Екі пана тілеу сүресі

Шейх Абдуррахман әс-Сағдидің тәпсірі

«Қызғанған кезінде қызғанушының кесірінен» деген аяттағы қызғанушы — қызғанған адамның нығметінің жойылуын қалайтын, соған қолынан келген себептер арқылы ұмтылатын адам. Сондықтан оның кесірінен Алладан пана тілеп, айласын қайтару қажет. Қызғанушының қатарына көз тигізуші де кіреді, өйткені көз тию тек табиғаты жаман, жаны пасық қызғанушыдан ғана шығады. Бұл сүре жалпы да, жеке де барлық жамандықтан пана тілеуді қамтиды.

Сондай-ақ сиқырдың шын мәні бар екенін, оның зиянынан қауіптеніп, одан және оны жасаушылардан Аллаға сиыну керектігін білдіреді.

Яғни: «Айт» — пана тілеп: «Мен пана сұраймын», яғни жалбарынамын, қорғанамын, берік бекінемін; «таңның Раббысына», яғни дән мен сүйекті жарып шығарушыға, таң шапағын атқызушыға.

Жалпыны айтқаннан кейін, жекелеп: «Қараңғылығы қоюланған түннің кесірінен» деді. Яғни адамдарды қараңғылық басып, көптеген зұлым рухтар мен зиянды жануарлар таралатын түндегі нәрселердің кесірінен пана сұрау.

«Жаратқан нәрселерінің кесірінен» дегені — Алла жаратқан адамдарды, жындарды және жануарларды түгел қамтиды. Олардың бойындағы жамандықтан соларды Жаратушыдан пана сұралады.

«Түйіндерге дем салушылардың кесірінен» дегені — сиқыр жасау үшін түйген түйіндеріне үрлеп дем салатын сиқыршы әйелдердің кесірінен.

Бұл сүре адамдардың Раббысына, Иесіне әрі Құдайына сиынып, барлық жамандықтың түп-төркіні әрі қайнары болған шайтанның кесірінен қорғануды қамтиды. Оның азғыруы мен жамандығының бірі — адамдардың көкірегіне сыбыр салып, жамандықты жақсы етіп көрсетіп, оны көркем бейнеде елестетуі және оны істеуге деген ынтасын күшейтуі. Жақсылықты жеккөрінішті етіп, одан тосады да, оны шынайы бейнесінен өзгеше етіп көрсетеді. Ол үнемі сыбырлап, жасырынуға тырысады; яғни құл Раббысын еске алып, шайтанды тойтаруға жәрдем сұрағанда шегінеді.

Сондықтан адам бүкіл адамзаттың Раббысы болған Аллаға сиынып, Оған берік сүйенуі керек. Барлық жаратылыс Раббылық пен иелік аясына кіреді: Ол әрбір тіршілік иесінің маңдайынан ұстап, билеп тұрады. Сондай-ақ Алланың құлшылыққа лайық Құдай екеніне сиыну керек: Ол жаратылысты Өзіне құлшылық ету үшін жаратты. Құлшылық олардың өздеріне жау болған, оларды осы жолдан айырып, араларына бөгет болуды көздейтін жаудың кесірін қайтарумен ғана толық болады.

Шайтан оларды өз тобына қосып, тозақ иелерінен етуді қалайды. Сыбырлаушы жындардан да, адамдардан да болады. Сондықтан Алла: «Жындардан да, адамдардан да» деді.

Әлемдердің Раббысы Аллаға әуелде де, ақырында да, ашықта да, жасырында да мадақ болсын. Одан нығметін толықтыруын және біз бен Оның көптеген берекесінің арасына бөгет болған күнәларымызды, жүректерімізді аяттарын ой жүгіртіп түсінуден алыстатқан қателіктеріміз бен құмарлықтарымызды кешіруін сұраймыз. Өзіміздегі жамандықтың кесірінен Өз құзырындағы жақсылықтан бізді мақұрым етпеуін үміт етіп, жалбарынамыз. Өйткені Алланың рақымынан кәпір қауым ғана күдер үзеді, ал Оның мейірімінен адасқан қауым ғана үмітін үзеді.

Алла елшісі Мұхаммедке, оның отбасы мен сахабаларына әрдайым үзілмейтін салауат пен сәлем жолдасын. Игі істер Оның нығметімен тәмам болатын Аллаға мадақ болсын.

Алланың көмегімен әрі көркем сәттілік нәсіп етуімен Құран кітабын жинақтап, жазған Абдуррахман ибн Насыр ибн Абдуллаһ, Ибн Са‘ди атымен танылған құлдың тәпсірі аяқталды. Алла оны, ата-анасын және барлық мұсылмандарды кешірсін. Бұл еңбек Мұхаммедтің һижретінен кейінгі 1344 жылдың Рабиғул-әууәл айының басында тәмамдалды.

Имам Ибн Кәсирдің тәпсірі

«Әл-Му‘ауизатайн» — екі пана тілеу сүресінің тәпсірі. Бұл екі сүре Мәдинада түскен.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Аффан жеткізді, оған Хаммад ибн Салама жеткізді, оған Асим ибн Бәһдала Зирр ибн Хубайштен хабарлады. Зирр былай деді: Убай ибн Кағбқа: «Ибн Масғуд өзінің мұсхафында “әл-Му‘ауизатайнды” жазбайды екен», — дедім. Ол: «Алла елшісі (оған Алланың игілігі мен сәлемі болсын) маған Жәбірейілдің (оған Алланың сәлемі болсын) оған: “Айт: Таңның Раббысына сиынамын”, — дегенін хабарлағанына куәлік етемін. Ол оны оқыды.

Сонда Жәбірейіл: “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”, — деді, ол оны да оқыды. Біз Алла елшісі айтқанды айтамыз», — деді.

Бұл риуаятты Әбу Бәкір әл-Хумайди өзінің «Муснадында» Суфиян ибн Уяйнадан, ол Абда ибн Әби Любаба мен Асим ибн Бәһдаладан жеткізген. Екеуі Зирр ибн Хубайштің былай дегенін естіген: Убай ибн Кағбтан екі пана тілеу сүресі туралы сұрап: «Әй, Әбу әл-Мунзир, бауырың Ибн Масғуд оларды мұсхафтан өшіреді екен», — дедім. Ол: «Мен Алла елшісінен сұрадым. Ол: “Маған ‘Айт’ делінді, мен айттым”, — деді. Біз де Алла елшісі айтқандай айтамыз», — деді.

Ахмад былай деді: Бізге Уакиғ жеткізді, оған Суфиян, оған Асим, одан Зирр хабарлады: Мен Ибн Масғудтан екі пана тілеу сүресі жайында сұрадым. Ол: «Мен Пайғамбардан олар туралы сұрадым. Ол: “Маған айт делінді, мен сендерге айттым, енді сендер де айтыңдар”, — деді», — деді. Убай: «Пайғамбар бізге айтқан, сондықтан біз де айтамыз», — деді.

Әл-Бұхари былай деді: Бізге Әли ибн Абдуллаһ жеткізді, оған Суфиян, оған Абда ибн Әби Любаба Зирр ибн Хубайштен жеткізді; сондай-ақ Асим Зиррден жеткізді. Зирр былай деді: Мен Убай ибн Кағбтан сұрап: «Әй, Әбу әл-Мунзир, бауырың Ибн Масғуд былай-былай дейді екен», — дедім. Ол: «Мен Пайғамбардан сұрадым. Ол: “Маған айт делінді, мен айттым”, — деді.

Біз Алла елшісі айтқандай айтамыз», — деді. Бұл хадисті әл-Бұхари мен ән-Нәсәи де Қутайба арқылы, ол Суфиян ибн Уяйнадан, ол Абда мен Асим ибн Әби ән-Нәжудтан, олар Зирр ибн Хубайштен, ол Убай ибн Кағбтан жеткізген.

