ҳаннод, аз Абӯ Муовия Муҳаммад ибни Ҳозим аз-Зарир ривоят кардааст.

Бухорӣ дар «Китобут-тибб»-и «Саҳеҳ»-и худ гуфт: Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ба мо ривоят кард, ки аз Суфён ибни Уяйна шунидааст: «Аввалин касе, ки ин ҳадисро ба мо гуфт, Ибни Ҷурайҷ буд. Ӯ гуфт: Оли Урва аз Урва ба ман ривоят карданд. Аз Ҳишом дар бораи он пурсидам ва ӯ аз падараш, аз Оиша ба мо ривоят кард, ки гуфт: Расули Аллоҳ ﷺ ҷоду шуда буд, то он ҷо ки гумон мекард бо занонаш ҳамбистарӣ кардааст, ҳол он ки накарда буд». Суфён гуфт: «Ин сахттарин навъи сеҳр аст, вақте чунин ҳолат рух диҳад».

Паёмбар ﷺ фармуд: «Эй Оиша, оё медонӣ, ки Аллоҳ дар бораи он чи аз Ӯ пурсидам, ба ман ҷавоб дод? Ду мард назди ман омаданд; яке назди сарам ва дигаре назди поям нишаст. Он касе, ки назди сарам буд, ба дигарӣ гуфт: “Ин мардро чӣ шудааст?” Гуфт: “Ӯ ҷоду шудааст”.

Пурсид: “Кӣ ӯро ҷоду кардааст?” Гуфт: “Лабид ибни Аъсам, марде аз қабилаи Банӣ Зурайқ, ҳампаймони яҳудиён ва мунофиқ”. Пурсид: “Бо чӣ?” Гуфт: “Бо шона ва мӯйҳои шона”. Пурсид: “Онҳо куҷоянд?” Гуфт: “Дар пӯсти хӯшаи хурмои нарина, зери санге дар чоҳи Зарвон”».

Оиша гуфт: Паёмбар ﷺ ба назди чоҳ рафта, онро берун овард ва фармуд: «Ин ҳамон чоҳест, ки ба ман нишон дода шуд. Оби он гӯё оби хино ва дарахтони хурмояш монанди сарҳои шайтонҳо менамуд». Ӯ онро берун овард. Ман гуфтам: «Оё онро паҳн намекунӣ?» — яъне сеҳрро ботил намекунӣ?

Фармуд: «Аллоҳ маро шифо дод ва дӯст надоштам, ки бо ин кор бар мардум шарре бархезонам». Ин ҳадисро аз тариқи Исо ибни Юнус, Абӯ Замира Анас ибни Иёз, Абӯ Усома ва Яҳё ал-Қаттон низ бо санад овардааст. Дар ривояти онҳо омадааст: «То он ҷо ки ба назараш менамуд, кореро анҷом додааст, ҳол он ки анҷом надода буд». Дар ривояти дигар омадааст: «Фармуд, ки чоҳро пур кунанд».

Ҳамчунин гуфтааст, ки Ибни Абиз-Зинод ва Лайс ибни Саъд низ онро аз Ҳишом ривоят кардаанд. Муслим аз тариқи Абӯ Усома Ҳаммод ибни Усома ва Абдуллоҳ ибни Нумайр онро ривоят кардааст. Аҳмад низ аз Аффон, аз Ваҳиб, аз Ҳишом ривоят кардааст. Имом Аҳмад инчунин аз Иброҳим ибни Холид, аз Рабоҳ, аз Маъмар, аз Ҳишом, аз падараш, аз Оиша ривоят кард, ки гуфт: «Расули Аллоҳ ﷺ шаш моҳ бо чунин ҳолат монд, ки гумон мекард ҳамбистарӣ кардааст, вале накарда буд.

Ду фаришта назди ӯ омаданд; яке назди сараш ва дигаре назди пояш нишаст. Яке ба дигарӣ гуфт: “Ӯро чӣ шудааст?” Гуфт: “Ҷоду шудааст”. Пурсид: “Кӣ ӯро ҷоду кардааст?” Гуфт: “Лабид ибни Аъсам”». Сипас боқии ҳадисро зикр кард.

Устоди муфассир Саълбӣ дар тафсири худ гуфтааст: Ибни Аббос ва Оиша — разияллоҳу анҳумо — гуфтаанд: Ғуломе аз яҳудиён ба Расули Аллоҳ ﷺ хизмат мекард. Яҳудиён назди ӯ рафта, пайваста ӯро водор карданд, то мӯйҳои аз сари Паёмбар ﷺ шонашуда ва чанд дандони шонаро бигирад. Ӯ онҳоро ба яҳудиён дод ва онҳо бо он чизҳо Паёмбар ﷺ-ро ҷоду карданд. Ин амалро марде аз онҳо ба номи Ибни Аъсам анҷом дод ва сипас он чизҳоро дар чоҳи Банӣ Зурайқ, ки Зарвон ном дошт, пинҳон кард.

