شر کان الله جي پناهه
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ، وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ، وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ، وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ.
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ، مَلِكِ النَّاسِ، إِلَٰهِ النَّاسِ، مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ، الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ، مِنَ الْجِنَّةِ، وَالنَّاسِ.
قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ مَلِكِ النَّاسِ إِلَٰهِ النَّاسِ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
(اي پيغمبر) چؤ ته صبح جي پالڻھار جي پناھ گھران ٿو. جيڪي پيدا ڪيو اٿس تنھنجي بڇڙائي کان. ۽ اونداھي ڪندڙ (رات) جي بڇڙائي کان جڏھن اُھا پکڙجي. ۽ ڳنڍين ۾ ڦوڪيندڙين (عورتن) جي بڇڙائي کان. ۽ مَسَھُوء جي بڇڙائيءَ کان جڏھن (اُھو) مَسَھائي ڪري. (اي پيغمبر) چؤ ته ماڻھن جي پالڻھار جي پناه گھران ٿو. ماڻھن جي بادشاھ جي. ماڻھن جي (سچي) معبود جي. پٺ تي ھٽي ويندڙ (شيطان) جي وَسَوَسن جي بڇڙائي کان. جيڪي ماڻھن جي سينن ۾ وَسَوَسو وجھي ٿو. جو جنن (جي جنس) مان ھجي يا ماڻھن (جي جنس) مان.
مصحف جون آخري ٻه سورتون، معوذتين (ٻه پناهه گهرڻ واريون سورتون)، مسلمان لاءِ نظرِ بد، جادو، حسد ۽ جنن توڙي انسانن مان شيطانن جي وسوسن کان بچاءَ جو اهم ڍال آهن.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
«۽ حسد ڪندڙ جي شر کان، جڏهن هو حسد ڪري»؛ حسد ڪندڙ اهو آهي، جيڪو محسود کان نعمت جي زوال کي پسند ڪري ٿو، پوءِ ان جي زوال لاءِ پنهنجي وس آهر سببن سان ڪوشش ڪري ٿو. تنهنڪري ان جي شر کان الله جي پناهه گهرڻ ۽ ان جي مڪر کي ناڪام ڪرڻ جي ضرورت آهي. حسد ڪندڙ ۾ نظرِ بد وارو به شامل آهي، ڇاڪاڻتہ نظرِ بد جو اثر رڳو اهڙي حسد ڪندڙ کان نڪري ٿو، جنهن جي طبيعت شرير ۽ نفس خراب هجي. تنهنڪري هن سورت ۾ سڀني قسمن جي شرن کان، عام ۽ خاص طور، پناهه گهرڻ شامل آهي.
اها سورت ٻڌائي ٿي ته جادوءَ جو اثر حقيقت ۾ هوندو آهي، ان جي نقصان کان ڊڄڻ ۽ الله جي پناهه گهرڻ گهرجي، ۽ جادوگرن جي شر کان به پناهه وٺڻ گهرجي.
يعني: «چؤ» ته پناهه گهرندي، «مان پناهه وٺان ٿو»؛ يعني الله ڏانهن ڀڄان ٿو، ان وٽ پناهه وٺان ٿو ۽ ان جي حفاظت ۾ اچان ٿو. «صبح جي پالڻھار وٽ»؛ يعني داڻي ۽ ککڙي کي ڦاڙيندڙ، ۽ صبح کي ظاهر ڪندڙ وٽ.
پوءِ عام ڳالهه کان پوءِ خاص ڳالهه فرمائي: «۽ اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي»؛ يعني رات جي وقت ٿيندڙ شر کان، جڏهن اها ماڻهن کي ڍڪي ڇڏي ٿي ۽ ان ۾ گهڻا بڇڙا روح ۽ تڪليف ڏيندڙ جانور پکڙجي وڃن ٿا.
«جيڪي پيدا ڪيائين، تن جي شر کان»؛ هن ۾ الله جي پيدا ڪيل سڀ مخلوق، انسان، جن ۽ جانور شامل آهن. تنهنڪري انهن ۾ موجود شر کان انهن جي خالق جي پناهه گهري وڃي ٿي.
«۽ ڳنڍين ۾ ڦوڪيندڙين جي شر کان»؛ يعني انهن جادوگر عورتن جي شر کان، جيڪي جادوءَ جي ڳنڍين ۾ ڦوڪ ڏئي پنهنجي جادوءَ لاءِ مدد وٺنديون آهن.
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
هيءَ سورت ماڻهن جي پالڻھار، سندن مالڪ ۽ سندن معبود جي پناهه گهرڻ تي مشتمل آهي، ان شيطان کان جيڪو سڀني شرن جو بنياد ۽ سرچشمو آهي. سندس فتني ۽ شر مان هي آهي ته هو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو؛ بڇڙائيءَ کي سهڻو ڪري ڏيکاري ٿو، ان کي سهڻي صورت ۾ پيش ڪري ٿو ۽ ان تي عمل ڪرڻ جي ارادي کي اُڀاري ٿو؛ ۽ ڀلائيءَ کي خراب ڪري ڏيکاري ٿو، ان کان روڪي ٿو ۽ ان کي اصل صورت کان ٻي صورت ۾ ڏيکاري ٿو. هو هميشه وسوسا وجهي ٿو ۽ پوئتي هٽي وڃي ٿو، يعني جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ۽ ان کي پري ڪرڻ لاءِ الله کان مدد گهري ته شيطان پوئتي هٽي وڃي ٿو.
تنهنڪري ٻانهي کي گهرجي ته سڀني ماڻهن جي پالڻھار جي پالڻھائپ جي وسيلي پناهه گهري ۽ ان جي حفاظت ۾ اچي. سڀ مخلوق پالڻھائپ ۽ بادشاهت جي دائري ۾ آهن؛ هر هلندڙ جاندار جي پيشاني الله جي هٿ ۾ آهي. ۽ الله جي الوهيت جي وسيلي به پناهه وٺي، جنهن جي عبادت لاءِ الله کين پيدا ڪيو؛ اها عبادت تڏهن ئي پوري ٿي سگهي ٿي، جڏهن سندن دشمن جو شر پري ڪيو وڃي. اهو دشمن کين عبادت کان ڪٽي، ان ۽ سندن وچ ۾ رڪاوٽ وجهي، ۽ کين پنهنجي ٽولي ۾ شامل ڪري دوزخ وارن مان ڪرڻ چاهي ٿو.
وسوسو جنن مان به ٿيندو آهي ۽ انسانن مان به؛ تنهنڪري فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان».
سڀ ساراهه پهرين ۽ آخري، ظاهر ۽ باطن ۾، جهانن جي پالڻھار الله لاءِ آهي. اسين الله تعالى کان سوال ٿا ڪريون ته پنهنجي نعمت پوري ڪري، ۽ اسان جا اهي گناهه معاف ڪري، جن اسان کي سندس گهڻين برڪتن کان محروم رکيو، ۽ اهي خطائون ۽ خواهشون معاف ڪري، جن اسان جي دلين کي سندس آيتن تي غور ڪرڻ کان ڦيرائي ڇڏيو. اسين الله کان اميد رکون ٿا ته پنهنجي وٽان موجود ڀلائيءَ کان اسان جي خرابين سبب اسان کي محروم نه ڪري؛ بيشڪ الله جي رحمت کان رڳو ڪافر قوم ئي نااميد ٿيندي آهي، ۽ سندس رحمت کان رڳو گمراهه قوم ئي مايوس ٿيندي آهي. الله پنهنجي رسول محمد ﷺ، سندس آل ۽ سڀني صحابين تي هميشه جاري رهندڙ درود ۽ سلام نازل فرمائي.
سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن جي نعمت سان نيڪ ڪم پورا ٿين ٿا. الله جي مدد ۽ سٺي توفيق سان الله جي ڪتاب جي تفسير مڪمل ٿي. ان کي گڏ ڪندڙ ۽ لکندڙ عبدالرحمن بن ناصر بن عبدالله، جيڪو ابن سعدي جي نالي سان مشهور آهي، جي هٿان، الله کيس، سندس والدين ۽ سڀني مسلمانن کي بخشي. اهو محمد ﷺ جي هجرت جي ١٣٤٤ھ سال جي ربيع الاول مهيني جي پهرين تاريخ تي مڪمل ٿيو. اسان کي پنهنجي پٺيان دعا ۾ ياد رکو.
امام ابن ڪثير جي تفسير
معوذتين جي تفسير، ۽ اهي ٻئي مدني سورتون آهن.
امام احمد فرمايو: عفان اسان کي روايت ٻڌائي، حماد بن سلمه اسان کي روايت ٻڌائي، عاصم بن بهدله اسان کي خبر ڏني، زر بن حبيش کان، جنهن چيو: مون اُبي بن ڪعب کان پڇيو: ابن مسعود پنهنجي مصحف ۾ معوذتين ڇو نٿو لکي؟ هن چيو: مان شاهدي ڏيان ٿو ته رسول الله ﷺ مون کي ٻڌايو ته جبرائيل عليه السلام پاڻ کي چيو: «چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو»، پوءِ مون چيو. هن چيو: «چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو»، پوءِ مون چيو. تنهنڪري اسين به اهو ئي چئون ٿا، جيڪو نبي ﷺ چيو.
ابوبڪر الحميدي به پنهنجي مسند ۾ سفيان بن عيينه کان روايت ڪئي: عبده بن ابي لبابه ۽ عاصم بن بهدله اسان کي ٻڌايو ته انهن زر بن حبيش کان ٻڌو. هن چيو: مون اُبي بن ڪعب کان معوذتين بابت پڇيو ۽ چيو: ابو المنذر، تنهنجو ڀاءُ ابن مسعود انهن ٻنهي کي مصحف مان مٽائي ٿو. هن چيو: مون رسول الله ﷺ کان پڇيو، ته پاڻ فرمايائون: «مون کي چيو ويو: چؤ، پوءِ مون چيو.» تنهنڪري اسين به ائين ئي چئون ٿا، جيئن رسول الله ﷺ چيو.