Әбу Яғла былай деді: Бізге әз-Әзрақ ибн Әли жеткізді, оған Хассан ибн Ибраһим, оған әс-Салт ибн Бәһрам, оған Ибраһим, оған Әлқама хабарлады: Абдуллаһ «әл-Му‘ауизатайнды» мұсхафтан өшіріп, «Алла елшісіне олармен пана тілеу ғана бұйырылды, ал Абдуллаһ оларды оқымайтын» дейтін. Абдуллаһ ибн Ахмад әл-Ағмаштан, ол Әбу Исхақтан, ол Абдуррахман ибн Язидтен жеткізген риуаятта да Абдуллаһтың мұсхафтарынан екі сүрені өшіріп: «Бұл екеуі Алланың Кітабынан емес», — дегені айтылады. Әл-Ағмаш: Асим бізге Зирр ибн Хубайштен, ол Убай ибн Кағбтан жеткізді; Убай: «Біз Алла елшісінен бұл екі сүре жайында сұрадық. Ол: “Маған айт делінді, мен айттым”, — деді», — деген.

Көптеген құран оқушылары мен фақиһтар арасында Ибн Масғудтың өз мұсхафына бұл екі сүрені жазбағаны белгілі. Бәлкім, ол оларды Пайғамбардан естімеген әрі бұл жөніндегі риуаяттар оған мутауатир жолмен жетпеген болар. Кейін ол көпшілік сахабаның ұстанымына қайтқан болуы да мүмкін. Өйткені сахабалар, Алла оларға разы болсын, екі сүрені негізгі мұсхафтарға жазып, оларды сол күйінде барлық аймақтарға жіберді. Аллаға мадақ әрі шүкір!

Муслим өзінің «Сахихында» былай деді: Бізге Қутайба жеткізді, оған Жәрир, оған Баян, оған Қайс ибн Әби Хазим, одан Уқба ибн Амир жеткізді: Алла елшісі: «Осы түні маған бұрын-соңды теңдесі түспеген аяттар түсірілгенін көрмедің бе? “Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”», — деді. Мұны Ахмад, Муслим, әт-Тирмизи және ән-Нәсәи де Исмаил ибн Әби Халидтен, ол Қайс ибн Әби Хазимнен, ол Уқбадан жеткізген. Әт-Тирмизи: «Хасан, сахих», — деген.

Тағы бір жолы: Имам Ахмад былай деді: Бізге әл-Уәлид ибн Муслим жеткізді, оған Ибн Жәбир, оған әл-Қасым Әбу Абдуррахман, ол Уқба ибн Амирден жеткізді. Уқба былай деді: «Мен Алла елшісінің түйесін тар өткелдердің бірінен жетектеп келе жатқанымда, ол маған: “Әй, Уқба, мінбейсің бе?” — деді. Мен мұны күнә болар деп қауіптендім. Алла елшісі түсіп, мен біраз уақыт міндім, кейін өзі мінді.

Сосын: “Әй, Уқайб, адамдар оқыған сүрелердің ең жақсы екеуін үйретейін бе?” — деді. “Иә, уа, Алла елшісі”, — дедім. Сонда ол маған: “Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын” сүрелерін оқытты. Намазға қамат айтылған соң, Алла елшісі алға шығып, осы екеуін оқыды.

Сосын маған: “Қалай екен, Уқайб? Ұйықтаған сайын және оянған сайын осы екеуін оқы”, — деді». Мұны ән-Нәсәи әл-Уәлид ибн Муслим мен Абдуллаһ ибн әл-Мубарактан, екеуі де Ибн Жәбирден жеткізген. Сондай-ақ Әбу Дәуіт пен ән-Нәсәи Ибн Уәһбтен, ол Муауия ибн Салихтан, ол әл-Алә ибн әл-Харистен, ол әл-Қасым ибн Абдуррахманнан, ол Уқбадан жеткізген.

Тағы бір жолы: Ахмад былай деді: Бізге Әбу Абдуррахман жеткізді, оған Сағид ибн Әби Әйюб, оған Язид ибн Абдулазиз әр-Руайни мен Әбу Мархум, олар Язид ибн Мұхаммед әл-Қурайшиден, ол Әли ибн Рабахтан, ол Уқба ибн Амирден жеткізді: Алла елшісі маған әр намаздан кейін «әл-Му‘ауизаттарды» оқуды бұйырды. Мұны Әбу Дәуіт, әт-Тирмизи және ән-Нәсәи бірнеше жолмен Әли ибн Әби Рабахтан жеткізген. Әт-Тирмизи оны ғариб деген.

Тағы бір жолы: Ахмад былай деді: Бізге Яхия ибн Исхақ жеткізді, оған Ибн Ләһиъа, оған Мушаррах ибн Һаған, ол Уқба ибн Амирден жеткізді. Алла елшісі маған: «Екі пана тілеу сүресін оқы, өйткені сен олардай сүрені оқымайсың», — деді. Бұл риуаятты Ахмад жеке жеткізген.

Тағы бір жолы: Ахмад былай деді: Бізге Хайуә ибн Шурайх жеткізді, оған Бақия, оған Бухайр ибн Сағд, оған Халид ибн Мағдан, оған Жубайр ибн Нуфайр, одан Уқба ибн Амир жеткізді. Уқба былай деді: «Алла елшісіне бозғылт түсті қашыр сыйға тартылды. Ол оған мінді, ал Уқба қашырды жетектеді. Сонда Алла елшісі: “Айт: Таңның Раббысына сиынамын”, — деді.

Ол сүрені маған қайта-қайта оқытты, ақыры оқып шықтым. Менің оған онша көңілім толмағанын байқаған соң: “Бәлкім, сен оны елемей жүрген боларсың? Сен ешқашан бұдан артық сүрелерді оқып намаз оқыған емессің”, — деді». Мұны ән-Нәсәи Амр ибн Усманнан, ол Бақиядан жеткізген.

Ән-Нәсәи Суфияннан, ол Муауия ибн Салихтан, ол Абдуррахман ибн Жубайр ибн Нуфайрдан, ол әкесінен, ол Уқба ибн Амирден де жеткізген. Уқба Алла елшісінен екі пана тілеу сүресі туралы сұрағанда, осыған ұқсас жауап алған.

Тағы бір жолы: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Мұхаммед ибн Абдулағла жеткізді, оған әл-Муғтамир: «ән-Нуғманнан естідім», — деді, оған Зияд Әбу әл-Асад, ол Уқба ибн Амирден жеткізді: Алла елшісі: «Адамдар осы екі сүре арқылы пана тілегендей ешбір нәрсе арқылы пана тілемеген», — деді: «Айт: Таңның Раббысына сиынамын» және «Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын».

Тағы бір жолы: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Қутайба жеткізді, оған әл-Ләйс, оған Ибн Ажлан, оған Сағид әл-Мақбури, ол Уқба ибн Амирден жеткізді. Уқба былай деді: «Алла елшісімен бірге келе жатқанымда, ол: “Әй, Уқба, айт”, — деді. “Нені айтайын?” — деп сұрадым. Ол үндемеді де, тағы: “Айт”, — деді.

“Уа, Алла елшісі, нені айтайын?” — дедім. Ол тағы үнсіз қалды. “Уа, Алла, оны маған қайта айтқыз”, — дедім. Сонда ол: “Әй, Уқба, айт”, — деді. “Уа, Алла елшісі, нені айтайын?” — дедім. Ол: “Айт: Таңның Раббысына сиынамын”, — деді.