Расули Аллоҳ ﷺ бемор шуд, мӯйҳои сараш парешон гардид ва шаш моҳ гумон мекард бо занонаш ҳамбистарӣ кардааст, дар ҳоле ки накарда буд. Ӯ заиф мегашт ва намедонист чӣ ба сараш омадааст. Ҳангоме ки хоб буд, ду фаришта назди ӯ омаданд; яке назди сараш ва дигаре назди пояш нишаст. Он касе, ки назди пояш буд, ба ҳамроҳаш, ки назди сараш нишаста буд, гуфт: «Ин мардро чӣ шудааст?»

Гуфт: «Ҷоду шудааст». Пурсид: «Ҷоду чист?» Гуфт: «Сеҳр». Пурсид: «Кӣ ӯро ҷоду кардааст?» Гуфт: «Лабид ибни Аъсами яҳудӣ». Пурсид: «Бо чӣ чиз?» Гуфт: «Бо шона ва мӯйҳои шонашуда». Пурсид: «Он куҷост?» Гуфт: «Дар пӯсти хӯшаи хурмои нарина, зери санге дар чоҳи Зарвон».

Пӯсти хӯша — ғилофи хӯшаи хурмо ва «роъуфа» санге дар поёни чоҳ аст, ки барҷаста буда, обкаш бар он меистад.

Расули Аллоҳ ﷺ тарсон аз хоб бедор шуд ва гуфт: «Эй Оиша, оё намедонӣ, ки Аллоҳ бемории маро ба ман хабар дод?» Сипас Расули Аллоҳ ﷺ Алӣ, Зубайр ва Аммор ибни Ёсирро фиристод. Онҳо оби чоҳро кашиданд; об гӯё оби хино буд. Сипас сангро бардоштанд ва ғилофи хӯшаи хурморо берун оварданд.

Дар он мӯйҳои сари Паёмбар ﷺ ва дандонҳои шонааш буд. Ҳамчунин ресмоне буд, ки дар он дувоздаҳ гиреҳ баста шуда, сӯзанҳо ба онҳо фурӯ карда шуда буданд. Аллоҳи Таоло он ду сураро нозил кард ва ҳар боре ки Паёмбар ﷺ ояте мехонд, гиреҳе кушода мешуд. Вақте гиреҳи охирин кушода шуд, Расули Аллоҳ ﷺ сабукӣ эҳсос кард ва чунон бархост, ки гӯё аз банд раҳо шуда бошад.

Ҷабраил алайҳиссалом мегуфт: «Ба номи Аллоҳ туро афсун мекунам, аз ҳар чизе, ки озорат медиҳад, аз ҳасуд ва чашми бад; Аллоҳ шифоят диҳад». Саҳобагон гуфтанд: «Эй Расули Аллоҳ, оё он палидро нагирем ва накушем?» Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Аллоҳ маро шифо дод ва дӯст надорам, ки бар мардум шарре барангезам». Саълбӣ ин ривоятро бе санад овардааст.

Дар он чизҳои аҷиб ва қисмате мавҷуд аст, ки бисёр мункар мебошад. Баъзе бахшҳои он шоҳидҳое аз ривоятҳои пешин доранд. Аллоҳ донотар аст.

Сухани Аллоҳи Таоло: «Аз шарри он чи офаридааст» — яъне аз шарри ҳамаи офаридаҳо. Собит ал-Баннонӣ ва Ҳасан ал-Басрӣ гуфтаанд: Дӯзах, Иблис ва насли ӯ аз ҷумлаи офаридаҳои Ӯянд.

Сухани Аллоҳи Таоло: «Ва аз шарри васвасагари пинҳоншаванда»: Саид ибни Ҷубайр аз Ибни Аббос дар бораи «васвасагари пинҳоншаванда» ривоят кардааст, ки гуфт: «Шайтон бар дили фарзанди Одам ҷо гирифтааст. Ҳар гоҳ ӯ ғофил шавад ва зикрро фаромӯш кунад, васваса мекунад; ҳар гоҳ Аллоҳро ёд кунад, пинҳон мешавад». Муҷоҳид ва Қатода низ ҳаминро гуфтаанд. Муътамир ибни Сулаймон аз падараш ривоят мекунад: «Ба ман гуфтаанд, ки шайтон ё васвасагар ҳангоми ғаму шодӣ ба дили фарзанди Одам чизе меандозад; ҳар гоҳ Аллоҳро ёд кунад, пинҳон мешавад».