احمد فرمايو: وڪيع اسان کي روايت ٻڌائي، سفيان کان، عاصم کان، زر کان؛ هن چيو: مون ابن مسعود کان معوذتين بابت پڇيو. هن چيو: مون نبي ﷺ کان انهن ٻنهي بابت پڇيو، پاڻ فرمايائون: «مون کي چيو ويو، پوءِ مون توهان کي چيو، تنهنڪري توهان به چئو.» اُبي چيو: نبي ﷺ اسان کي فرمايو، تنهنڪري اسين به چوندا آهيون.
بخاري فرمايو: علي بن عبدالله اسان کي روايت ٻڌائي، سفيان اسان کي ٻڌايو، عبده بن ابي لبابه کان، زر بن حبيش کان؛ ۽ عاصم به زر کان روايت ڪئي. زر چيو: مون اُبي بن ڪعب کان پڇيو: ابو المنذر، تنهنجو ڀاءُ ابن مسعود هيءَ هيءَ ڳالهه چوي ٿو. هن چيو: مون نبي ﷺ کان پڇيو، پاڻ فرمايائون: «مون کي چيو ويو: چؤ، پوءِ مون چيو.» تنهنڪري اسين به ائين چوندا آهيون جيئن رسول الله ﷺ چيو.
بخاري ۽ نسائي به قتيبه کان، سفيان بن عيينه کان، عبده ۽ عاصم بن ابي النجود کان، زر بن حبيش کان، اُبي بن ڪعب جي حوالي سان اها روايت ڪئي.
حافظ ابو يعلى فرمايو: ازرق بن علي اسان کي روايت ٻڌائي، حسان بن ابراهيم اسان کي روايت ٻڌائي، صلت بن بهرام کان، ابراهيم کان، علقمه کان؛ هن چيو: عبدالله معوذتين کي مصحف مان مٽائيندو هو ۽ چوندو هو: رسول الله ﷺ کي حڪم ڏنو ويو هو ته انهن ٻنهي جي وسيلي پناهه گهري، پر عبدالله انهن ٻنهي کي نه پڙهندو هو. عبدالله بن احمد به اعمش کان، ابي اسحاق کان، عبدالرحمن بن يزيد کان روايت ڪئي ته عبدالله پنهنجن مصحفَن مان معوذتين مٽائيندو هو ۽ چوندو هو: اهي ٻئي الله جي ڪتاب مان ناهن.
اعمش چيو: عاصم اسان کي زر بن حبيش کان روايت ٻڌائي، اُبي بن ڪعب کان، جنهن چيو: اسان رسول الله ﷺ کان انهن ٻنهي بابت پڇيو، ته پاڻ فرمايائون: «مون کي چيو ويو، پوءِ مون چيو.»
قرآن پڙهندڙن ۽ فقيهن جي گهڻن وٽ اها ڳالهه مشهور آهي ته ابن مسعود پنهنجي مصحف ۾ معوذتين نه لکندو هو. شايد هن انهن ٻنهي کي نبي ﷺ کان نه ٻڌو هو ۽ اهي وٽس تواتر سان نه پهتيون هيون. پوءِ شايد هن پنهنجي ان راءِ کان رجوع ڪري جماعت جي قول ڏانهن موٽ ڪئي؛ ڇو ته صحابه رضي الله عنهم انهن ٻنهي کي امام مصحفن ۾ لکيو ۽ انهن کي سڀني علائقن ڏانهن موڪليو. الله لاءِ ئي حمد ۽ احسان آهي.
مسلم پنهنجي صحيح ۾ فرمايو: قتيبه اسان کي روايت ٻڌائي، جرير کان، بيان کان، قيس بن ابي حازم کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ فرمايو: «ڇا تو نه ڏٺو ته اڄ رات اهڙيون آيتون نازل ٿيون آهن، جن جهڙيون ڪڏهن به نه ڏٺيون ويون؟ “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”» احمد، مسلم، ترمذي ۽ نسائي به اسماعيل بن ابي خالد کان، قيس بن ابي حازم کان، عقبه جي حوالي سان اها روايت ڪئي. ترمذي چيو: حديث حسن صحيح آهي.
هڪ ٻي سند: امام احمد فرمايو: وليد بن مسلم اسان کي روايت ٻڌائي، ابن جابر کان، قاسم ابو عبدالرحمن کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: مان رسول الله ﷺ کي انهن لڪن مان هڪ لڪ ۾ وٺي وڃي رهيو هوس، ته پاڻ مون کي فرمايائون: «اي عقبه، سوار نه ٿيندين؟» مون سمجهيو ته شايد اها نافرماني هوندي، پوءِ رسول الله ﷺ لٿا ۽ مان ٿوري دير سوار ٿيس، پوءِ پاڻ سوار ٿيا ۽ فرمايائون: «اي عقيب، ڇا مان توکي ٻه اهڙيون سورتون نه سيکاريان، جيڪي ماڻهن پڙهيون آهن، انهن ۾ سڀ کان ڀليون آهن؟» مون چيو: ڇو نه، اي الله جا رسول. پوءِ پاڻ مون کي «چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو» ۽ «چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو» پڙهايون.
پوءِ نماز لاءِ اقامت چئي وئي، رسول الله ﷺ اڳيان بيٺا ۽ اهي ٻئي سورتون پڙهيائون. پوءِ مون وٽان لنگهندي فرمايائون: «اي عقيب، توکي اهي ڪيئن لڳيون؟ جڏهن به سمهين ۽ جڏهن به اٿين، اهي پڙهندو ڪر.» نسائي به وليد بن مسلم ۽ عبدالله بن مبارڪ کان، ٻنهي ابن جابر کان، اها روايت ڪئي.
ابو داود ۽ نسائي به ابن وهب کان، معاويه بن صالح کان، علاء بن حارث کان، قاسم بن عبدالرحمن کان، عقبه جي حوالي سان اها روايت ڪئي.
ٻي سند: احمد فرمايو: ابو عبدالرحمن اسان کي روايت ٻڌائي، سعيد بن ابي ايوب اسان کي روايت ٻڌائي، يزيد بن عبدالعزيز الرعيني ۽ ابو مرحوم مون کي يزيد بن محمد القرشي کان، علي بن رباح کان، عقبه بن عامر کان روايت ٻڌائي ته رسول الله ﷺ مون کي حڪم ڏنو ته هر نماز کان پوءِ معوذات پڙهان. ابو داود، ترمذي ۽ نسائي به علي بن ابي رباح کان مختلف سندن سان اها روايت ڪئي. ترمذي چيو: هي غريب حديث آهي.
ٻي سند: احمد فرمايو: يحيى بن اسحاق اسان کي روايت ٻڌائي، ابن لهيعه کان، مشرح بن هاعان کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ مون کي فرمايو: «معوذتين پڙهه، ڇو ته تون انهن جهڙيون ٻيون ڪڏهن به نه پڙهندين.» اها روايت رڳو احمد ڪئي.
ٻي سند: احمد فرمايو: حيوه بن شريح اسان کي روايت ٻڌائي، بقيه اسان کي روايت ٻڌائي، بحير بن سعد کان، خالد بن معدان کان، جبير بن نفير کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ کي هڪ سفيد سرمئي خچر تحفي ۾ ڏنو ويو. پاڻ ان تي سوار ٿيا ۽ عقبه ان کي وٺي هلڻ لڳو. رسول الله ﷺ فرمايو: «چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.» عقبه اها سورت پاڻ کي پڙهي ٻڌائي، تان جو مڪمل ڪيائين.
پاڻ کي محسوس ٿيو ته مان ان تي گهڻو خوش نه ٿيو آهيان، ته فرمايائون: «شايد تون ان کي معمولي سمجهيو؟ تون جڏهن به نماز لاءِ بيهين، ان جهڙي ٻي ڪنهن سورت سان نماز نه پڙهندين.» نسائي به عمرو بن عثمان کان، بقيه کان اها روايت ڪئي. نسائي سفيان الثوري کان، معاويه بن صالح کان، عبدالرحمن بن جبير بن نفير کان، پنهنجي پيءُ کان، عقبه بن عامر کان به اها روايت ڪئي ته هن رسول الله ﷺ کان معوذتين بابت پڇيو؛ پوءِ ساڳي ڳالهه بيان ڪيائين.
ٻي سند: نسائي فرمايو: محمد بن عبدالأعلى اسان کي روايت ٻڌائي، معتمر اسان کي ٻڌايو ته نعمان کان ٻڌو، زياد ابو الاسد کان، عقبه بن عامر کان؛ رسول الله ﷺ فرمايو: «ماڻهن انهن ٻنهي جهڙي شيءِ سان پناهه نه گهري آهي: “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”»
ٻي سند: نسائي فرمايو: قتيبه اسان کي روايت ٻڌائي، ليث کان، ابن عجلان کان، سعيد المقبري کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: مان رسول الله ﷺ سان گڏ هلي رهيو هوس. پاڻ فرمايائون: «اي عقبه، چئو.» مون چيو: ڇا چوان؟ پاڻ خاموش رهيا. پوءِ فرمايائون: «چئو.»
مون چيو: اي الله جا رسول، ڇا چوان؟ پاڻ خاموش رهيا. مون چيو: اي الله، ان کي مون ڏانهن موٽاءِ. پاڻ فرمايائون: «اي عقبه، چئو.» مون چيو: اي الله جا رسول، ڇا چوان؟ پاڻ فرمايائون: «“چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”» مون اها پڙهي، تان جو پڇاڙيءَ تائين پهتس.
پوءِ فرمايائون: «چئو.» مون چيو: ڇا چوان؟ پاڻ فرمايائون: «“چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”» مون اها به پڙهي، تان جو پڇاڙيءَ تائين پهتس. پوءِ رسول الله ﷺ فرمايائون: «نه ڪنهن سوال ڪندڙ انهن ٻنهي جهڙو سوال ڪيو آهي، ۽ نه ڪنهن پناهه وٺندڙ انهن ٻنهي جهڙي پناهه ورتي آهي.»