Мен сүрені соңына дейін оқыдым. Сосын: “Айт”, — деді. “Уа, Алла елшісі, нені айтайын?” — дедім. Ол: “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”, — деді. Мен оны да соңына дейін оқыдым. Сонда Алла елшісі: “Ешбір тілеуші осы екі сүреге ұқсас нәрсе сұраған емес, ешбір пана іздеуші де осы екеуіндей нәрсемен пана тілемеген”, — деді».

Тағы бір жолы: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Мұхаммед ибн Ясар жеткізді, оған Абдуррахман, оған Муауия, оған әл-Алә ибн әл-Харис, оған Мәхкул, ол Уқба ибн Амирден жеткізді: Алла елшісі таң намазында осы екі сүрені оқыған.

Тағы бір жолы: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Қутайба жеткізді, оған әл-Ләйс, оған Язид ибн Әби Хабиб, оған Әбу Имран Әсләм, ол Уқба ибн Амирден жеткізді. Уқба былай деді: «Алла елшісі көлігіне мініп келе жатқанда оның соңынан еріп, аяғына қолымды қойып: “Маған Һуд немесе Юсуф сүресін оқытып беріңіз”, — дедім. Ол: “Алланың алдында ‘Айт: Таңның Раббысына сиынамын’ сүресінен пайдалырақ нәрсе оқымайсың”, — деді».

Тағы бір хадис: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Махмуд ибн Халид жеткізді, оған әл-Уәлид, оған Әбу Амр әл-Әузағи, оған Яхия ибн Әби Кәсир, оған Мұхаммед ибн Ибраһим ибн әл-Харис, оған Әбу Абдуллаһ, ол Ибн Ғаиш әл-Жуһаниден жеткізді: Пайғамбар оған: «Әй, Ибн Ғаиш, пана іздеушілер пана тілейтін ең жақсы нәрсені саған көрсетейін бе, я болмаса хабарлайын ба?» — деді. Ол: «Иә, уа, Алла елшісі», — деді. Пайғамбар: «“Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын” — осы екі сүре», — деді.

Бұл — Уқбадан жеткен, көп зерттеуші хадисші мутауатирге жақын деп бағалайтын жолдар. Олар хадистің анықтығына сенімділік береді. Бұған дейін Садий ибн Ажлан мен Фаруа ибн Мұжәһидтен, Уқба арқылы келген мына риуаят айтылған еді: «Саған Тәуратта да, Інжілде де, Забурда да, Құранда да теңдесі түспеген үш сүрені үйретейін бе?» Олар: «“Айт: Ол — Алла, Біреу”, “Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”», — деді.

Тағы бір хадис: Имам Ахмад былай деді: Бізге Исмаил жеткізді, оған әл-Журайри, оған Әбу әл-Ағла хабарлады: Бір кісі: «Біз Алла елшісімен сапарда едік. Адамдар көліктерді кезектесіп мініп келе жатқан, ал түсте көлік азайып қалды. Алла елшісінің кезегі де, менің кезегім де жеткенде, ол маған жетіп келіп, иығымнан қақты да: “Айт: Таңның Раббысына сиынамын”, — деді. Алла елшісі оқыды, мен онымен бірге оқыдым.

Сосын: “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”, — деді. Алла елшісі оқыды, мен онымен бірге оқыдым. Сосын: “Намаз оқығанда осы екі сүрені оқы”, — деді». Әбу әл-Ағла жеткізген бұл кісі, шамасы, Уқба ибн Амир болар. Алла жақсырақ біледі.

Мұны ән-Нәсәи де Яғқуб ибн Ибраһимнен, ол Ибн Улайядан жеткізген.

Тағы бір хадис: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Мұхаммед ибн әл-Мусанна жеткізді, оған Мұхаммед ибн Жағфар, оған Абдуллаһ ибн Сағид, оған Язид ибн Руман, ол Уқба ибн Амирден, одан Абдуллаһ әл-Әсләми — ол Ибн Унайс — жеткізді. Алла елшісі қолын оның кеудесіне қойып: «Айт», — деді. Ол не айтарын білмеді. Пайғамбар тағы: «Айт», — деді.

Ол: «“Айт: Ол — Алла, Біреу”», — деді. Сосын тағы: «Айт», — деді. Ол: «“Жаратқан нәрселерінің кесірінен таңның Раббысына сиынамын”», — деп сүрені соңына дейін оқыды. Сосын тағы: «Айт», — деді. Ол «Адамдардың Раббысына сиынамын» сүресін соңына дейін оқыды.

Сонда Алла елшісі: «Пана тілеушілер ешқашан бұлардай сүрелермен пана тілемеген. Пана тілеуді осылай орында», — деді.

Тағы бір хадис: Ән-Нәсәи былай деді: Бізге Амр ибн Әли Әбу Хафс жеткізді, оған Бадал, оған Шаддад ибн Сағид Әбу Талха, оған Сағид әл-Журайри, оған Әбу Надра, одан Жәбир ибн Абдуллаһ жеткізді. Жәбир былай деді: Алла елшісі маған: «Оқы, әй, Жәбир», — деді. «Сізге әкем де, анам да пида болсын, нені оқиын?» — дедім. Ол: «“Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын” сүрелерін оқы», — деді.

Мен оларды оқыдым. Сонда ол: «Осы екеуін оқы. Бұлардай сүрелерді оқымайсың», — деді.

Айша анамыздың риуаяты бұған дейін айтылды: Алла елшісі осы сүрелерді оқып, алақандарына үрлеп, солармен басын, жүзін және денесінің алдыңғы жағын сипайтын. Имам Мәлик Ибн Шиһабтан, ол Урвадан, ол Айшадан жеткізеді: Алла елшісі ауырған кезде «әл-Му‘ауизатайнды» оқып, өзіне дем салатын. Ауруы күшейгенде, мен оларды оқып, берекесін үміт етіп, оның қолымен денесін сипайтынмын. Мұны әл-Бұхари, Муслим, Әбу Дәуіт, ән-Нәсәи және Ибн Мәжа жеткізген.

«Нун» сүресінің соңында Әбу Сағидтен, ол Әбу Надрадан жеткізген хадис те айтылған: Алла елшісі жындардың және адамдардың көзінен пана тілейтін. Екі пана тілеу сүресі түскен соң, соларды алып, басқа дұғаларды қалдырды. Мұны әт-Тирмизи, ән-Нәсәи және Ибн Мәжа жеткізген. Әт-Тирмизи: «Хасан хадис», — деген.

Ибн Әби Хатим былай деді: Бізге Ахмад ибн Исам жеткізді, оған Әбу Ахмад әз-Зубайри, оған Хасан ибн Салих, оған Абдуллаһ ибн Мұхаммед ибн Ақил, ол Жәбирден жеткізді: «әл-Фәләқ» — таң. Әл-Ауфи Ибн Аббастан да осылай жеткізген. Мүжәһид, Сағид ибн Жубайр, Абдуллаһ ибн Мұхаммед ибн Ақил, әл-Хасан, Қатада, Мұхаммед ибн Кағб әл-Қурази, Ибн Зайд және Зәйд ибн Әсләмнен Мәлік те осыған ұқсас пікір жеткізген. Әл-Қурази, Ибн Зайд пен Ибн Жәрир: «Бұл — Алланың “таңды жарып шығарушы” деген сөзіне ұқсас», — деді.

Әли ибн Әби Талха Ибн Аббастан «әл-Фәләқ» — жаратылыс деген пікір жеткізген. Даххак та: «Алла Өз пайғамбарына барлық жаратылыстың кесірінен пана тілеуді бұйырды», — деген. Кағб әл-Ахбар: «Әл-Фәләқ — тозақтағы бір үй. Ол ашылғанда, аптап ыстығынан тозақтың барша тұрғыны айқайлайды», — деген.