Авфӣ аз Ибни Аббос дар бораи «васвасагар» ривоят кардааст, ки гуфт: «Ӯ шайтон аст; фармон медиҳад ва ҳар гоҳ аз ӯ итоат кунанд, пинҳон мешавад».

Инҳо се сифати Парвардигори Азза ва Ҷаллаанд: Парвардигорӣ, фармонравоӣ ва илоҳият. Ӯ Парвардигор, Подшоҳ ва Маъбуди ҳар чиз аст. Ҳама чиз офаридаи Ӯ, моликияти Ӯ ва бандагони Ӯ мебошанд. Аз ин рӯ, ба паноҳҷӯ амр шуд, ки ба Зоте, ки соҳиби ин сифатҳост, аз шарри васвасагари пинҳоншаванда паноҳ барад.

Ӯ шайтонест, ки ба инсон вобаста шудааст. Ҳеҷ фарзанде аз фарзандони Одам нест, магар ин ки ҳамроҳе дорад, ки корҳои зиштро дар назараш оро медиҳад ва дар гумроҳ кардани ӯ ҳеҷ кӯтоҳӣ намекунад. Танҳо касест, ки Аллоҳ ҳифз кунад, аз ин эмин мемонад. Дар ҳадиси саҳеҳ собит аст: «Ҳеҷ яке аз шумо нест, магар ин ки ҳамроҳе бар ӯ гумошта шудааст».

Гуфтанд: «Эй Расули Аллоҳ, ҳатто шумо?» Фармуд: «Бале, магар ин ки Аллоҳ маро бар ӯ ёрӣ дод, пас ӯ ислом овард ва ҷуз ба некӣ маро амр намекунад».

Дар ҳадиси саҳеҳ аз Анас дар бораи дидор кардани Сафия бо Паёмбар ﷺ, ҳангоме ки ӯ дар эътикоф буд, ва шабона ҳамроҳ гаштани ӯ барои баргардондани Сафия ба хонааш ривоят шудааст. Ду мард аз Ансор ба онҳо дучор шуданд. Вақте Расули Аллоҳ ﷺ-ро диданд, зудтар рафтанд. Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Оҳиста равед, ин Сафия духтари Ҳуяй аст».

Онҳо гуфтанд: «Пок аст Аллоҳ, эй Расули Аллоҳ!» Ӯ фармуд: «Шайтон дар фарзанди Одам монанди гардиши хун ҷорӣ мешавад. Тарсидам, ки мабодо чизе — ё шарре — дар дилҳои шумо андозад».

Ҳофиз Абӯ Яъло ал-Мавсилӣ гуфт: Муҳаммад ибни Баҳр ба мо ривоят кард, Адӣ ибни Абӣ Аммора ба мо ривоят кард, Зиёд ан-Нумайрӣ аз Анас ибни Молик ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Шайтон нӯгашро бар дили фарзанди Одам гузоштааст. Ҳар гоҳ Аллоҳро ёд кунад, пинҳон мешавад; ҳар гоҳ фаромӯш кунад, дилашро фурӯ мебарад. Ин аст васвасагари пинҳоншаванда». Ин ҳадис ғариб аст.

Имом Аҳмад гуфт: Муҳаммад ибни Ҷаъфар ба мо ривоят кард, Шуъба аз Осим гуфт, ки шунидааст Абӯ Тамима аз савораи ҳамроҳи Расули Аллоҳ ﷺ ҳадис нақл мекард: Харе, ки Паёмбар ﷺ бар он савор буд, пешпо хӯрд. Ман гуфтам: «Шайтон нобуд бод!» Паёмбар ﷺ фармуд: «Нагӯ: “Шайтон нобуд бод”, зеро вақте чунин мегӯӣ, худро бузург мешуморад ва мегӯяд: “Бо неруи худ ӯро ба замин задам”. Аммо агар бигӯӣ: “Бисмиллоҳ”, шайтон хурд мешавад, то мисли пашша гардад».

Инро танҳо Аҳмад ривоят кардааст. Санади он хуб ва қавист. Дар он далел аст, ки ҳар гоҳ дил Аллоҳро ёд кунад, шайтон хурд ва мағлуб мегардад; агар Аллоҳро ёд накунад, шайтон бузург ва ғолиб мешавад.