ٻي سند: نسائي فرمايو: محمد بن يسار اسان کي روايت ٻڌائي، عبدالرحمن اسان کي روايت ٻڌائي، معاويه کان، علاء بن حارث کان، مڪحول کان، عقبه بن عامر کان؛ رسول الله ﷺ انهن ٻنهي سورتن کي صبح جي نماز ۾ پڙهيو.
ٻي سند: نسائي فرمايو: قتيبه اسان کي روايت ٻڌائي، ليث کان، يزيد بن ابي حبيب کان، ابو عمران اسلم کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: مان رسول الله ﷺ جي پٺيان لڳس، پاڻ سوار هئا. مون پنهنجو هٿ سندن پير تي رکيو ۽ عرض ڪيم: مون کي سورت هود يا سورت يوسف پڙهائي ڏيو. پاڻ فرمايائون: «الله وٽ “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” کان وڌيڪ نفعو ڏيندڙ ڪا شيءِ تون نه پڙهندين.»
هڪ ٻي حديث: نسائي فرمايو: محمود بن خالد اسان کي روايت ٻڌائي، وليد اسان کي روايت ٻڌائي، ابو عمرو الاوزاعي کان، يحيى بن ابي كثير کان، محمد بن ابراهيم بن الحارث کان، ابو عبدالله کان، ابن عائش الجهني کان؛ نبي ﷺ کيس فرمايو: «اي ابن عائش، ڇا مان توکي انهن بهترين شين بابت نه ٻڌايان، جن جي وسيلي پناهه وٺندڙ پناهه گهرن ٿا؟» هن چيو: ضرور، اي الله جا رسول. پاڻ فرمايائون: «“چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو”؛ اهي ٻئي سورتون آهن.»
عقبه کان آيل اهي سندون لڳ ڀڳ تواتر جي درجي جون آهن، ۽ حديث جي گهڻن محققن وٽ يقيني علم ڏين ٿيون. صدي بن عجلان ۽ فروه بن مجاهد جي عقبه کان روايت ۾ اڳ ۾ گذري چڪو آهي: «ڇا مان توکي ٽي سورتون نه سيکاريان، جن جهڙيون تورات، انجيل، زبور ۽ فرقان ۾ نازل نه ٿيون؟ “چئو: الله هڪ آهي”، “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”»
هڪ ٻي حديث: امام احمد فرمايو: اسماعيل اسان کي روايت ٻڌائي، جريري کان، ابو العلاء کان؛ هن چيو: هڪ ماڻهو ٻڌايو: اسان هڪ سفر ۾ رسول الله ﷺ سان گڏ هئاسين، ماڻهو واري واري سان سواري ڪندا هئا ۽ منجهند جي وقت پاڻي ٿورو هو. رسول الله ﷺ جي واري ۽ منهنجي واري آئي، پوءِ پاڻ مون وٽ پهتا ۽ منهنجي ڪلهي تي هٿ هڻي فرمايائون: «“چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”» رسول الله ﷺ اها پڙهي ۽ مون به ساڻن گڏ پڙهي. پوءِ فرمايائون: «“چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”»
پاڻ اها پڙهي ۽ مون به ساڻن گڏ پڙهي. پوءِ فرمايائون: «جڏهن نماز پڙهين ته اهي ٻئي پڙهه.» ظاهر آهي ته هي ماڻهو عقبه بن عامر هو، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو. نسائي به يعقوب بن ابراهيم کان، ابن عليه کان اها روايت ڪئي.
هڪ ٻي حديث: نسائي فرمايو: محمد بن المثنى اسان کي روايت ٻڌائي، محمد بن جعفر کان، عبدالله بن سعيد کان؛ هن چيو: يزيد بن رومان مون کي عقبه بن عامر کان، عبدالله الاسلمي ــ يعني ابن انيس ــ کان ٻڌايو ته رسول الله ﷺ پنهنجو هٿ سندس سيني تي رکيو، پوءِ فرمايائون: «چئو.» مون کي سمجهه ۾ نه آيو ته ڇا چوان. پوءِ فرمايائون: «چئو.» مون چيو: «چئو: الله هڪ آهي.»
پوءِ فرمايائون: «چئو.» مون چيو: «مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو، پيدا ڪيل شين جي شر کان»، تان جو اها پوري ڪيم. پوءِ فرمايائون: «چئو.» مون چيو: «چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو»، تان جو اها پوري ڪيم. پوءِ رسول الله ﷺ فرمايائون: «اهڙيءَ طرح پناهه وٺ؛ پناهه وٺندڙن ڪڏهن به انهن جهڙي شيءِ سان پناهه نه ورتي آهي.»
هڪ ٻي حديث: نسائي فرمايو: عمرو بن علي ابو حفص اسان کي روايت ٻڌائي، بدل اسان کي روايت ٻڌائي، شداد بن سعيد ابو طلحه کان، سعيد الجريري کان، ابو نضره کان، جابر بن عبدالله کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ مون کي فرمايو: «اي جابر، پڙهه.» مون چيو: منهنجا پيءُ ۽ ماءُ اوهان تي قربان، ڇا پڙهان؟ پاڻ فرمايائون: «پڙهه: “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”» مون اهي ٻئي پڙهيون، ته پاڻ فرمايائون: «اهي پڙهندو ڪر؛ تون انهن جهڙيون ٻيون نه پڙهندين.»
عائشه رضي الله عنها جي حديث اڳ ۾ اچي چڪي آهي ته رسول الله ﷺ اهي سورتون پڙهندا، پنهنجن ٻنهي هٿن ۾ ڦوڪ ڏيندا، ۽ انهن سان پنهنجو مٿو، چهرو ۽ جسم جو اڳيون حصو مهٽيندا هئا. امام مالڪ ابن شهاب کان، عروه کان، عائشه کان روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ جڏهن بيمار ٿيندا هئا ته پاڻ تي معوذتين پڙهي ڦوڪ ڏيندا هئا. جڏهن سندن بيماري سخت ٿي وئي، ته مان اهي پڙهي سندن هٿ سان کين مهٽيندي هيس، ان جي برڪت جي اميد رکندي. بخاري عبدالله بن يوسف کان، مسلم يحيى بن يحيى کان، ابو داود قعنبي کان، نسائي قتيبه کان ــ ۽ ابن القاسم ۽ عيسى بن يونس جي روايتن مان ــ ۽ ابن ماجه معن ۽ بشر بن عمر کان؛ انهن اٺن ڄڻن مالڪ کان اها روايت ڪئي.
سورت «ن» جي پڇاڙيءَ ۾ ابو سعيد جي ابو نضره کان روايت به اچي چڪي آهي ته رسول الله ﷺ جنن ۽ انسانن جي نظرِ بد کان پناهه گهرندا هئا. جڏهن معوذتين نازل ٿيون ته انهن ٻنهي کي اختيار ڪيائون ۽ باقي ڇڏيا. ترمذي، نسائي ۽ ابن ماجه اها روايت ڪئي. ترمذي چيو: حديث حسن آهي.
ابن ابي حاتم چيو: احمد بن عصام اسان کي روايت ٻڌائي، ابو احمد الزبيري اسان کي روايت ٻڌائي، حسن بن صالح کان، عبدالله بن محمد بن عقيل کان، جابر کان؛ هن چيو: «الفلق» صبح آهي. عوفي ابن عباس کان روايت ڪئي ته «الفلق» صبح آهي. مجاهد، سعيد بن جبير، عبدالله بن محمد بن عقيل، حسن، قتاده، محمد بن ڪعب القرظي، ابن زيد ۽ مالڪ، زيد بن اسلم کان به اهڙي ڳالهه روايت ڪئي آهي. قرظي، ابن زيد ۽ ابن جرير چيو: اهو الله تعالى جي هن قول «صبح کي ڦاڙيندڙ» وانگر آهي.
ابن عباس کان علي بن ابي طلحه روايت ڪئي ته «الفلق» معنيٰ مخلوق آهي. ضحاڪ به چيو: الله پنهنجي نبي ﷺ کي حڪم ڏنو ته سڄي مخلوق جي شر کان پناهه گهري. ڪعب الاحبار چيو: «الفلق» جهنم ۾ هڪ گهر آهي؛ جڏهن اهو کوليو ويندو ته ان جي سخت گرميءَ سبب سڀ دوزخي رڙيون ڪندا. ابن ابي حاتم اها ڳالهه روايت ڪئي، پوءِ چيو: منهنجي پيءُ سهيل بن عثمان کان، هڪ نالي ٻڌايل شخص کان، سدي کان، زيد بن علي کان، پنهنجي ابن ڏاڏن کان روايت ڪئي ته انهن چيو: «الفلق» جهنم جي تري ۾ هڪ کڏ آهي، جنهن تي ڍڪ رکيل آهي؛ جڏهن اهو هٽايو ويندو ته ان مان باهه نڪرندي ۽ ان جي سخت گرميءَ سبب جهنم دانهون ڪندي. عمرو بن عبسه، سدي ۽ ٻين کان به اهڙي روايت آهي.
ان بابت هڪ منڪر مرفوع حديث به آئي آهي. ابن جرير چيو: اسحاق بن وهب الواسطي مون کي روايت ٻڌائي، مسعود بن موسى بن مشكان الواسطي اسان کي روايت ٻڌائي، نصر بن خزيمه الخراساني کان، شعيب بن صفوان کان، محمد بن ڪعب القرظي کان، ابو هريره کان، نبي ﷺ کان؛ پاڻ فرمايائون: «الفلق جهنم ۾ هڪ ڍڪيل کڏ آهي.» ان جي سند غريب آهي ۽ مرفوع هجڻ صحيح ناهي. ابو عبدالرحمن الحبلي چيو: «الفلق» جهنم جي نالن مان هڪ آهي.