Мұны Ибн Әби Хатим жеткізген. Кейін ол былай деді: Маған әкем Суһайл ибн Усманнан, ол аты аталмаған бір кісіден, ол әс-Суддиден, ол Зәйд ибн Әлиден, ол әкелерінен жеткізді: «Әл-Фәләқ — тозақтың түбіндегі, үсті жабық бір шұңқыр. Оның қақпағы ашылғанда, ішінен от шығып, аптап ыстығынан тозақтың өзі айқайлайды». Осыған ұқсас сөздер Амр ибн Абаса, әс-Судди және басқалардан да жеткен.

Бұл жөнінде Пайғамбарға телінген, бірақ теріске шығарылған хадис бар. Ибн Жәрир былай деді: Маған Исхақ ибн Уәһб әл-Уасити жеткізді, оған Масғуд ибн Мұса ибн Мишкана әл-Уасити, оған Наср ибн Хузайма әл-Хурасани, оған Шуғайб ибн Сафуан, оған Мұхаммед ибн Кағб әл-Қурази, оған Әбу Һурайра, одан Пайғамбар жеткізді: «Әл-Фәләқ — үсті жабылған тозақтағы шұңқыр». Оның иснады ғариб, Пайғамбарға телінуі дұрыс емес.

Әбу Абдуррахман әл-Хубули: «Әл-Фәләқ — тозақтың атауларының бірі», — деді. Ибн Жәрир: «Дұрысы — алғашқы пікір: ол таңның жарып шығуы», — деді. Бұл — дұрыс пікір әрі әл-Бұхаридің «Сахихында» таңдаған пікірі.

«Қараңғылығы қоюланған кезде түннің кесірінен» деген аят туралы Мүжәһид: «Қараңғылығы түскен түн — күннің батуы», — деді. Мұны әл-Бұхари одан жеткізген. Ибн Әби Нәжих те Мүжәһидтен осылай жеткізді. Ибн Аббас, Мұхаммед ибн Кағб әл-Қурази, Даххак, Хусайф, әл-Хасан және Қатада: «Ол — қараңғылығымен келген түн», — деген.

Зуһри: «“Қараңғылығы қоюланған кезде” дегені — күн батқан кез», — деді. Атия мен Қатада: «Түн кіргені — оның өтіп кеткені», — деген. Әбу әл-Муһаззим Әбу Һурайрадан: «Бұл — жұлдыз», — деген пікір жеткізген. Ибн Зайд: «Арабтар Сүрайя жұлдыздарының батуын “әл-ғасиқ” деп атайтын.

Ол батқанда аурулар мен індеттер көбейіп, шыққанда азаятын», — деген.

Ибн Жәрир былай деді: Бұл пікір иелеріне мына риуаят дәлел болады: Маған Наср ибн Әли жеткізді, оған Һаммамның жиені Бәккар ибн Абдуллаһ, оған Мұхаммед ибн Абдулазиз ибн Омар ибн Абдуррахман ибн Ауф, оған әкесі, оған Әбу Салама, оған Әбу Һурайра, одан Пайғамбар жеткізді: «“Қараңғылығы қоюланған кезде” дегені — батып бара жатқан жұлдыз», — деді. Мен айтамын: бұл хадисті Пайғамбарға телу дұрыс емес.

Ибн Жәрир тағы былай деді: Басқалар оның Ай екенін айтқан. Бұл пікір иелерінің негізгі дәлелі — имам Ахмадтың мына риуаяты: Бізге Әбу Дәуіт әл-Хафри, оған Ибн Әби Зиб, оған әл-Харис, оған Әбу Салама жеткізді. Айша былай деді: «Алла елшісі қолымнан ұстап, шығып келе жатқан Айды көрсетті де: “Осы қараңғылығы қоюланғанның кесірінен Алладан пана тіле”, — деді». Мұны әт-Тирмизи мен ән-Нәсәи тәпсір бөлімдерінде Ибн Әби Зибтен, ол нағашысы әл-Харис ибн Абдуррахманнан жеткізген.

Әт-Тирмизи: «Хасан, сахих», — деген. Риуаяттың мәтіні: «Мынаның кесірінен Алладан пана тіле, өйткені бұл — қараңғылығы қоюланған кезде», — деген. Ән-Нәсәи: «Мынаның кесірінен пана тіле. Бұл — қараңғылығы қоюланған кезде», — деп жеткізген.

Алғашқы пікірді, яғни ол — түннің кірген кезі деген пікірді ұстанушылар: «Бұл біздің айтқанымызға қайшы емес. Өйткені Ай — түннің белгісі, әрі оның билігі тек түнде ғана болады. Жұлдыздар да тек түнде жарқырайды. Демек, бұл біздің айтқанымызға қайтады. Алла жақсырақ біледі», — деген.

«Түйіндерге дем салушылардың кесірінен» деген аяттағы «дем салушылар» туралы Мүжәһид, Икрима, әл-Хасан, Қатада және Даххак: «Сиқыршылар», — деген. Мүжәһид: «Олар түйіндерге дем салып, арбау сөздерін айтқан кезде», — деген. Ибн Жәрир былай деді: Бізге Ибн Абдулағла жеткізді, оған Ибн Саур, оған Мағмар, оған Ибн Таус, оған әкесі хабарлады: «Жылан шаққан адамға және жын соққан адамға оқылатын дем салудан асқан ширкке жақын нәрсе жоқ».

Басқа бір хадисте Жәбірейіл Алла елшісіне келіп: «Уа, Мұхаммед, ауырып қалдың ба?» — деді. Ол: «Иә», — деді. Сонда Жәбірейіл: «Алланың атымен саған дем саламын: саған зиян келтіретін әрбір аурудан, әрбір қызғанушы мен көз тигізушінің кесірінен. Алла саған шипа берсін», — деді.

Мұның Алла елшісінің сиқырланған кезіндегі ауруына қатысты болуы ықтимал. Содан соң Алла оны сауықтырып, шипа берді де, яһуди сиқыршы қызғанушылардың айласын өз бастарына қайтарып, жоспарларын өздеріне қарсы айналдырды әрі әшкереледі. Соған қарамастан, Алла елшісі оны өмір бойы сөккен емес. Алла оған жеткілікті болып, шипа мен саулық берді.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Әбу Муауия жеткізді, оған әл-Ағмаш, оған Язид ибн Хайян, оған Зәйд ибн Арқам хабарлады: Бір яһуди Алла елшісіне сиқыр жасады, содан ол бірнеше күн ауырды. Жәбірейіл келіп: «Сені бір яһуди сиқырлады. Ол саған осындай-осындай құдықта түйін байлап қойды. Біреуді жіберіп, оны алып келгіз», — деді.

Алла елшісі адам жіберді. Ол сиқырды шығарып алып, түйіндерін шешті. Алла елшісі кісеннен босап кеткендей орнынан тұрды. Ол мұны яһудиге айтпады да, өлгенше оның жүзінен ешбір белгі білдірмеді. Мұны ән-Нәсәи де Әбу Муауия Мұхаммед ибн Хазим әд-Дарирден жеткізген.

Әл-Бұхари өзінің «Сахихының» «Медицина» кітабында былай деді: Бізге Абдуллаһ ибн Мұхаммед жеткізді: Суфиян ибн Уяйнадан естідім, ол: «Мұны бізге алғаш жеткізген Ибн Журайж еді. Ол: “Маған Урваның әулеті Урвадан жеткізді”, — деді. Мен Һишамнан сұрадым. Ол әкесінен, ол Айшадан жеткізді: “Алла елшісіне сиқыр жасалды.

Тіпті ол әйелдеріне барғандай көріп, шын мәнінде бармайтын болды”, — деді. Суфиян: “Мұндай жағдай сиқырдың ең ауыр түрі”, — деді.