Имом Аҳмад гуфт: Абӯбакр ал-Ҳанафӣ ба мо ривоят кард, Заҳҳок ибни Усмон аз Саид ал-Мақбарӣ, аз Абӯ Ҳурайра ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Ҳар гоҳ яке аз шумо дар масҷид бошад, шайтон назди ӯ меояд ва ӯро ба ҳаракат меорад, монанди он ки мард ҳайвони савориашро ба ҳаракат меорад. Вақте ӯ ба шайтон ором гирад, шайтон ӯро сахт мебандад — ё даҳонашро мебандад». Абӯ Ҳурайра гуфт: «Шумо инро мебинед. Касе ки баста шудааст, каҷу моил менамояд ва Аллоҳро ёд намекунад; аммо касе ки даҳонаш баста шудааст, даҳонашро боз кардааст ва Аллоҳи Азза ва Ҷалларо ёд намекунад». Ин ривоятро танҳо Аҳмад овардааст.

Оё ин маъно танҳо ба фарзандони Одам хос аст, чунон ки зоҳир менамояд, ё фарзандони Одам ва ҷинро ҳам дар бар мегирад? Дар ин бора ду назар вуҷуд дорад. Онҳо метавонанд ба тариқи ғолиб шумурдан ба лафзи «мардум» дохил шуда бошанд. Ибни Ҷарир гуфтааст: Аз ҷин низ «мардон» истифода шудааст, пас нисбат додани лафзи «мардум» ба онҳо аҷиб нест.

Сипас Аллоҳ онҳоро баён кард ва фармуд: «Аз ҷинниён ва мардум». Ин гуфтаи дуюмро қавӣ мегардонад. Ҳамчунин гуфта шудааст, ки «аз ҷинниён ва мардум» шарҳи он касест, ки дар дилҳои мардум васваса мекунад, яъне шайтонҳои инсонӣ ва ҷиннӣ. Монанди сухани Аллоҳи Таоло: «Ҳамин гуна барои ҳар паёмбар душманоне аз шайтонҳои инсон ва ҷин қарор додем, ки баъзеашон ба баъзеи дигар сухани ороста ва фиребанда мефиристанд» [Анъом, 6:112].

Ҳамчунин Имом Аҳмад гуфт: Вакиъ ба мо ривоят кард, Масъудӣ аз Абӯ Умар ад-Димашқӣ, ӯ аз Убайд ибни Хашхош, аз Абӯ Зарр ривоят кард, ки гуфт: «Назди Расули Аллоҳ ﷺ, ки дар масҷид буд, омадам ва нишастам. Ӯ фармуд: “Эй Абӯ Зарр, намоз хондаӣ?” Гуфтам: “Не”. Фармуд: “Бархез ва намоз бихон”.

Бархостам ва намоз хондам, сипас нишастам. Фармуд: “Эй Абӯ Зарр, аз шарри шайтонҳои инсон ва ҷин ба Аллоҳ паноҳ бибар”. Гуфтам: “Эй Расули Аллоҳ, магар инсонҳо низ шайтон доранд?” Фармуд: “Бале”». Сипас дар бораи намоз, рӯза, садақа ва паёмбарони аввал аз ӯ пурсид.

Ин ҳадисро Насоӣ аз Абӯ Умар ад-Димашқӣ ривоят кардааст. Абӯ Ҳотим ибни Ҳиббон онро бо тариқ ва лафзи дигар дар «Саҳеҳ»-и худ ба сурати тӯлонӣ овардааст. Аллоҳ донотар аст.

Имом Аҳмад гуфт: Вакиъ аз Суфён, ӯ аз Мансур, аз Зарр ибни Абдуллоҳ ал-Ҳамдонӣ, аз Абдуллоҳ ибни Шаддод, аз Ибни Аббос ривоят кард, ки марде назди Паёмбар ﷺ омада, гуфт: «Эй Расули Аллоҳ, дар дилам чизе мегузарад, ки афтиданам аз осмон бароям беҳтар аз он аст, ки онро ба забон оварам». Паёмбар ﷺ фармуд: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар! Ҳамду сипос барои Аллоҳ, ки макри ӯро ба васваса баргардонд». Абӯдовуд ва Насоӣ низ инро аз Мансур ривоят кардаанд; Насоӣ Аъмашро низ ба санад зам кардааст.

Тафсир ба анҷом расид. Ҳамду сипос барои Аллоҳ ва миннат аз Ӯст. Ҳамду сипос барои Аллоҳ, Парвардигори ҷаҳониён. Дуруд бар сарвари мо Муҳаммад, хонадону саҳобагони ӯ бод. Аллоҳ аз ҳамаи саҳобагон хушнуд бод. Аллоҳ барои мо басанда аст ва Ӯ беҳтарин корсоз аст.