ابن جرير چيو: صحيح قول پهريون آهي، يعني اهو صبح جو ڦاٽڻ آهي. اهو ئي صحيح آهي ۽ امام بخاري رحمه الله جي پنهنجي صحيح ۾ به پسند ڪيل قول آهي.
«۽ اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي.» مجاهد چيو: «اونداهي ڪندڙ، جڏهن ڇانئجي وڃي» مان مراد رات آهي، جڏهن سج لهي وڃي. بخاري اها ڳالهه کانئس نقل ڪئي آهي، ۽ ابن ابي نجيح به کانئس روايت ڪئي. ابن عباس، محمد بن ڪعب القرظي، ضحاڪ، خصيف، حسن ۽ قتاده به چيو: ان مان مراد رات آهي، جڏهن اها پنهنجي اونداهيءَ سان اچي.
زهري چيو: ان مان مراد سج آهي، جڏهن اهو لهي. عطيه ۽ قتاده کان روايت آهي: رات جڏهن ڇانئجي وڃي، يعني جڏهن اها گذري وڃي. ابو المهزم، ابو هريره کان روايت ڪئي: «اونداهي ڪندڙ» مان مراد تارو آهي. ابن زيد چيو: عرب چوندا هئا ته «الغاسق» ثريا تاري جو لهڻ آهي؛ ان جي لهڻ وقت بيماريون ۽ وبائون گهڻيون ٿينديون هيون، ۽ ان جي اڀرڻ وقت گهٽجي وينديون هيون.
ابن جرير چيو: هنن وٽ هڪ روايت آهي؛ نصر بن علي مون کي روايت ٻڌائي، بڪار بن عبدالله ــ همام جو ڀائٽيو ــ مون کي روايت ٻڌائي، محمد بن عبدالعزيز بن عمر بن عبدالرحمن بن عوف کان، پنهنجي پيءُ کان، ابو سلمه کان، ابو هريره کان، نبي ﷺ کان: «۽ اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي» بابت فرمايائون: «ان مان مراد لهندڙ تارو آهي.» مان چوان ٿو: هي حديث نبي ﷺ ڏانهن مرفوع هجڻ صحيح ناهي.
ابن جرير چيو: ٻين چيو ته ان مان مراد چنڊ آهي. هن قول جي بنيادي دليل امام احمد جي اها روايت آهي: ابو داود الحفري اسان کي روايت ٻڌائي، ابن ابي ذئب کان، حارث کان، ابو سلمه کان؛ هن چيو: عائشه رضي الله عنها فرمايو: رسول الله ﷺ منهنجو هٿ پڪڙي مون کي چنڊ ڏيکاريو، جڏهن اهو اڀري رهيو هو، ۽ فرمايائون: «هن اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي، الله جي پناهه وٺ.» ترمذي ۽ نسائي به پنهنجي تفسير جي ڪتابن ۾ محمد بن عبدالرحمن بن ابي ذئب کان، سندس مامي حارث بن عبدالرحمن کان اها روايت ڪئي. ترمذي چيو: حسن صحيح آهي.
ان جا لفظ هي آهن: «هن کان الله جي پناهه وٺ؛ بيشڪ هي اونداهي ڪندڙ آهي، جڏهن ڇانئجي وڃي.» نسائي جي لفظن ۾ آهي: «هن کان الله جي پناهه وٺ؛ هي اونداهي ڪندڙ آهي، جڏهن ڇانئجي وڃي.» پهرين قول وارن، جيڪي چون ٿا ته ان مان مراد رات آهي، جڏهن اها داخل ٿئي، چيو: هيءَ ڳالهه اسان جي قول جي خلاف ناهي؛ ڇو ته چنڊ رات جي نشاني آهي ۽ ان جو اثر رڳو رات ۾ هوندو آهي. اهڙيءَ طرح تارا به رڳو رات ۾ چمڪندا آهن.
تنهنڪري مطلب اسان جي بيان ڪيل ڳالهه ڏانهن موٽي ٿو، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو.
«۽ ڳنڍين ۾ ڦوڪيندڙين جي شر کان.» مجاهد، عڪرمه، حسن، قتاده ۽ ضحاڪ چيو: ان مان مراد جادوگر عورتون آهن. مجاهد چيو: جڏهن اهي منتر پڙهي ڳنڍين ۾ ڦوڪ ڏينديون آهن. ابن جرير چيو: ابن عبدالأعلى اسان کي روايت ٻڌائي، ابن ثور کان، معمر کان، ابن طاوس کان، پنهنجي پيءُ کان؛ هن چيو: نانگن جي ڏنگ ۽ چرين جي منترن کان وڌيڪ شرڪ جي ويجهو ڪا شيءِ ناهي.
هڪ ٻي حديث ۾ آهي ته جبرائيل رسول الله ﷺ وٽ آيو ۽ چيائين: اي محمد، ڇا اوهان کي تڪليف آهي؟ پاڻ فرمايائون: «ها.» جبرائيل چيو: «الله جي نالي سان مان اوهان تي دم ڪريان ٿو، هر اهڙي بيماريءَ کان جيڪا اوهان کي تڪليف ڏئي، هر حسد ڪندڙ جي شر ۽ نظرِ بد کان؛ الله اوهان کي شفا ڏئي.» شايد اها تڪليف سندن ان بيماريءَ واري هئي، جڏهن مٿن جادو ڪيو ويو.
پوءِ الله تعالى کين عافيت ۽ شفا ڏني، يهودي جادوگرن ۽ حسد ڪندڙن جو مڪر سندن ئي مٿي موٽائي ڇڏيو، سندن تدبير کي سندن تباهي بڻايو ۽ کين رسوا ڪيو. پر ان هوندي به رسول الله ﷺ ڪڏهن به يهوديءَ کي ميار نه ڏني؛ الله ڪافي ٿيو، شفا ڏنائين ۽ عافيت ڏنائين.
امام احمد فرمايو: ابو معاويه اسان کي روايت ٻڌائي، اعمش کان، يزيد بن حيان کان، زيد بن ارقم کان؛ هن چيو: هڪ يهودي رسول الله ﷺ تي جادو ڪيو، جنهن سبب پاڻ ڪجهه ڏينهن بيمار رهيا. جبرائيل وٽن آيو ۽ چيائين: يهودين مان هڪ ماڻهو اوهان تي جادو ڪيو آهي، هن فلاڻي کوهه ۾ اوهان لاءِ ڳنڍون ٻڌيون آهن؛ ڪنهن کي موڪليو ته اهي کڻي اچي. رسول الله ﷺ ماڻهو موڪليو، ان ڳنڍن کي ڪڍي آندو. پاڻ انهن کي کوليو، ته رسول الله ﷺ ائين اٿي بيٺا ڄڻ ڪنهن بند مان ڇڏائجي ويا هجن.
پاڻ ان يهوديءَ بابت ڪجهه نه چيو ۽ مرڻ تائين ان جي چهري ڏانهن به نه ڏٺائون. نسائي هن روايت کي هناد کان، ابو معاويه محمد بن حازم الضرير کان بيان ڪيو.
بخاري پنهنجي صحيح جي «ڪتاب الطب» ۾ چيو: عبدالله بن محمد اسان کي روايت ٻڌائي؛ هن چيو: مون سفيان بن عيينه کي چوندي ٻڌو ته سڀ کان پهرين اسان کي ابن جريج اها حديث ٻڌائي. هن چيو: عروه جي گهراڻي مون کي عروه کان ٻڌايو. پوءِ مون هشام کان پڇيو، ته هن پنهنجي پيءُ کان، عائشه کان اسان کي روايت ٻڌائي: رسول الله ﷺ تي جادو ڪيو ويو، ايتري تائين جو پاڻ سمجهندا هئا ته زالن وٽ ويا آهن، حالانڪه ويا نه هئا. سفيان چيو: جڏهن جادوءَ جو اثر اهڙو ٿئي ته اهو سخت ترين قسم آهي.
پوءِ پاڻ فرمايائون: «اي عائشه، ڇا توکي خبر آهي ته الله مون کي ان بابت جواب ڏنو، جنهن بابت مون کانئس پڇيو هو؟ ٻه ماڻهو مون وٽ آيا. انهن مان هڪ منهنجي مٿي وٽ ۽ ٻيو منهنجي پيرن وٽ ويٺو. مٿي وٽ ويٺل ماڻهو ٻئي کان پڇيو: هن ماڻهوءَ کي ڇا ٿيو آهي؟
هن چيو: مٿس جادو ڪيو ويو آهي. پڇيائين: ڪنهن جادو ڪيو؟ چيائين: لبيد بن اعصم، جيڪو بني زريق مان هڪ ماڻهو ۽ يهودين جو حليف هو، منافق هو. پڇيائين: ڪهڙي شيءِ ۾؟ چيائين: ڪنگهي ۽ ان مان نڪتل وارن ۾. پڇيائين: ڪٿي؟ چيائين: نر کجيءَ جي ٻُوڙي جي کوپي ۾، بير ذروان جي کوهه ۾، کوهه جي هيٺئين پاسي واري پٿر هيٺ.»
عائشه چيو: پاڻ کوهه وٽ ويا ۽ اها شيءِ ڪڍي آندائون. پوءِ فرمايائون: «هي اهو کوهه آهي، جيڪو مون کي ڏيکاريو ويو هو؛ ان جو پاڻي مهنديءَ جي ڳاڙهي پاڻيءَ جهڙو ۽ کجيءَ جا وڻ شيطانن جي مٿن جهڙا لڳا.» پاڻ اها شيءِ ڪڍيائون. مون عرض ڪيو: ڇا پوءِ اوهان جادوءَ جو اثر ختم ڪرڻ وارو عمل نه ڪيو؟
پاڻ فرمايائون: «الله مون کي شفا ڏني آهي؛ مون کي پسند نه آهي ته ماڻهن مان ڪنهن جي خلاف شر پيدا ڪريان.»