Алла елшісі: “Әй, Айша, Алладан сұраған ісіме қатысты маған жауап берілгенін білдің бе? Маған екі кісі келді: біреуі бас жағыма, екіншісі аяғыма отырды. Бас жағымдағысы екіншісіне: «Бұл кісіге не болған?» — деді. Ол: «Сиқырланған», — деді.

«Оған кім сиқыр жасады?» — деді. «Ләбид ибн әл-Ағсам. Ол — Зурайқ руынан шыққан, яһудилердің одақтасы болған мұнафық», — деді. «Немен сиқырлады?» — деді. «Тарақ пен тарақтан түскен шашпен», — деді. «Қайда?» — деді. «Еркек құрма гүлшоғырының қабығында, Зәруан құдығындағы су алатын тастың астында», — деді.

Сосын Алла елшісі құдыққа барып, оны шығарып алды да: “Міне, маған көрсетілген құдық. Оның суы хна тұнбасындай, ал құрма ағаштары шайтанның бастарындай екен”, — деді». Айша: «Оны шығарып алған соң, мен: “Оны адамдарға жариялап, сиқырды жоймадыңыз ба?” — дедім. Ол: “Алла маған шипа берді.

Адамдарға жамандық қоздыруды қаламаймын”, — деді», — деп жеткізген».

Бұл хадисті Иса ибн Юнус, Әбу Дамра Әнәс ибн Ияд, Әбу Усама және Яхия әл-Қаттан жолдарымен де жеткізген. Онда: «Ол әйеліне бір нәрсе істедім деп ойлайтын, бірақ істемейтін», — делінген. Тағы бір риуаятта: «Құдықты көміп тастауды бұйырды», — делінген. Бұл хадисті Һишамнан Ибн Әби әз-Зинад пен әл-Ләйс ибн Сағд та жеткізген.

Муслим Әбу Усама Хаммад ибн Усама мен Абдуллаһ ибн Нумайрдан жеткізген. Ахмад оны Аффаннан, ол Уһайбтен, ол Һишамнан жеткізген. Ахмад сондай-ақ Ибраһим ибн Халидтен, ол Рабахтан, ол Мағмардан, ол Һишамнан, ол әкесінен, ол Айшадан жеткізді: «Алла елшісі алты ай бойы әйеліне барамын деп ойлайтын, бірақ бармайтын. Оған екі періште келіп, біреуі бас жағына, екіншісі аяғына отырды.

Бірі: “Оған не болған?” — деді. Екіншісі: “Сиқырланған”, — деді. “Кім сиқырлады?” — деді. “Ләбид ибн әл-Ағсам”, — деді». Сосын хадистің қалған бөлігі айтылған.

Тәпсірші әс-Сағлаби өзінің тәпсірінде былай деді: Ибн Аббас пен Айшаның айтуынша, яһуди бір жас жігіт Алла елшісіне қызмет ететін. Яһудилер оған жақындап, ақыры Пайғамбардың шашының бір талын және тарағының бірнеше тісін алып, яһудилерге бергізді. Олар сонымен сиқыр жасады. Мұны қолға алған яһуди Ләбид ибн әл-Ағсам еді.

Ол сиқырды Зурайқ руының Зәруан деп аталатын құдығына тастады. Алла елшісі ауырып, басының шашы түсе бастады. Алты ай бойы әйелдеріне барғандай көріп, шын мәнінде бармады. Дене жүдеп, өзіне не болғанын білмеді. Бірде ұйықтап жатқанда екі періште келіп, бірі бас жағына, бірі аяғына отырды.

Аяқ жағындағысы бас жағындағысына: «Бұл кісіге не болған?» — деді. Ол: «Сиқырланған», — деді. «Несімен сиқырланған?» — деді. «Сиқырмен», — деді. «Кім сиқырлады?» — деді. «Яһуди Ләбид ибн әл-Ағсам», — деді. «Немен сиқырлады?» — деді.

«Тарақпен және тарақтан түскен шашпен», — деді. «Ол қайда?» — деді. «Еркек құрма гүлшоғырының қабығында, Зәруан құдығындағы су алатын тастың астында», — деді. Гүлшоғырының қабығы — оның сыртқы қабығы, ал су алатын тас — құдық түбіндегі су тартушы басып тұратын шығыңқы тас.

Алла елшісі шошып оянып: «Әй, Айша, Алла маған ауруым туралы хабар бергенін сезбеп пе едің?» — деді. Сосын Әлиді, әз-Зубайрды және Аммар ибн Ясирді жіберді. Олар құдықтың суын хна тұнбасындай болғанша тартып шығарды. Содан соң тасты көтеріп, құрма гүлшоғырының қабын алды.

Оның ішінде Пайғамбардың шашы, тарағының тістері және он екі түйіні бар жіп шықты. Әр түйінге ине шаншылған еді. Алла осы екі сүрені түсірді. Пайғамбар әр аятты оқыған сайын бір түйін шешіліп отырды. Соңғы түйін шешілгенде, Алла елшісі жеңілдік сезіп, кісеннен босап кеткендей орнынан тұрды.

Жәбірейіл: «Алланың атымен саған дем саламын: саған зиян келтіретін барлық нәрседен, қызғанушы мен көз тигізушінің кесірінен. Алла саған шипа берсін», — деп айтатын. Сахабалар: «Уа, Алла елшісі, әлгі жексұрынды ұстап өлтірмейміз бе?» — деді. Алла елшісі: «Алла маған шипа берді. Адамдарға жамандық қоздыруды қаламаймын», — деді.

Әс-Сағлаби бұл риуаятты иснадсыз келтірген. Онда тосын деректер бар, ал кейбір тұстары өте теріске шығарылған. Жоғарыда айтылған риуаяттарда оның кей бөліктерін қуаттайтын дәлелдер бар. Алла жақсырақ біледі.

Алла Тағаланың «Жаратқан нәрселерінің кесірінен» деген сөзі барлық жаратылыстың кесірін білдіреді. Сабит әл-Бунани мен әл-Хасан әл-Басри: «Алла жаратқан нәрселердің ішіне тозақ, Ібіліс және оның ұрпағы кіреді», — деген.

Сағид ибн Жубайр Ибн Аббастан «сыбырлап азғырушы, жасырынушы» туралы: «Шайтан адам баласының жүрегіне жабысып тұрады. Адам ұмытып, ғапыл қалса, сыбырлайды; Алланы еске алса, шегініп жасырынады», — деген. Мүжәһид пен Қатада да осылай айтқан. Әл-Муғтамир ибн Сулайман әкесінен: «Маған жеткізілгені бойынша, шайтан немесе сыбырлаушы адам қайғырғанда да, қуанғанда да жүрегіне үрлейді.

Адам Алланы еске алса, ол шегінеді», — деген. Әл-Ауфи Ибн Аббастан «сыбырлаушы» туралы: «Ол — бұйрық беретін шайтан. Оған бойсұнса, ол жасырынып шегінеді», — деген.

Бұл жерде Раббының ұлы үш сипаты аталған: Раббылық, иелік және құдайлық. Ол — барлық нәрсенің Раббысы, Иесі әрі Құдайы. Барлық нәрсе Оның жаратылысы әрі иелігіндегі құлдары. Сондықтан пана тілеушіге осы сипаттармен сипатталған Аллаға сиынып, адамға жіберілген шайтанның кесірінен қорғану бұйырылды.

Адам баласының әрқайсысымен бірге жамандықтарды әдемі етіп көрсететін сыбайласы болады; ол адамды бұзуға бар күшін салады. Ал Алла қорғаған адам ғана аман қалады. «Сендерден ешкім жоқ, оған сыбайлас бекітілмеген» деген хадис сахихта бекіген. Сахабалар: «Уа, Алла елшісі, сізге де солай ма?» — деп сұрады.