Тафсири ал-Бағавӣ

«Ва аз шарри торикӣ он гоҳ ки фаро гирад»: Абулҳасан ас-Сархасӣ ба мо хабар дод, Зоҳир ибни Аҳмад ба мо хабар дод, Ҷаъфар ибни Муҳаммад ал-Муғлис ба мо ривоят кард, Ҳорун ибни Исҳоқ ал-Ҳамдонӣ ба мо ривоят кард, Вакиъ аз Ибни Абӣ Зиъб, аз тағояш Ҳорис ибни Абдурраҳмон, аз Абӯ Салама, аз Оиша ривоят кард, ки гуфт: «Паёмбар ﷺ дастамро гирифт ва ба моҳ нигарист. Сипас фармуд: “Эй Оиша, аз шарри ғосиқ, вақте фаро гирад, ба Аллоҳ паноҳ бибар. Ин ғосиқ аст, вақте фаро гирад”».

Мақсад аз ин амал моҳ аст, ҳангоме ки гирифторӣ ба хусуф мешавад, сиёҳ мегардад ва «фаро гирад», яъне ба хусуф медарояд, ба ғуруб наздик мешавад ва торик мегардад. Ибни Аббос гуфтааст: Ғосиқ шаб аст, вақте аз шарқ бо торикиаш фаро мерасад, ба ҳама чиз медарояд ва онро торик мекунад. «Ғасақ» торикист. Гуфта мешавад: «Ғасақал-лайл» ва «агсақа», яъне шаб торик шуд.

Ин сухани Ҳасан ва Муҷоҳид аст; мақсад шаб аст, вақте фаро мерасад ва медарояд. «Вуқуб» ба маънои даромадан аст; яъне шаб бо ғуруби офтоб фаро мерасад. Муқотил гуфтааст: мақсад торикии шаб аст, вақте сиёҳиаш ба рӯшноии рӯз медарояд. Ҳамчунин гуфта шудааст, ки шабро «ғосиқ» номидаанд, зеро аз рӯз сардтар аст; «ғасақ» ба маънои сардист.

Ибни Зайд гуфтааст: мақсад ситораи Сурайё аст, вақте фурӯ меравад. Гуфта мешавад, ки ҳангоми ғуруби он бемориҳо зиёд мешаванд ва ҳангоми тулӯяш кам мегарданд.

«Ва аз шарри занони даманда дар гиреҳҳо»: Мақсад ҷодугарзаноне ҳастанд, ки ҳангоми афсун хондан ба гиреҳҳои ресмон медаманд. Абӯ Убайда гуфтааст: Онҳо духтарони Лабид ибни Аъсаманд, ки Паёмбар ﷺ-ро ҷоду карданд.

«Ва аз шарри ҳасуд он гоҳ ки ҳасад варзад»: Яъне яҳудиён, зеро онҳо ба Паёмбар ﷺ ҳасад мебурданд. Ин сура мадания аст.

«Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ». Ибни Аббос ва Оиша — разияллоҳу анҳумо — гуфтаанд: Ғуломе аз яҳудиён ба Расули Аллоҳ ﷺ хизмат мекард. Яҳудиён назди ӯ рафта, пайваста ӯро водор карданд, то мӯйҳои сари Паёмбар ﷺ, ки дар шона монда буд, ва чанд дандони шонаро бигирад. Ӯ онҳоро ба яҳудиён дод ва онҳо бо он чизҳо Паёмбар ﷺ-ро ҷоду карданд.

Лабид ибни Аъсам, марде аз яҳудиён, ин амалро ба уҳда гирифт. Дар бораи ӯ он ду сура нозил шуданд.

Абӯ Ҳомид Аҳмад ибни Абдуллоҳ ас-Солеҳӣ ба мо хабар дод, Абӯ Саид Муҳаммад ибни Мӯсо ас-Сайрафӣ ба мо хабар дод, Абул-Аббос Муҳаммад ибни Яъқуб ал-Асамм ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Абдуллоҳ ба мо ривоят кард, ки Анас ибни Иёз аз падари ӯ, аз Оиша ривоят кард: Паёмбар ﷺ ҷоду шуда буд, то он ҷо ки ба назараш менамуд кореро анҷом додааст, дар ҳоле ки анҷом надода буд. Ӯ аз Парвардигораш дуо кард, сипас фармуд: «Оё медонӣ, ки Аллоҳ дар бораи чизе, ки аз Ӯ пурсида будам, ба ман ҷавоб дод?» Оиша гуфт: «Он чист, эй Расули Аллоҳ?» Фармуд: «Ду мард назди ман омаданд ва яке назди сарам, дигаре назди поям нишаст.