عيسى بن يونس، ابو ضمره انس بن عياض، ابو اسامه ۽ يحيى القطان جي روايتن ۾ به هيءُ قصو سند سان آيو آهي، ۽ انهن ۾ آهي: «عائشه چيو: ايتري تائين جو پاڻ کي خيال ٿيندو هو ته ڪا شيءِ ڪئي اٿن، حالانڪه اها نه ڪئي هئائون.» انهن وٽ هي به آهي: «پاڻ حڪم ڏنائون ته کوهه کي ڍڪي ڇڏيو وڃي.» هشام کان ابن ابي الزناد ۽ ليث بن سعد به اها روايت ڪئي. مسلم به ابو اسامه حماد بن اسامه ۽ عبدالله بن نمير جي حديث سان اها روايت ڪئي.
احمد عفان کان، وهيب کان، هشام کان به اها روايت ڪئي. امام احمد ابراهيم بن خالد کان، رباح کان، معمر کان، هشام کان، پنهنجي پيءُ کان، عائشه کان به روايت ڪئي ته رسول الله ﷺ ڇهه مهينا رهيا، پاڻ کي ائين لڳندو هو ته زالن وٽ ويا آهن، حالانڪه نه ويا هئا. پوءِ ٻه فرشتا وٽن آيا؛ هڪ سندن مٿي وٽ ۽ ٻيو پيرن وٽ ويٺو. انهن مان هڪ ٻئي کان پڇيو: هن کي ڇا ٿيو آهي؟
هن چيو: مٿس جادو ڪيو ويو آهي. پڇيائين: ڪنهن جادو ڪيو؟ چيائين: لبيد بن اعصم. پوءِ مڪمل حديث بيان ڪيائين.
استاد مفسر ثعلبي پنهنجي تفسير ۾ چيو: ابن عباس ۽ عائشه رضي الله عنهما چيو ته يهودين مان هڪ نوجوان رسول الله ﷺ جي خدمت ڪندو هو. يهودين کيس پاڻ سان ملائي، تان جو هن نبي ﷺ جي مٿي جا ڪجھ وار ۽ ڪنگهي جا ڪجھ ڏند کڻي يهودين کي ڏنا، پوءِ انهن انهن شين سان پاڻ تي جادو ڪيو. اهو ڪم انهن مان هڪ شخص ڪيو، جنهن جو نالو لبيد بن اعصم هو. پوءِ اها شيءِ بني زريق جي هڪ کوهه ۾ لڪايائين، جنهن کي ذروان چوندا هئا.
رسول الله ﷺ بيمار ٿي پيا، مٿي جا وار ڇڻڻ لڳا، ڇهه مهينا ائين رهيا جو پاڻ سمجهندا هئا ته زالن وٽ ويا آهن، حالانڪه ويا نه هئا؛ جسم ڳرندو پئي ويو ۽ خبر نه پئي پئي ته کين ڇا ٿيو آهي. هڪ ڀيري پاڻ ستل هئا ته ٻه فرشتا وٽن آيا. هڪ مٿي وٽ ۽ ٻيو پيرن وٽ ويٺو. پيرن وٽ ويٺل مٿي وٽ ويٺل کان پڇيو: هن ماڻهوءَ کي ڇا ٿيو آهي؟
هن چيو: مٿس جادو ڪيو ويو آهي. پڇيائين: ڪير جادوگر آهي؟ چيائين: يهودي لبيد بن اعصم. پڇيائين: ڪهڙي شيءِ سان؟ چيائين: ڪنگهي ۽ ان مان نڪتل وارن سان. پڇيائين: ڪٿي آهي؟ چيائين: نر کجيءَ جي ٻوڙي جي کوپي ۾، کوهه ذروان جي تري واري پٿر هيٺ.
کجوريءَ جو کوپو کجيءَ جي ٻوڙي جو کل آهي ۽ «راعوفه» کوهه جي تري ۾ نڪتل پٿر آهي، جنهن تي پاڻي ڪڍندڙ بيهندو آهي.
رسول الله ﷺ گهٻرائجي اٿيا ۽ فرمايائون: «اي عائشه، ڇا توکي خبر نه آهي ته الله مون کي منهنجي بيماريءَ بابت ٻڌايو آهي؟» پوءِ رسول الله ﷺ علي، زبير ۽ عمار بن ياسر کي موڪليو. انهن کوهه جو پاڻي ڪڍيو؛ اهو مهنديءَ جي ڳاڙهي پاڻيءَ جهڙو هو. پوءِ پٿر هٽايائون ۽ کجوريءَ جو کوپو ڪڍيائون.
ان ۾ سندن مٿي جا وار ۽ ڪنگهي جا ڏند هئا، ۽ هڪ ڌاڳو هو، جنهن ۾ ٻارهن ڳنڍون ٻڌل هيون، ۽ انهن ۾ سُيون ٽنبيل هيون. پوءِ الله تعالى اهي ٻه سورتون نازل ڪيون. پاڻ جيئن ئي ڪا آيت پڙهندا هئا، هڪ ڳنڍ کلي ويندي هئي. آخري ڳنڍ کلڻ تي رسول الله ﷺ کي هلڪائي محسوس ٿي ۽ پاڻ ائين اٿي بيٺا ڄڻ ڪنهن بند مان ڇڏائجي ويا هجن.
جبرائيل عليه السلام چوندو هو: «الله جي نالي سان مان اوهان تي دم ڪريان ٿو، هر اهڙي شيءِ کان جيڪا اوهان کي تڪليف ڏئي، حسد ڪندڙ ۽ نظرِ بد کان؛ الله اوهان کي شفا ڏئي.» ماڻهن عرض ڪيو: اي الله جا رسول، ڇا اسين ان خبيث ماڻهوءَ کي وٺي قتل نه ڪريون؟ پاڻ فرمايائون: «الله مون کي شفا ڏني آهي؛ مون کي پسند نه آهي ته ماڻهن ۾ ڪو شر ڀڙڪايان.»
ثعلبي اها ڳالهه بنا سند جي نقل ڪئي آهي. ان ۾ ڪي عجيب ڳالهيون ۽ ڪي سخت منڪر ڳالهيون آهن، پر ان جي ڪجهه حصن لاءِ اڳ بيان ڪيل روايتن ۾ شاهديون موجود آهن، ۽ الله بهتر ڄاڻي ٿو.
الله تعالى جي قول «جيڪي پيدا ڪيائين، تن جي شر کان» جو مطلب آهي: سڀني پيدا ڪيل شين جي شر کان. ثابت البناني ۽ حسن بصري چيو: جهنم، ابليس ۽ سندس اولاد به انهن ۾ شامل آهن، جيڪي الله پيدا ڪيا.
سعيد بن جبير ابن عباس کان «وسوسو ڪندڙ، پوئتي هٽندڙ» بابت روايت ڪئي ته هن چيو: شيطان بني آدم جي دل تي ويٺو رهي ٿو؛ جڏهن ماڻهو غافل ۽ بي خبر ٿئي ٿو ته وسوسو وجهي ٿو، ۽ جڏهن الله کي ياد ڪري ٿو ته پوئتي هٽي وڃي ٿو. مجاهد ۽ قتاده به ائين چيو. معتمر بن سليمان پنهنجي پيءُ کان روايت ڪئي: مون کي ٻڌايو ويو ته شيطان، يا وسوسو ڪندڙ، بني آدم جي دل ۾ ڏک ۽ خوشيءَ جي وقت وسوسو وجهي ٿو؛ جڏهن الله کي ياد ڪيو وڃي ٿو ته پوئتي هٽي وڃي ٿو. عوفي ابن عباس کان «وسوسو» بابت روايت ڪئي ته هن چيو: اهو شيطان آهي؛ حڪم ڏئي ٿو، پوءِ جڏهن سندس ڳالهه مڃي وڃي ٿي ته پوئتي هٽي وڃي ٿو.
هي الله عزوجل جي صفتن مان ٽي صفتون آهن: پالڻھائپ، بادشاهت ۽ الوهيت. هو هر شيءِ جو پالڻھار، مالڪ ۽ معبود آهي. سڀ شيون سندس پيدا ڪيل ۽ سندس ملڪيت آهن، ۽ سندس ٻانها آهن. تنهنڪري پناهه وٺندڙ کي حڪم ڏنو ويو ته انهن صفتن واري الله جي پناهه وٺي، وسوسو ڪندڙ، پوئتي هٽندڙ جي شر کان.
اهو انسان تي مقرر ڪيل شيطان آهي؛ بني آدم مان ڪو به اهڙو ناهي، جنهن سان هڪ ساٿي شيطان نه هجي، جيڪو کيس بي حيائيءَ جا ڪم سهڻا ڪري ڏيکاري ۽ کيس نقصان پهچائڻ ۾ ڪا ڪسر نه ڇڏي. الله جنهن کي بچائي، سو ئي بچيل آهي. صحيح حديث ۾ ثابت آهي ته رسول الله ﷺ فرمايو: «توهان مان هر هڪ سان سندس ساٿي مقرر ڪيو ويو آهي.» صحابه عرض ڪيو: اوهان سان به، اي الله جا رسول؟
پاڻ فرمايائون: «ها، پر الله ان جي مقابلي ۾ منهنجي مدد ڪئي، پوءِ اهو فرمانبردار ٿي ويو؛ هاڻي اهو مون کي رڳو ڀلائيءَ جو حڪم ڏئي ٿو.»
صحيح ۾ انس جي حديث به ثابت آهي، صفية جي ان واقعي بابت جڏهن هوءَ اعتڪاف ۾ ويٺل نبي ﷺ جي ملاقات لاءِ آئي ۽ پاڻ رات جو کيس گهر موٽائڻ لاءِ ٻاهر نڪتا. انصارن جا ٻه ماڻهو کين مليا. جڏهن انهن رسول الله ﷺ کي ڏٺو ته تيزيءَ سان هليا. پاڻ فرمايائون: «پنهنجي جاءِ تي بيهو، هي صفية بنت حيي آهي.»