Ол: «Иә. Бірақ Алла маған оған қарсы жәрдем берді, сөйтіп ол мұсылман болды. Енді ол маған тек жақсылықты ғана бұйырады», — деді.

Әнәс жеткізген сахих хадисте Пайғамбар мешітте иғтикафта отырғанда, Сафия оны зиярат еткені, ал түнде оны үйіне шығарып салғаны айтылады. Ансардан екі кісі оларды көріп, жүрістерін жылдамдатты. Сонда Алла елшісі: «Асықпаңдар, бұл — Хуяйдың қызы Сафия», — деді. Олар: «Алла пәк, уа, Алла елшісі!» — деді.

Сонда Пайғамбар: «Шайтан адам баласының бойында қан жүретін жолмен жүреді. Сендердің жүректеріңе бір нәрсе немесе жаман ой салмасын деп қорықтым», — деді.

Хафиз Әбу Яғла әл-Маусили былай деді: Бізге Мұхаммед ибн Бахр жеткізді, оған Ади ибн Әби Амара, оған Зияд ән-Нумайри, ол Әнәс ибн Мәликтен жеткізді: Алла елшісі: «Шайтан тұмсығын адам баласының жүрегіне тірейді. Адам Алланы еске алса, шегінеді; ұмытса, жүрегін жұтып қояды. Міне, осы — сыбырлаушы, жасырынушы», — деді. Бұл — ғариб хадис.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Мұхаммед ибн Жағфар жеткізді, оған Шуғба, оған Асим: «Әбу Тамима Пайғамбардың мінгескен серігі туралы айтқанын естідім», — деді. Оның айтуынша, Пайғамбардың есегі сүрінгенде, ол: «Шайтан құрысын!» — деді. Сонда Пайғамбар: «“Шайтан құрысын” деме. Олай десең, шайтан өзін ұлы санап: “Оны күшіммен құлаттым”, — дейді.

Ал “Бисмилләһ” десең, ол кішірейіп шыбынның кейпіндей болады», — деді. Бұл хадисті Ахмад жеке жеткізген. Оның иснады жақсы әрі қуатты. Мұнда жүрек Алланы еске алғанда шайтанның кішірейіп, жеңілетінін, ал Алланы еске алмаса, үлкейіп, үстем болатынын көрсететін дәлел бар.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Әбу Бәкір әл-Ханафи жеткізді, оған әд-Даххак ибн Усман, оған Сағид әл-Мақбури, ол Әбу Һурайрадан жеткізді: Алла елшісі: «Сендердің біреулерің мешітте болғанда, шайтан оған келіп, кісі жануарын байлағандай оны байлап қояды. Адам оған бойсұнса, оны тұсайды немесе ауыздықтайды», — деді. Әбу Һурайра: «Мұны өздерің де көріп жүрсіңдер: тұсалған адам еңкейіп тұрады да, Алланы еске алмайды; ал ауыздықталған адам аузын ашып тұрады, бірақ Алла Тағаланы еске алмайды», — деді. Бұл хадисті Ахмад жеке жеткізген.

«Бұл тек адам баласына ғана қатысты ма, әлде адам мен жынның екеуін де қамти ма?» — деген мәселеде екі пікір бар. Екінші пікір бойынша, «адамдар» сөзінің құрамына жындар да жалпы атау ретінде кіреді. Ибн Жәрир: «Жындардың кейбіріне “ерлер” атауы қолданылған, сондықтан оларды “адамдар” деп атаудың да оғаштығы жоқ», — деді.

Содан соң Алла Тағала: «Жындардан да, адамдардан да», — деп, азғырушылардың жындардан да, адамдардан да болатынын баяндады. Бұл екінші пікірді қуаттайды. Тағы бір пікір бойынша, «жындардан да, адамдардан да» деген сөз «адамдардың көкірегіне сыбырлайтын» деген сипаттың түсіндірмесі. Яғни ол — жындар мен адамдардың шайтандары.

Алла Тағала: «Осылайша әрбір пайғамбарға адамдар мен жындардың шайтандарын дұшпан еттік. Олар бір-біріне алдамшы сөздерді сыбырлайды», — деген.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Уакиғ жеткізді, оған әл-Масғуди, оған Әбу Омар әд-Димашқи, оған Убайд ибн әл-Хашхаш, ол Әбу Заррдан жеткізді. Әбу Зарр: «Алла елшісінің мешітіне келіп, отырдым. Ол: “Әй, Әбу Зарр, намаз оқыдың ба?” — деді. “Жоқ”, — дедім.

“Тұр да намаз оқы”, — деді. Мен тұрып намаз оқыдым да, қайта отырдым. Ол: “Әй, Әбу Зарр, адамдар мен жындардың шайтандарының кесірінен Аллаға сиын”, — деді. “Уа, Алла елшісі, адамдардың да шайтандары бола ма?” — деп сұрадым.

“Иә”, — деді. “Уа, Алла елшісі, намаз жайында не айтасыз?” — дедім. “Ол — қойылған игі нәрсе; қалағаны аз, қалағаны көп оқысын”, — деді. “Ораза ше?” — дедім. “Ол — міндет. Оны өтеген адамға жеткілікті, ал Алланың құзырында одан да көп сауап бар”, — деді.

“Садақа ше?” — дедім. “Ол еселеп көбейтіледі”, — деді. “Қайсысы абзал?” — дедім. “Мал аз адамның қолындағысын жұмсауы немесе кедейге жасырын садақа беруі”, — деді. “Уа, Алла елшісі, пайғамбарлардың алғашқысы кім?” — дедім.

“Адам”, — деді. “Ол пайғамбар болған ба?” — дедім. “Иә, Алла онымен сөйлескен пайғамбар”, — деді. “Елшілер қанша?” — дедім. “Үш жүзден оннан астам, өте көп”, — деді. Бір риуаятта: “Үш жүз он бес”, — деп айтылған. “Уа, Алла елшісі, сізге түскен аяттардың қайсысы ең ұлы?” — дедім.

Ол: “‘Алла — Одан басқа құлшылыққа лайық құдай жоқ, Ол — Мәңгі Тірі, барлығын Басқарушы’ деген Аятул-Күрси”, — деді». Мұны ән-Нәсәи Әбу Омар әд-Димашқиден жеткізген. Әбу Хатим ибн Хиббан бұл хадисті өзінің «Сахихында» басқа жолмен, өте ұзақ нұсқада келтірген. Алла жақсырақ біледі.

Имам Ахмад былай деді: Бізге Уакиғ жеткізді, оған Суфиян, оған Мансур, оған Зәрр ибн Абдуллаһ әл-Һамдани, оған Абдуллаһ ибн Шаддад, ол Ибн Аббастан жеткізді: Бір кісі Пайғамбарға келіп: «Уа, Алла елшісі, көктен құлағаным осы ойды айтқаннан артық болар еді», — деді. Сонда Пайғамбар: «Алла Ұлы! Алла Ұлы! Өзінің айласын сыбырға ғана қайтарған Аллаға мадақ болсын!» — деді.

Мұны Әбу Дәуіт пен ән-Нәсәи Мансурдан жеткізген; ән-Нәсәи оның қасына әл-Ағмашты да қосқан.

Осылайша тәпсір аяқталды. Барлық мадақ пен игілік Аллаға тән. Әлемдердің Раббысы Аллаға мадақ болсын. Алла мырзамыз Мұхаммедке, оның отбасы мен сахабаларына салауат жолдасын және барлық сахабаларға разы болсын. Бізге Алла жеткілікті, Ол — ең жақсы қамқоршы.