Яке ба ҳамроҳаш гуфт: “Ин мардро чӣ дард аст?” Дигаре гуфт: “Ӯ ҷоду шудааст”. Пурсид: “Кӣ ӯро ҷоду кардааст?” Гуфт: “Лабид ибни Аъсам”. Пурсид: “Бо чӣ?” Гуфт: “Бо шона, мӯйҳои шонашуда ва пӯсти хӯшаи хурмои нарина”. Пурсид: “Он куҷост?”

Гуфт: “Дар Зарвон” — Зарвон чоҳест дар Банӣ Зурайқ». Оиша гуфт: Расули Аллоҳ ﷺ ба назди он чоҳ рафт ва сипас назди Оиша баргашт. Фармуд: «Қасам ба Аллоҳ, оби он гӯё оби хино ва дарахтони хурмояш монанди сарҳои шайтонҳо буд». Оиша гуфт: «Гуфтам: “Эй Расули Аллоҳ, чаро онро берун накардӣ?”»

Фармуд: «Аллоҳ маро шифо дод ва нахостам, ки бо ин кор бар мардум шарре барангезам». Ривоят шудааст, ки он чизҳо зери санге дар чоҳ буд. Сангро бардоштанд ва пӯсти хӯшаи хурморо берун оварданд. Дар он мӯйҳои сари Паёмбар ﷺ ва дандонҳои шонааш буд.

Мутаҳҳар ибни Алӣ ал-Форисӣ ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Иброҳим ас-Солеҳонӣ ба мо хабар дод, Абдуллоҳ ибни Муҳаммад ибни Ҷаъфар, Абӯшайхи Ҳофиз, ба мо ривоят кард, Ибни Абӣ Осим ба мо ривоят кард, Абӯбакр ибни Абӣ Шайба ба мо ривоят кард, Абӯ Муовия аз Аъмаш, ӯ аз Язид ибни Ҳайён, аз Зайд ибни Арқам ривоят кард, ки гуфт: «Марде аз яҳудиён Паёмбар ﷺ-ро ҷоду кард ва ӯ чанд рӯз аз он бемор шуд. Ҷабраил назди ӯ омад ва гуфт: “Марде аз яҳудиён туро ҷоду кардааст ва барои ту гиреҳҳо бастааст. Касе бифирист, то онҳоро берун оварад”. Расули Аллоҳ ﷺ Алӣро фиристод ва ӯ онҳоро берун овард.

Ҳар боре ки гиреҳе кушода мешуд, Паёмбар ﷺ сабукӣ эҳсос мекард. Ӯ чунон бархост, ки гӯё аз банд раҳо шуда бошад. Расули Аллоҳ ﷺ он яҳудиро ёд накард ва то охир дар чеҳрааш ба ӯ нанигарист».

Муқотил ва Калбӣ гуфтаанд: Он дар ресмоне буд, ки бар он ёздаҳ гиреҳ баста шуда буд. Ҳамчунин гуфта шудааст, ки гиреҳҳоро бо сӯзан сӯрох карда буданд. Пас, Аллоҳ ин ду сураро нозил кард, ки ёздаҳ оят доранд: сураи «Фалақ» панҷ оят ва сураи «Нос» шаш оят. Ҳар боре ки як оят хонда мешуд, як гиреҳ кушода мегардид, то ҳамаи гиреҳҳо кушода шуданд.

Паёмбар ﷺ чунон бархост, ки гӯё аз банд раҳо шуда бошад. Ривоят шудааст, ки ӯ шаш моҳ дар он ҳолат буд ва бемориаш се шаб сахт шуд; сипас ду сураи Муъаввизатайн нозил шуданд.

Исмоил ибни Абдулқоҳир ба мо хабар дод, Абдулғофир ибни Муҳаммад ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Исо ал-Ҷулудӣ ба мо хабар дод, Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Суфён ба мо ривоят кард, Муслим ибни Ҳаҷҷоҷ ба мо ривоят кард, Бишр ибни Ҳилол ас-Саввоф ба мо ривоят кард, Абдулазиз ибни Сухайб аз Абӯ Назра, аз Абӯ Саид ривоят кард, ки Ҷабраил алайҳиссалом назди Паёмбар ﷺ омада, гуфт: «Эй Муҳаммад, бемор шудаӣ?» Фармуд: «Бале». Ҷабраил гуфт: «Ба номи Аллоҳ туро афсун мекунам; аз ҳар чизе, ки туро озор медиҳад, аз шарри ҳар нафс ё чашми ҳасуд. Аллоҳ шифоят диҳад. Ба номи Аллоҳ туро афсун мекунам ва Аллоҳ шифоят медиҳад».