انهن عرض ڪيو: سبحان الله، اي الله جا رسول! پاڻ فرمايائون: «شيطان بني آدم ۾ رت جي وهڪري وانگر هلندو آهي، ۽ مون کي ڊپ ٿيو ته هو اوهان جي دلين ۾ ڪا ڳالهه، يا شر، وجهي ڇڏي.»
حافظ ابو يعلى الموصلي فرمايو: محمد بن بحر اسان کي روايت ٻڌائي، عدي بن ابي عماره اسان کي روايت ٻڌائي، زياد النميري کان، انس بن مالڪ کان؛ رسول الله ﷺ فرمايو: «شيطان بني آدم جي دل تي پنهنجي چهنب رکي ٿو؛ جڏهن ماڻهو الله کي ياد ڪري ٿو ته هو پوئتي هٽي وڃي ٿو، ۽ جڏهن وساري ٿو ته سندس دل کي ڳڙڪائي وٺي ٿو. اهو ئي وسوسو ڪندڙ، پوئتي هٽندڙ آهي.» هي غريب حديث آهي.
امام احمد فرمايو: محمد بن جعفر اسان کي روايت ٻڌائي، شعبه کان؛ هن چيو: مون ابو تميمه کي رسول الله ﷺ جي پٺيان سوار شخص کان روايت ڪندي ٻڌو. هن چيو: نبي ﷺ جي گڏهه ٿاٻڙيو، ته مون چيو: شيطان تباهه ٿئي. نبي ﷺ فرمايو: «ائين نه چئه ته شيطان تباهه ٿئي؛ جڏهن تون ائين چوندو آهين ته هو وڏائي ڪري ٿو ۽ چوي ٿو: مون پنهنجي طاقت سان کيس ڪيرايو. ۽ جڏهن تون “بسم الله” چوندو آهين ته هو ننڍڙو ٿي مکيءَ جهڙو ٿي وڃي ٿو.»
اها روايت رڳو احمد ڪئي آهي، ان جي سند سٺي ۽ مضبوط آهي. ان مان معلوم ٿئي ٿو ته جڏهن به دل الله کي ياد ڪري ٿي، شيطان ننڍڙو ٿئي ٿو ۽ مغلوب ٿئي ٿو؛ ۽ جڏهن الله کي ياد نه ڪيو وڃي ته هو وڏو ٿي غالب اچي ٿو.
امام احمد فرمايو: ابو بڪر الحنفي اسان کي روايت ٻڌائي، ضحاڪ بن عثمان کان، سعيد المقبري کان، ابو هريره کان؛ رسول الله ﷺ فرمايو: «جڏهن توهان مان ڪو مسجد ۾ هوندو آهي ته شيطان وٽس اچي، ان سان ائين جڪڙجي ويندو آهي جيئن ماڻهو پنهنجي سواريءَ کي جڪڙي ٿو. جڏهن هو ان سان مانوس ٿي وڃي ٿو ته کيس سوڙهو ڪري ٻڌي ٿو ــ يا سندس وات ۾ لغام وجهي ٿو.» ابو هريره چيو: اوهان اهو ڏسو ٿا؛ جنهن کي ٻڌل ڏسو ٿا، اهو هڪ پاسي جهڪيل هوندو آهي ۽ الله کي ياد نه ڪندو آهي، ۽ جنهن جي وات ۾ لغام هوندو آهي، اهو وات کولي ويٺو هوندو آهي ۽ الله عزوجل کي ياد نه ڪندو آهي. اها روايت رڳو احمد ڪئي آهي.
ڇا هيءَ ڳالهه رڳو بني آدم لاءِ خاص آهي، جيئن ظاهر آهي، يا بني آدم ۽ جن ٻنهي کي شامل آهي؟ ان بابت ٻه قول آهن. ٻئي قول موجب جن به «ماڻهن» جي لفظ ۾ تغليب جي طريقي سان شامل آهن. ابن جرير چيو: جنن مان ڪجهه ماڻهن لاءِ «مرد» جو لفظ به استعمال ڪيو ويو آهي، تنهنڪري انهن لاءِ «ماڻهو» جو لفظ استعمال ڪرڻ عجيب ناهي.
پوءِ الله تعالى انهن کي بيان ڪندي فرمايو: «جنن ۽ انسانن مان». اهو ٻئي قول کي مضبوط ڪري ٿو. هڪ قول اهو آهي ته «جنن ۽ انسانن مان» ان جي وضاحت آهي، جيڪو ماڻهن جي سينن ۾ وسوسو وجهي ٿو؛ يعني جنن ۽ انسانن مان شيطانن جو وسوسو. جيئن الله تعالى فرمايو: «۽ اهڙيءَ طرح اسان هر نبيءَ لاءِ انسانن ۽ جنن مان شيطانن کي دشمن بڻايو؛ اهي هڪ ٻئي ڏانهن دوکي لاءِ سينگاريل ڳالهه وسوسو وجهن ٿا» (الأنعام ٦:١١٢).
امام احمد به روايت ڪئي: وڪيع اسان کي ٻڌايو، مسعودي کان، ابو عمر الدمشقي کان، عبيد بن الخشخاش کان، ابو ذر کان؛ هن چيو: مان رسول الله ﷺ وٽ آيس، پاڻ مسجد ۾ هئا، پوءِ مان ويٺس. پاڻ فرمايائون: «اي ابو ذر، نماز پڙهي اٿئي؟» مون چيو: نه. پاڻ فرمايائون: «اٿ ۽ نماز پڙهه.»
پوءِ مون نماز پڙهي ويٺس. پاڻ فرمايائون: «اي ابو ذر، جنن ۽ انسانن جي شيطانن جي شر کان الله جي پناهه وٺ.» مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، ڇا انسانن جا به شيطان ٿيندا آهن؟ پاڻ فرمايائون: «ها.» مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، نماز بابت؟
پاڻ فرمايائون: «اها بهترين عبادت آهي؛ جيڪو چاهي گهٽ پڙهي، ۽ جيڪو چاهي وڌيڪ.» مون عرض ڪيو: روزي بابت ڇا؟ پاڻ فرمايائون: «اها فرض آهي، جيڪا ڪافي ٿئي ٿي، ۽ الله وٽ وڌيڪ ثواب آهي.» مون عرض ڪيو: صدقي بابت؟ پاڻ فرمايائون: «ڪيترائي ڀيرا وڌايو ويندو آهي.»
مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، ان مان سڀ کان ڀلو ڪهڙو آهي؟ پاڻ فرمايائون: «ٿوري مال واري جي محنت، يا غريب کي ڳجهي طرح ڏيڻ.» مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، سڀ کان پهريون نبي ڪير هو؟ پاڻ فرمايائون: «آدم.» مون عرض ڪيو: ڇا هو نبي هو؟
پاڻ فرمايائون: «ها، اهڙو نبي جنهن سان الله ڪلام ڪيو.» مون عرض ڪيو: رسول ڪيترا هئا؟ پاڻ فرمايائون: «ٽي سئو ۽ ڪجهه وڌيڪ، وڏي جماعت.» هڪ ڀيري فرمايائون: «پندرهن.» مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، اوهان تي نازل ٿيل سڀ کان وڏي آيت ڪهڙي آهي؟
پاڻ فرمايائون: «آيت الڪرسي: الله، ان کان سواءِ ڪو معبود ناهي، اهو زندهه ۽ قائم رکڻ وارو آهي.» نسائي به ابو عمر الدمشقي جي حديث سان اها روايت ڪئي. ابو حاتم بن حبان پنهنجي صحيح ۾ ٻي سند ۽ گهڻي ڊگهي متن سان اها حديث روايت ڪئي آهي؛ الله بهتر ڄاڻي ٿو.
امام احمد فرمايو: وڪيع اسان کي روايت ٻڌائي، سفيان کان، منصور کان، ذر بن عبدالله الهمداني کان، عبدالله بن شداد کان، ابن عباس کان؛ هن چيو: هڪ ماڻهو نبي ﷺ وٽ آيو ۽ عرض ڪيائين: اي الله جا رسول، منهنجي دل ۾ اهڙيون ڳالهيون اچن ٿيون جو انهن کي زبان تي آڻڻ کان وڌيڪ مون کي آسمان تان ڪري پوڻ پسند آهي. نبي ﷺ فرمايائون: «الله وڏو آهي، الله وڏو آهي؛ سڀ ساراهه الله لاءِ آهي، جنهن شيطان جي مڪر کي وسوسن تائين محدود ڪري ڇڏيو.» ابو داود ۽ نسائي به منصور کان اها روايت ڪئي؛ نسائي اعمش جو نالو به وڌايو آهي. تفسير ختم ٿي.
الله لاءِ ئي حمد ۽ احسان آهي. سڀ ساراهه جهانن جي پالڻھار الله لاءِ آهي. الله اسان جي سردار محمد ﷺ، سندس آل ۽ صحابين تي رحمتون نازل ڪري، ۽ سڀني صحابه کان راضي ٿئي. الله اسان لاءِ ڪافي آهي ۽ اهو بهترين ڪارساز آهي. اهو لکڻ ٢٨٥ھ سال جي جمادى الاول مهيني جي ڏهين تاريخ تي پورو ٿيو. حمد رڳو الله لاءِ آهي.
البغوي جي تفسير
«۽ اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي.» ابو الحسن السرخسي اسان کي خبر ڏني، زاهر بن احمد اسان کي خبر ڏني، جعفر بن محمد المغلس اسان کي ٻڌايو، هارون بن اسحاق الهمداني اسان کي ٻڌايو، وڪيع کان، ابن ابي ذئب کان، سندس مامي حارث بن عبدالرحمن کان، ابو سلمه کان، عائشه کان؛ هن چيو: نبي ﷺ منهنجو هٿ پڪڙي چنڊ ڏانهن نهاريو، پوءِ فرمايائون: «اي عائشه، اونداهي ڪندڙ جي شر کان، جڏهن اها ڇانئجي وڃي، الله جي پناهه وٺ. هي اونداهي ڪندڙ آهي، جڏهن اها ڇانئجي وڃي.» هن عمل ۾ مراد چنڊ آهي، جڏهن گرهڻ لڳي، ڪارو ٿي وڃي، ۽ غائب ٿيڻ لڳي.