Әл-Бағауидің тәпсірі

«Қараңғылығы қоюланған кезде түннің кесірінен». Әбу әл-Хасан әс-Сарахси бізге хабарлады, оған Захир ибн Ахмад, оған Жағфар ибн Мұхаммед әл-Муғлис, оған Һарун ибн Исхақ әл-Һамдани, оған Уакиғ, одан Ибн Әби Зиб, одан нағашысы әл-Харис ибн Абдуррахман, одан Әбу Салама, одан Айша жеткізді: «Пайғамбар қолымнан ұстап, Айға қарады да: “Әй, Айша, қараңғылығы қоюланған кезде осының кесірінен Алладан пана тіле. Мынау — қараңғылығы қоюланған нәрсе”, — деді».

Бұл жерде «осы» дегені — тұтылып, қарайған Ай. «Қоюланған» дегені — тұтылуға кіріп, бата бастауы және қараңғылануы. Ибн Аббас: «Әл-ғасиқ — шығыстан қараңғылығымен келіп, барлық нәрсеге еніп, оны қараңғылататын түн», — деген. «Ғасақ» — қараңғылық.

«Ғасақа әл-ләйл» және «әғсақа» деп түн қараңғыланғанда айтылады. Бұл — әл-Хасан мен Мүжәһидтің пікірі. Олар мұны түннің келіп, енуі деп түсіндірген. Ал «уақаб» — кіру; мұнда күн батқанда түннің кіруі айтылған.

Муқатил: «Бұл — қараңғы түннің қарасы күндіздің жарығына кірген кез», — деді. Тағы бір пікірде: «Түнді “ғасиқ” деп атаған себебі — ол күндізден суығырақ», — делінген. «Ғасақ» сөзі суық дегенді де білдіреді. Ибн Зайд: «Бұл — батқан кездегі Сүрайя жұлдыздары.

Айтуларынша, ол батқанда ауру көбейіп, ал шыққанда азаяды», — деді.

«Түйіндерге дем салушылардың кесірінен» дегені — арқанның түйіндеріне арбау сөздерін айтып, дем салатын сиқыршы әйелдер. Әбу Убайда: «Олар — Алла елшісіне сиқыр жасаған Ләбид ибн әл-Ағсамның қыздары», — деді.

«Қызғанған кезде қызғанушының кесірінен» дегені — яһудилер. Өйткені олар Пайғамбарды қызғанатын. «Айт: Таңның Раббысына сиынамын» сүресі Мәдинада түскен.

Ибн Аббас пен Айша, Алла екеуіне разы болсын, былай деді: Яһудилердің бір жас жігіті Алла елшісіне қызмет ететін. Яһудилер оны азғырып, ақыры Пайғамбардың шашынан түскен шашты және тарағының бірнеше тісін алып, өздеріне бергізді. Олар сонымен Пайғамбарға сиқыр жасады. Мұны қолға алған яһуди Ләбид ибн әл-Ағсам еді. Осыған байланысты екі сүре түсті.

Әбу Хамид Ахмад ибн Абдуллаһ әс-Салихи бізге хабарлады, оған Әбу Сағид Мұхаммед ибн Муса әс-Сайрафи, оған Әбу әл-Аббас Мұхаммед ибн Яғқуб әл-Асамм, оған Мұхаммед ибн Абдуллаһ жеткізді. Оған Әнәс ибн Ияд, оған әкесі, одан Айша жеткізді: «Алла елшісіне сиқыр жасалды. Тіпті ол бір істі істегендей болып елестететін, бірақ шын мәнінде істемеген еді. Ол Раббысына дұға етті.

Сосын: “Алладан сұраған нәрсеме жауап берілгенін білдің бе?” — деді. Айша: “Ол не нәрсе, уа, Алла елшісі?” — деп сұрады. Ол: “Маған екі кісі келіп, біреуі бас жағыма, екіншісі аяғыма отырды. Бірі екіншісіне: «Бұл кісінің ауырғаны не?» — деді.

Екіншісі: «Оған сиқыр жасалған», — деді. «Кім сиқырлады?» — деді. «Ләбид ибн әл-Ағсам», — деді. «Немен?» — деді. «Тарақпен, тарақтан түскен шашпен және еркек құрма гүлшоғырының қабығымен», — деді. «Ол қайда?» — деді. «Зәруан құдығында», — деді.

Зәруан — Зурайқ руының құдығы”. Айша: “Алла елшісі құдыққа барып, кейін маған қайтып келді де: «Алламен ант етемін, оның суы хна тұнбасындай, ал құрма ағаштары шайтанның бастарындай екен», — деді. Мен: «Уа, Алла елшісі, оны неге алып шықпадыңыз?» — дедім. Ол: «Алла маған шипа берді.

Адамдарға сол арқылы жамандық қоздыруды қаламадым», — деді».

Айтылуынша, сиқыр құдықтағы тастың астында жатқан. Олар тасты көтеріп, құрма гүлшоғырының қабын шығарды. Оның ішінен Пайғамбардың шашы және тарағының тістері табылды.

Әл-Мутаһһир ибн Әли әл-Фариси бізге хабарлады, оған Мұхаммед ибн Ибраһим әс-Салихани, оған Абдуллаһ ибн Мұхаммед ибн Жағфар Әбу әш-Шейх әл-Хафиз, оған Ибн Әби Асим, оған Әбу Бәкір ибн Әби Шәйба, оған Әбу Муауия, оған әл-Ағмаш, оған Язид ибн Хайян, оған Зәйд ибн Арқам жеткізді: Бір яһуди Алла елшісіне сиқыр жасап, ол бірнеше күн ауырды. Жәбірейіл келіп: «Бір яһуди сені сиқырлады және саған түйіндер байлады», — деді. Алла елшісі Әлиді жіберіп, түйіндерді шығартып алды. Әр түйін шешілген сайын жеңілдік сезілді.

Сосын Алла елшісі кісеннен босап кеткендей орнынан тұрды. Ол бұл жайды яһудилерге айтпады әрі олар оның жүзінен ештеңе байқамады.

Муқатил мен әл-Кәлби: «Түйін бір жіпке байланып, оған он бір түйін салынған еді», — деді. Тағы бір пікір бойынша, түйіндерге инелер шаншылған. Сонда Алла осы екі сүрені түсірді. Екі сүре он бір аяттан тұрады: «әл-Фәләқ» сүресі — бес аят, «ән-Нас» сүресі — алты аят.

Әр аят оқылған сайын бір түйін шешіліп, ақырында барлық түйін тарқатылды. Пайғамбар кісеннен босап кеткендей орнынан тұрды. Айтылуынша, сиқырдың әсері алты айға созылып, соңғы үш түнде ауырлығы күшейген. Сонда екі пана тілеу сүресі түсті.

Исмаил ибн Абдулқаһир бізге хабарлады, оған Абдулғафир ибн Мұхаммед, оған Мұхаммед ибн Иса әл-Жулуди, оған Ибраһим ибн Мұхаммед ибн Суфиян, оған Муслим ибн әл-Хажжаж, оған Бишр ибн Һиләл әс-Саууәф, оған Абдулазиз ибн Сухайб, оған Әбу Надра, одан Әбу Сағид жеткізді: Жәбірейіл Пайғамбарға келіп: «Уа, Мұхаммед, ауырып қалдың ба?» — деді. Ол: «Иә», — деді. Сонда Жәбірейіл: «Алланың атымен саған дем саламын: саған зиян келтіретін барлық нәрседен, әрбір жанның жамандығынан және қызғанушының көзінен. Алла саған шипа берсін.

Алланың атымен саған дем саламын. Алла саған шипа береді», — деді.

Алла Тағаланың «Айт: Таңның Раббысына сиынамын» деген сөзіне келсек, «әл-Фәләқ» дегенде таң шапағы меңзелген. Бұл — Жәбир ибн Абдуллаһ, әл-Хасан, Сағид ибн Жубайр, Мүжәһид, Қатада және тәпсіршілердің көбінің пікірі. Ибн Аббастан әл-Ауфи жеткізген риуаят та осы. Бұған Алланың «таңды жарып шығарушы» деген сөзі дәлел болады.