Сухани Аллоҳи Азза ва Ҷалла: «Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ». Мақсад аз «фалақ» субҳ аст. Ин сухани Ҷобир ибни Абдуллоҳ, Ҳасан, Саид ибни Ҷубайр, Муҷоҳид, Қатода ва аксари муфассирон мебошад. Инчунин ривояти Авфӣ аз Ибни Аббос ҳамин аст; далели он сухани Аллоҳи Таолост: «Шикофандаи субҳ» [Анъом, 6:96].

Аз Ибни Аббос ривоят шудааст, ки он зиндонест дар Дӯзах. Калбӣ гуфтааст: водие дар Дӯзах аст. Заҳҳок гуфтааст: мақсад офаридаҳост; ин ривояти Валабӣ аз Ибни Аббос аст. Аммо маънои аввал маъруфтар аст. «Аз шарри он чи офаридааст». Ин сура мадания аст.

«Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум». «Фармонравои мардум». «Маъбуди мардум».

«Аз шарри васвасагари пинҳоншаванда»: мақсад шайтон аст. Ин калима метавонад масдар ё исм бошад. Зуҷҷоҷ гуфтааст: Мақсад шайтонест, ки васваса мекунад. «Ханнос» яъне бозгардонанда ва ақибнишинанда. Шайтон бар дили инсон ҷо мегирад; ҳар гоҳ Аллоҳро ёд кунад, пинҳон мешавад ва ҳар гоҳ ғофил шавад, васваса мекунад.

Қатода гуфтааст: «Ханнос» нӯге монанди нӯги саг дорад, ки дар синаи инсон аст; ҳар гоҳ банда Парвардигорашро ёд кунад, шайтон пинҳон мешавад. Ҳамчунин гуфта мешавад, ки сараш монанди сари мор аст ва бар маркази дил гузошта шуда, ба ӯ ваъдаҳои дурӯғ медиҳад ва сухан мегӯяд. Ҳар гоҳ Аллоҳро ёд кунад, пинҳон мешавад ва агар Аллоҳро ёд накунад, бозмегардад ва сарашро мегузорад.

«Аз ҷинниён ва мардум»: Яъне васваса дар ҷинн ҳам ҳаст, ҳамон гуна ки дар инсон аст; ба ҷин низ васваса мекунад, чунон ки ба инсон васваса мекунад. Инро Калбӣ гуфтааст. Дар сухани «дар дилҳои мардум» мақсад аз мардум ҳамон гурӯҳест, ки баъд аз он зикр мешавад, яъне ҷинниён ва мардум. Пас, ҷинро низ мардум номид, ҳамон гуна ки онҳоро мардон номидааст: «Ва мардоне аз инсонҳо ба мардоне аз ҷин паноҳ мебурданд» [Ҷин, 72:6].

Дар бораи баъзе арабҳо нақл шудааст, ки ӯ қисса мекард ва мегуфт: «Гурӯҳе аз ҷин омаданд ва фуруд омаданд». Пурсиданд: «Шумо кистед?» Гуфтанд: «Мо гурӯҳе аз ҷинем». Ин ҳамон маъноест, ки Фарроъ гуфтааст. Баъзеҳо гуфтаанд: Ин нишон медиҳад, ки васваса барои инсон метавонад аз инсон бошад, ҳамон гуна ки васваса аз шайтон аст.

Пас, «васвасагар»-ро амали муштараки ҷинниён ва мардум донист, монанди сухани Аллоҳ: «Ҳамин гуна барои ҳар паёмбар душманоне аз шайтонҳои инсон ва ҷин қарор додем» [Анъом, 6:112]. Гӯё ба Паёмбар фармуда шудааст, ки аз шарри ҷинну инсон ҳар ду паноҳ ҷӯяд.

Исмоил ибни Муҳаммад ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Исо ба мо ривоят кард, Иброҳим ибни Муҳаммад ибни Суфён ба мо ривоят кард, Муслим ибни Ҳаҷҷоҷ ба мо ривоят кард, Қутайба ибни Саид ба мо ривоят кард, Ҷарир аз Баён, ӯ аз Қайс ибни Абӣ Ҳозим, аз Уқба ибни Омир ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Оё надидӣ, ки имшаб оятҳое нозил шуданд, ки монанди онҳо ҳаргиз дида нашудааст: “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”».