«وقب» جو مطلب آهي ته اهو گرهڻ ۾ داخل ٿيو، غروب ٿيڻ لڳو ۽ اونداهو ٿي ويو.
ابن عباس چيو: اونداهي ڪندڙ مان مراد رات آهي، جڏهن اها اوڀر کان پنهنجي اونداهيءَ سان اچي، هر شيءِ ۾ داخل ٿئي ۽ ان کي اونداهو ڪري ڇڏي. «الغسق» اونداهيءَ کي چوندا آهن. چوندا آهن: «غسق الليل» ۽ «أغسق» يعني رات اونداهي ٿي وئي. اهو حسن ۽ مجاهد جو قول آهي؛ يعني رات جڏهن اچي ۽ داخل ٿئي.
«وقوب» داخل ٿيڻ کي چوندا آهن؛ يعني سج لهڻ سان رات جو داخل ٿيڻ. مقاتل چيو: ان مان مراد رات جي اونداهي آهي، جڏهن ان جو ڪارو رنگ ڏينهن جي روشنيءَ ۾ داخل ٿئي. هڪ قول موجب رات کي «غاسق» ان ڪري چيو ويو آهي، جو اها ڏينهن کان وڌيڪ ٿڌي آهي؛ «الغسق» جي معنيٰ ٿڌ به آهي. ابن زيد چيو: ان مان مراد ثريا تارو آهي، جڏهن اهو لهي.
چوندا آهن ته ان جي لهڻ وقت بيماريون وڌنديون آهن ۽ اڀرڻ وقت گهٽجي وينديون آهن.
«۽ ڳنڍين ۾ ڦوڪيندڙين جي شر کان»؛ يعني اهي جادوگر عورتون، جيڪي منتر پڙهندي ڌاڳي جي ڳنڍين ۾ ڦوڪ ڏينديون آهن. ابو عبيده چيو: اهي لبيد بن اعصم جون ڌيئرون هيون، جن رسول الله ﷺ تي جادو ڪيو هو.
«۽ حسد ڪندڙ جي شر کان، جڏهن هو حسد ڪري»؛ ان مان مراد يهودي آهن، ڇو ته اهي نبي ﷺ سان حسد ڪندا هئا. هيءَ مدني سورت آهي.
«چؤ: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.» ابن عباس ۽ عائشه رضي الله عنهما چيو: يهودين مان هڪ غلام رسول الله ﷺ جي خدمت ڪندو هو. يهودي سندس ويجهو آيا ۽ لڳاتار کيس ايترو مائل ڪيائون، جو هن نبي ﷺ جي مٿي جا وار ۽ ڪنگهي جا ڪجھ ڏند کڻي يهودين کي ڏنا. انهن انهن شين سان پاڻ تي جادو ڪيو.
اهو ڪم لبيد بن اعصم نالي يهوديءَ ڪيو. پوءِ اهي شيون کوهه ۾ وڌائين. ان سبب ٻئي سورتون نازل ٿيون.
ابو حامد احمد بن عبدالله الصالحي اسان کي خبر ڏني، ابو سعيد محمد بن موسى الصيرفي اسان کي خبر ڏني، ابو العباس محمد بن يعقوب الاصم اسان کي ٻڌايو، محمد بن عبدالله بن... اسان کي خبر ڏني، انس بن عياض کان، سندس پيءُ کان، عائشه کان؛ هن روايت ڪئي ته نبي ﷺ تي جادو ڪيو ويو، ايتري قدر جو پاڻ کي خيال ٿيندو هو ته ڪا شيءِ ڪئي اٿن، حالانڪه اها نه ڪئي هئائون. پاڻ پنهنجي پالڻھار کي دعا گهري، پوءِ فرمايائون: «ڇا توکي خبر آهي ته الله ان ڳالهه بابت مون کي جواب ڏنو آهي، جنهن بابت مون کانئس پڇيو هو؟» عائشه عرض ڪيو: اها ڪهڙي ڳالهه آهي، اي الله جا رسول؟
پاڻ فرمايائون: «ٻه ماڻهو مون وٽ آيا؛ انهن مان هڪ منهنجي مٿي وٽ ۽ ٻيو منهنجي پيرن وٽ ويٺو. انهن مان هڪ ٻئي کان پڇيو: هن ماڻهوءَ کي ڇا ٿيو آهي؟ ٻئي چيو: مٿس جادو ڪيو ويو آهي. پڇيائين: ڪنهن جادو ڪيو؟ چيائين: لبيد بن اعصم. پڇيائين: ڪهڙي شيءِ ۾؟
چيائين: ڪنگهي، ان مان نڪتل وارن ۽ نر کجيءَ جي ٻوڙي جي کوپي ۾. پڇيائين: ڪٿي آهي؟ چيائين: ذروان ۾»؛ ذروان بني زريق جو کوهه آهي. عائشه چيو: رسول الله ﷺ ان کوهه وٽ ويا، پوءِ عائشه وٽ موٽي آيا ۽ فرمايائون: «الله جو قسم، ان جو پاڻي مهنديءَ جي ڳاڙهي پاڻيءَ جهڙو ۽ ان جا کجيءَ جا وڻ شيطانن جي مٿن جهڙا لڳن ٿا.»
عائشه چيو: مون عرض ڪيو: اي الله جا رسول، اوهان ان کي ٻاهر ڇو نه ڪڍيو؟ پاڻ فرمايائون: «الله مون کي شفا ڏني آهي، تنهنڪري مون کي پسند نه آيو ته ان سبب ماڻهن ۾ ڪو شر پيدا ڪريان.» روايت آهي ته اها شيءِ کوهه ۾ هڪ پٿر هيٺ هئي. هنن پٿر مٿي کنيو ۽ کجوريءَ جي ٻوڙي جو کوپو ڪڍيو؛ ان ۾ سندن مٿي جا وار ۽ ڪنگهي جا ڏند هئا.
مطهر بن علي الفارسي اسان کي خبر ڏني، محمد بن ابراهيم الصالحاني اسان کي خبر ڏني، عبدالله بن محمد بن جعفر ابو الشيخ الحافظ اسان کي خبر ڏني، ابن ابي عاصم اسان کي خبر ڏني، ابو بڪر بن ابي شيبه اسان کي ٻڌايو، ابو معاويه کان، اعمش کان، يزيد بن حيان کان، زيد بن ارقم کان؛ هن چيو: هڪ يهودي ماڻهو نبي ﷺ تي جادو ڪيو، جنهن سبب پاڻ ڪجهه ڏينهن تڪليف ۾ رهيا. جبرائيل وٽن آيو ۽ چيائين: يهودين مان هڪ ماڻهو اوهان تي جادو ڪيو ۽ اوهان لاءِ ڳنڍون ٻڌيون آهن. رسول الله ﷺ عليءَ کي موڪليو، هن انهن کي ڪڍي آندو. پوءِ جيئن ئي پاڻ هڪ ڳنڍ کوليندا هئا، تڪليف گهٽجي ويندي هئي.
رسول الله ﷺ ائين اٿي بيٺا ڄڻ ڪنهن بند مان ڇڏائجي ويا هجن. پاڻ ان يهوديءَ جو ذڪر نه ڪيو ۽ هن ڪڏهن به سندن چهري تي ان جو اثر نه ڏٺو.
مقاتل ۽ ڪلبي چيو: اها هڪ ڌاڳي ۾ هئي، جنهن تي يارنهن ڳنڍون ٻڌل هيون. هڪ قول موجب ڳنڍين ۾ سُيون ٽنبيل هيون. پوءِ الله اهي ٻه سورتون نازل ڪيون؛ انهن ۾ ڪل يارنهن آيتون آهن: سورت الفلق پنج آيتون ۽ سورت الناس ڇهه آيتون. جڏهن به ڪا آيت پڙهي ويندي هئي، هڪ ڳنڍ کلي ويندي هئي، تان جو سڀ ڳنڍون کلي ويون.
پوءِ نبي ﷺ ائين اٿي بيٺا ڄڻ ڪنهن بند مان ڇڏائجي ويا هجن. روايت آهي ته پاڻ ڇهه مهينا ان حالت ۾ رهيا ۽ ٽي راتيون سندن تڪليف سخت ٿي وئي؛ پوءِ معوذتان نازل ٿيون.
اسماعيل بن عبدالقاهر اسان کي خبر ڏني، عبدالغافر بن محمد اسان کي خبر ڏني، محمد بن عيسى الجلودي اسان کي خبر ڏني، ابراهيم بن محمد بن سفيان اسان کي ٻڌايو، مسلم بن الحجاج اسان کي ٻڌايو، بشر بن هلال الصواف اسان کي ٻڌايو، عبدالعزيز بن صهيب کان، ابو نضره کان، ابو سعيد کان؛ هن روايت ڪئي ته جبرائيل عليه السلام نبي ﷺ وٽ آيو ۽ چيائين: «اي محمد، ڇا اوهان کي تڪليف آهي؟» پاڻ فرمايائون: «ها.» پوءِ جبرائيل چيو: «الله جي نالي سان مان اوهان تي دم ڪريان ٿو، هر اهڙي شيءِ کان جيڪا اوهان کي تڪليف ڏئي، هر نفس جي شر ۽ حسد ڪندڙ جي نظرِ بد کان؛ الله اوهان کي شفا ڏئي. الله جي نالي سان مان اوهان تي دم ڪريان ٿو، ۽ الله اوهان کي شفا ڏئي.»
الله عزوجل جو قول «چؤ: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو»؛ «الفلق» مان مراد صبح آهي. اهو جابر بن عبدالله، حسن، سعيد بن جبير، مجاهد، قتاده ۽ گهڻن مفسرن جو قول آهي. ابن عباس کان عوفي جي روايت به اهڙي آهي، ۽ دليل «صبح کي ڦاڙيندڙ» وارو قول آهي. ابن عباس کان روايت آهي ته ان مان مراد جهنم جي قيد خانو آهي.