Ибн Аббастан «әл-Фәләқ» — тозақтағы зындан деген пікір де риуаят етілген. Әл-Кәлби: «Ол — тозақтағы бір аңғар», — деді. Даххак: «Жаратылыс», — деді. Бұл — әл-Уәлиби Ибн Аббастан жеткізген риуаят. Алғашқы пікір — кең тараған әрі белгілі пікір.

«Ол адамдардың көкірегіне сыбыр салады» дегендегі сыбыр — тыңдамай-ақ мағынасы жүрекке жететін жасырын сөз.

«Сыбырлап азғырушы, жасырынушының кесірінен» дегені — шайтан. «Әл-уәсуәс» сөзі етістік те, зат есім де бола алады. Әз-Зәжжаж: «Бұл — сыбыр салушы шайтан», — деген. «Әл-ханнәс» — қайта-қайта шегінуші. Ол адамның жүрегіне жабысып тұратын шайтан: адам Алланы еске алса, жасырынып шегінеді, ғапыл қалса, сыбырлайды.

Қатада: «Оның адам кеудесіндегі иттің тұмсығындай тұмсығы бар. Құл Раббысын еске алғанда шегінеді», — деді. Тағы бір айтылған сөз бойынша, оның басы жыланның басындай, жүректің жемісіне [түпкі ортасына] басын қойып, адамға үміттендіріп, түрлі ой салады. Адам Алланы еске алса, шегінеді; Алланы еске алмаса, қайта оралып, басын қояды.

«Жындардан да, адамдардан да» дегені — сыбырлаушы жынның ішіне де, адамның ішіне де кіреді; жынға да, адамға да сыбыр салады. Бұл — әл-Кәлбидің пікірі. «Адамдардың көкірегіне» дегендегі «адамдар» сөзінен соң айтылған жындар мен адамдар меңзелген. Жындарды «адамдар» деп атады, оларды «ерлер» деп те атаған: «Адамдардан кейбір ерлер жындардан болған кейбір ерлерге сиынатын еді» («әл-Жин», 6-аят).

Кейбір арабтар әңгімелеп отырып: «Бір топ жын келіп құлады», — деген. «Сендер кімсіңдер?» — деп сұрағанда, олар: «Біз — жындардан болған адамдармыз», — деп жауап берген. Бұл — әл-Фарраның айтқан мағынасы.

Кейбір ғалымдар: «Адамға адамнан да, шайтаннан да азғыру келеді», — деп, «сыбырлаушы» атауын жындар мен адамдардың екеуіне де қатысты қолданған. Бұл Алланың: «Осылайша әрбір пайғамбарға адамдар мен жындардың шайтандарын дұшпан еттік» («әл-Әнғам», 112-аят) деген сөзіне ұқсайды. Яғни адамға жындар мен адамдардың кесірінен бірдей пана тілеу бұйырылған.

Исмаил ибн Мұхаммед бізге хабарлады, оған Мұхаммед ибн Иса, оған Ибраһим ибн Мұхаммед ибн Суфиян, оған Муслим ибн әл-Хажжаж, оған Қутайба ибн Сағид, оған Жәрир, оған Баян, оған Қайс ибн Әби Хазим, одан Уқба ибн Амир жеткізді: Алла елшісі: «Осы түні бұрын-соңды теңдесі көрілмеген аяттар түскенін көрмедің бе? “Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын”», — деді.

Әбу Сағид Мұхаммед ибн Ибраһим әш-Шурайхи бізге хабарлады, оған Әбу Исхақ Ахмад ибн Мұхаммед ибн Ибраһим әс-Сағлаби, оған Әбу әл-Хасан Абдуррахман ибн Ибраһим әл-Адл, оған Әбу әл-Аббас Мұхаммед ибн Яғқуб, оған Әбу әл-Аббас ибн әл-Уәлид ибн Мурсид, оған әкесі, оған әл-Әузағи, оған Яхия ибн Әби Кәсир, оған Мұхаммед ибн Ибраһим ибн әл-Харис әт-Тайми, одан Уқба ибн Амир әл-Жуһани жеткізді: Алла елшісі оған: «Пана тілеушілер пана тілейтін ең жақсы нәрсені саған айтайын ба?» — деді. Мен: «Иә», — дедім. Ол: «“Айт: Таңның Раббысына сиынамын” және “Айт: Адамдардың Раббысына сиынамын” сүрелерін оқы», — деді.

Әбу Мұхаммед Абдуллаһ ибн Абдуссамад әл-Жузжани бізге хабарлады, оған Әбу әл-Қасым Әли ибн Ахмад әл-Хузағи, оған Әбу Сағид әл-Һайсам ибн Кулайб әш-Шаши, оған Әбу Иса әт-Тирмизи, оған Қутайба, оған әл-Муфаддал ибн Фадала, оған Уқайыл, оған әз-Зуһри, оған Урва, одан Айша жеткізді: Алла елшісі әр түні төсегіне жатқанда екі алақанын қосып, оларға жеңіл үрлейтін. Сосын оларға «Құл һуаллаһу ахад», «Қул әғуузу би Раббил-фәләқ» және «Қул әғуузу би Раббин-нәс» сүрелерін оқитын. Одан кейін қолы жеткен жерге дейін денесін сипап, алдымен басы мен жүзінен, содан соң денесінің алдыңғы жағынан бастайтын. Осыны үш рет қайталайтын.

Әбу әл-Хасан әс-Сарахси бізге хабарлады, оған Захир ибн Ахмад, оған Әбу Исхақ әл-Һашими, оған Әбу Мусғаб, оған Мәлик, оған Ибн Шиһаб, оған Урва ибн әз-Зубайр, одан Айша, Алла оған разы болсын, жеткізді: Пайғамбар ауырған кезде өзіне «әл-Му‘ауизаттарды» оқып, дем салатын. Ауруы күшейгенде, мен оларды оқып, екі қолымен денесін сипайтынмын, олардың берекесін үміт ететінмін.

Имам Әбу Әли әл-Хусайн ибн Мұхаммед әл-Қади мен Әбу Хамид Ахмад ибн Абдуллаһ әс-Салихи бізге хабарлады, екеуі: Әбу Бәкір Ахмад ибн әл-Хусайн әл-Хайри жеткізді, оған Мұхаммед ибн Ахмад ибн Миғқал әл-Майдани, оған Мұхаммед ибн Яхия, оған Абдурраззақ, оған Мағмар, оған әз-Зуһри, оған Сәлим, одан Ибн Омар жеткізді: Алла елшісі: «Қызғаныш тек екі жағдайда ғана орынды: Алла Құран берген адам оны түннің және күннің әр мезгілінде оқып, соған амал етеді; әрі Алла мал берген адам оны түннің және күннің әр мезгілінде жұмсайды», — деді.

Абдулуахид әл-Милихи бізге хабарлады, оған Ахмад ибн Абдуллаһ ән-Нуайми, оған Мұхаммед ибн Юсуф, оған Мұхаммед ибн Исмаил, оған Ибраһим ибн Хамза, оған Ибн Әби Хазим, оған Язид — яғни Ибн әл-Һад — оған Мұхаммед ибн Ибраһим, оған Әбу Салама ибн Абдуррахман, одан Әбу Һурайра жеткізді: Ол Пайғамбардың: «Алла ешнәрсені Өзінің көркем дауыспен Құран оқитын пайғамбарына құлақ салғанындай тыңдаған емес; ол Құранды дауыстап оқиды», — дегенін естіген. Тәпсір тәмам болды.