Абӯ Саид Муҳаммад ибни Иброҳим аш-Шурайҳӣ ба мо хабар дод, Абӯ Исҳоқ Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Иброҳим ас-Саълабӣ ба мо хабар дод, Абулҳасан Абдурраҳмон ибни Иброҳим ал-Адл ба мо ривоят кард, Абул-Аббос Муҳаммад ибни Яъқуб ба мо ривоят кард, Абул-Аббос ибни Валид ибни Мирсад ба мо ривоят кард, падари ӯ ба ман хабар дод, Авзоӣ ба мо ривоят кард, Яҳё ибни Абӣ Касир ба ман ривоят кард, Муҳаммад ибни Иброҳим ибни ал-Ҳорис ат-Таймӣ ба ман ривоят кард, аз Уқба ибни Омир ал-Ҷуҳанӣ, ки Расули Аллоҳ ﷺ ба ӯ фармуд: «Оё ба ту аз беҳтарин чизе, ки паноҳҷӯён ба он паноҳ мебаранд, хабар надиҳам?» Гуфтам: «Бале».

Фармуд: «“Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори фалақ” ва “Бигӯ: Паноҳ мебарам ба Парвардигори мардум”».

Абӯ Муҳаммад Абдуллоҳ ибни Абдуссамад ал-Ҷузҷонӣ ба мо хабар дод, Абулқосим Алӣ ибни Аҳмад ал-Хузоъӣ ба мо хабар дод, Абӯ Саид Ҳайсам ибни Кулайб аш-Шошӣ ба мо ривоят кард, Абӯ Исо Тирмизӣ ба мо ривоят кард, Қутайба ба мо ривоят кард, Муфаззал ибни Фазола аз Уқайл, ӯ аз Зуҳрӣ, аз Урва, аз Оиша ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ ҳар шаб ҳангоме ки ба бистараш мерафт, ду кафи дасташро ҷамъ мекард, ба онҳо медамид ва дар онҳо «Қул ҳуваллоҳу аҳад», «Қул аъузу би-Раббил-фалақ» ва «Қул аъузу би-Раббин-нос»-ро мехонд.

Сипас то ҳадде ки метавонист, бо онҳо бадани худро масҳ мекард; аз сараш ва рӯяш оғоз карда, сипас дигар қисматҳои баданашро масҳ менамуд. Ин корро се бор мекард.

Абулҳасан ас-Сархасӣ ба мо хабар дод, Зоҳир ибни Аҳмад ба мо хабар дод, Абӯ Исҳоқ ал-Ҳошимӣ ба мо хабар дод, Абӯ Мусъаб аз Молик, аз Ибни Шиҳоб, аз Урва ибни Зубайр, аз Оиша — разияллоҳу анҳо — ривоят кард, ки ҳар гоҳ Паёмбар ﷺ бемор мешуд, сураҳои Муъаввизатро бар худ мехонд ва медамид. Вақте бемориаш сахт мешуд, ман бар ӯ мехондам ва дасташро бар баданаш мемолидам, ба умеди баракати он ду сура.

Имом Абӯ Алӣ ал-Ҳусайн ибни Муҳаммад ал-Қозӣ ва Абӯ Ҳомид Аҳмад ибни Абдуллоҳ ас-Солеҳӣ ба мо хабар доданд, ки гуфтанд: Абӯбакр Аҳмад ибни Ҳусайн ал-Ҳирӣ ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Маъқил ал-Майдонӣ ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Яҳё ба мо ривоят кард, Абдурраззоқ ба мо хабар дод, Маъмар аз Зуҳрӣ, аз Солим, аз Ибни Умар ривоят кард, ки Расули Аллоҳ ﷺ фармуд: «Ҳасад танҳо дар ду маврид раво аст: ба марде, ки Аллоҳ ба ӯ Қуръон додааст ва ӯ онро шабу рӯз барпо медорад, ва ба марде, ки Аллоҳ ба ӯ мол додааст ва ӯ шабу рӯз аз он инфоқ мекунад».

Абдулвоҳид ал-Мелиҳӣ ба мо хабар дод, Аҳмад ибни Абдуллоҳ ан-Нуъаймӣ ба мо хабар дод, Муҳаммад ибни Юсуф ба мо ривоят кард, Муҳаммад ибни Исмоил ба мо ривоят кард, Иброҳим ибни Ҳамза ба мо ривоят кард, Ибни Абӣ Ҳозим аз Язид — яъне Ибни Ҳод — аз Муҳаммад ибни Иброҳим, аз Абӯ Салама ибни Абдурраҳмон, аз Абӯ Ҳурайра ривоят кард, ки шунидааст Паёмбар ﷺ фармудааст: «Аллоҳ ба ҳеҷ чизе он гуна иҷозат надодааст, ки ба паёмбаре бо садои хуш Қуръонро бо овози баланду зебо бихонад». Ба анҷом расид.