ڪلبي چيو: اهو جهنم جي هڪ وادي آهي. ضحاڪ چيو: ان مان مراد مخلوق آهي؛ ابن عباس کان والبيءَ جي روايت به اها آهي. پهريون قول ئي مشهور آهي. «جيڪي پيدا ڪيائين، تن جي شر کان». هيءَ مدني سورت آهي. «چؤ: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.»
«پٺتي هٽي ويندڙ وسوسو ڪندڙ جي شر کان»؛ ان مان مراد شيطان آهي. اهو لفظ وسوسي جو مصدر به آهي ۽ ان شخص جو نالو به. زجاج چيو: ان مان مراد وسوسو وجهندڙ شيطان آهي. «الخناس» معنيٰ بار بار پوئتي موٽندڙ. اهو شيطان انسان جي دل تي ويٺو رهندو آهي؛ جڏهن انسان الله کي ياد ڪري ٿو ته پوئتي هٽي وڃي ٿو، ۽ جڏهن غافل ٿئي ٿو ته وسوسو وجهي ٿو.
قتاده چيو: خناس جي انسان جي سيني ۾ ڪتي جي چهنب جهڙي سونڊ آهي؛ جڏهن ٻانهو پنهنجي پالڻھار کي ياد ڪري ٿو ته هو پوئتي هٽي وڃي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ان جو مٿو نانگ جي مٿي جهڙو آهي، اهو دل جي ميوي تي مٿو رکي، اميدون ڏياري ۽ ڳالهيون ڪري ٿو؛ جڏهن الله کي ياد ڪيو وڃي ٿو ته پوئتي هٽي وڃي ٿو، ۽ جڏهن الله کي ياد نه ڪيو وڃي ٿو ته موٽي اچي پنهنجو مٿو رکي ٿو. «ماڻهن جو بادشاهه.» «ماڻهن جو معبود.»
«ماڻهن جي سينن ۾ وسوسا وجهي ٿو»؛ يعني لڪل ڳالهه سان، جنهن جو مطلب ٻڌڻ کان سواءِ دل تائين پهچي ٿو.
«جنن ۽ انسانن مان»؛ يعني وسوسو وجهندڙ جن ۾ به هوندو آهي، جيئن انسان ۾ ٿيندو آهي، ۽ جن کي به وسوسو ڏيندو آهي، جيئن انسان کي. ڪلبي اهو قول ڪيو. «ماڻهن جي سينن ۾» مان مراد پوءِ بيان ڪيل جن ۽ انسان آهن؛ يعني جنن کي به «ماڻهو» چيو ويو آهي، جيئن کين «مرد» چيو ويو آهي. الله فرمايو: «۽ ڪجهه انسان جنن جي ڪجهه مردن جي پناهه وٺندا هئا» (الجن ٧٢:٦).
ڪي عربن مان هڪ شخص بابت نقل ڪيو ويو آهي ته هو ڳالهه ڪندي چيائين: جنن مان هڪ ٽولو آيو ۽ اچي ڪِريو. کانئس پڇيو ويو: توهان ڪير آهيو؟ انهن چيو: اسين جنن مان ماڻهو آهيون. اهو فراءَ جي قول جو مطلب آهي. ڪجهه چيو ته انسان کي انسان جو وسوسو ۽ شيطان جو وسوسو برابر آهي؛ تنهنڪري «وسواس» کي جن ۽ انسان ٻنهي جو فعل قرار ڏنو، جيئن الله فرمايو: «۽ اهڙيءَ طرح اسان هر نبيءَ لاءِ انسانن ۽ جنن مان شيطانن کي دشمن بڻايو» (الأنعام ٦:١١٢).
ڄڻ ته الله حڪم ڏنو ته جنن ۽ انسانن ٻنهي جي شر کان پناهه گهري وڃي.
اسماعيل بن محمد اسان کي خبر ڏني، محمد بن عيسى اسان کي ٻڌايو، ابراهيم بن محمد بن سفيان اسان کي ٻڌايو، مسلم بن الحجاج اسان کي ٻڌايو، قتيبه بن سعيد اسان کي ٻڌايو، جرير کان، بيان کان، قيس بن ابي حازم کان، عقبه بن عامر کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ فرمايو: «ڇا تو نه ڏٺو ته اڄ رات اهڙيون آيتون نازل ٿيون آهن، جن جهڙيون ڪڏهن به نه ڏٺيون ويون: “چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو” ۽ “چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.”»
ابو سعيد محمد بن ابراهيم الشريحي اسان کي خبر ڏني، ابو اسحاق احمد بن محمد بن ابراهيم الثعلبي اسان کي خبر ڏني، ابو الحسن عبدالرحمن بن ابراهيم العدل اسان کي ٻڌايو، ابو العباس محمد بن يعقوب اسان کي ٻڌايو، ابو العباس بن الوليد بن مرثد اسان کي ٻڌايو، سندس پيءُ اسان کي خبر ڏني، اوزاعي اسان کي ٻڌايو، يحيى بن ابي كثير اسان کي ٻڌايو، محمد بن ابراهيم بن الحارث التيمي اسان کي ٻڌايو، عقبه بن عامر الجهني کان؛ رسول الله ﷺ کيس فرمايو: «ڇا مان توکي انهن بهترين شين بابت نه ٻڌايان، جن جي وسيلي پناهه وٺندڙ پناهه گهرن ٿا؟» مون چيو: ڇو نه.
پاڻ فرمايائون: «چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو» ۽ «چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو.»
ابو محمد عبدالله بن عبدالصمد الجوزجاني اسان کي خبر ڏني، ابو القاسم علي بن احمد الخزاعي اسان کي خبر ڏني، ابو سعيد الهيثم بن كليب الشاشي اسان کي خبر ڏني، ابو عيسى ترمذي اسان کي ٻڌايو، قتيبه اسان کي ٻڌايو، مفضل بن فضاله کان، عقيل کان، زهري کان، عروه کان، عائشه کان؛ هن چيو: رسول الله ﷺ هر رات جڏهن پنهنجي بستري تي ويندا هئا ته پنهنجا ٻئي هٿ گڏ ڪري انهن ۾ ڦوڪ ڏيندا هئا، پوءِ انهن ۾ «چئو: الله هڪ آهي»، «چئو: مان صبح جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو» ۽ «چئو: مان ماڻهن جي پالڻھار وٽ پناهه وٺان ٿو» پڙهندا هئا. پوءِ پنهنجي جسم تي جيترو ٿي سگهندو هو، انهن هٿن سان مهٽيندا هئا؛ پهرين مٿي، چهري ۽ جسم جي اڳئين حصي کان شروع ڪندا هئا. پاڻ ائين ٽي ڀيرا ڪندا هئا.
ابو الحسن السرخسي اسان کي خبر ڏني، زاهر بن احمد اسان کي خبر ڏني، ابو اسحاق الهاشمي اسان کي خبر ڏني، ابو مصعب اسان کي ٻڌايو، مالڪ کان، ابن شهاب کان، عروه بن زبير کان، عائشه رضي الله عنها کان؛ هن روايت ڪئي ته نبي ﷺ جڏهن بيمار ٿيندا هئا ته پاڻ تي معوذات پڙهي ڦوڪ ڏيندا هئا. جڏهن سندن تڪليف سخت ٿي وئي ته مان اهي پڙهي کين سندن هٿ سان مهٽيندي هيس، انهن جي برڪت جي اميد رکندي.
امام ابو علي الحسين بن محمد القاضي ۽ ابو حامد احمد بن عبدالله الصالحي اسان کي خبر ڏني؛ ٻنهي چيو: ابو بڪر احمد بن الحسين الحيري اسان کي ٻڌايو، محمد بن احمد بن معقل الميداني اسان کي خبر ڏني، محمد بن يحيى اسان کي ٻڌايو، عبدالرزاق اسان کي ٻڌايو، معمر کان، زهري کان، سالم کان، ابن عمر کان؛ رسول الله ﷺ فرمايو: «حسد رڳو ٻن ڳالهين ۾ جائز آهي: هڪ اهو ماڻهو، جنهن کي الله قرآن ڏنو، پوءِ هو رات ۽ ڏينهن جي گهڙين ۾ ان تي عمل ڪري؛ ۽ ٻيو اهو ماڻهو، جنهن کي الله مال ڏنو، پوءِ هو رات ۽ ڏينهن جي گهڙين ۾ ان مان خرچ ڪري.»
عبدالواحد المليحي اسان کي خبر ڏني، احمد بن عبدالله النعيمي اسان کي خبر ڏني، محمد بن يوسف اسان کي ٻڌايو، محمد بن اسماعيل اسان کي ٻڌايو، ابراهيم بن حمزه اسان کي ٻڌايو، ابن ابي حازم مون کي يزيد ــ يعني ابن الهاد ــ کان، محمد بن ابراهيم کان، ابو سلمه بن عبدالرحمن کان، ابو هريره کان ٻڌايو؛ هن نبي ﷺ کي فرمائيندي ٻڌو: «الله ڪنهن به شيءِ کي ايتري ڌيان سان نه ٻڌو، جيترو ان نبيءَ جي سٺي آواز سان قرآن پڙهڻ کي ڌيان سان ٻڌي ٿو، جيڪو بلند آواز سان قرآن پڙهي.» ختم ٿيو.
صحيح البخاري (حديث 5017) ۾ عائشه رضي الله عنها کان روايت آهي ته نبي محمد ﷺ هر رات سمهڻ کان اڳ پنهنجن ٻنهي هٿن ۾ ڦوڪ ڏيندا هئا، سورتون «الإخلاص»، «الفلق» ۽ «الناس» پڙهندا هئا، پوءِ انهن هٿن سان پنهنجو سڄو بدن مهٽيندا هئا.