Felak we Nas bilen pena

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Göriplik edýän mahalynda göribiň şerinden» diýmekdir. Görip — göriplik edilýän kişiden nygmatyň aýrylmagyny isleýän we mümkin bolan sebäpleri ulanyp, şol nygmatyň aýrylmagy üçin hereket edýän kişidir. Şonuň şerinden Allaha sygynmak we onuň hilesini puja çykarmak zerur boldy. Görip diýen düşünjä gözi degýän adam hem girýär.

Çünki göz degmesi diňe häsiýeti ýaramaz, kalby pis göripden döreýär. Bu süre ähli şerlerden — umumy we aýratyn görnüşde — Allaha sygynmagy öz içine alýar. Şeýle-de, jadygöýligiň hakykatynyň bardygyny, onuň zyýanyndan gorkulýandygyny we ondan hem-de jadygöýlerden Allaha sygynmalydygyny görkezýär.

«Aýt» — Allaha sygynýan halda. «Sygynýaryn» diýmek — penalanýaryn, gaçybatalga gözleýärin we goranýaryn diýmekdir. «Daňyň Rabbine» diýmek, dänäni we hurma çigidini ýarýan, daňy ýaryp çykarýan Rabbine diýmekdir.

Soňra umumy manydan soň aýratyn görnüşi beýan edip: «Garaňky düşende gijäniň şerinden» diýýär. Ýagny, adamlary gurşap alýan gijede ýüze çykýan şerden; şol wagtda köp sanly erbet ruhlar we zyýanly haýwanlar ýaýraýar.

«Ýaradan zatlarynyň şerinden» diýmek, Allahyň ýaradan ähli zatlaryny — adamlary, jynlary we haýwanlary — öz içine alýar. Olaryň içindäki şerden olaryň Ýaradanyna sygynylýar.

«Düwünlere üfleýän zenanlaryň şerinden» diýmek, jady etmek üçin düwünlere üfläp, jady bilen baglaýan jadygöý zenanlaryň şerinden diýmekdir.

Bu süre adamlaryň Rabbine, Eýesine we Ylahyna sygynmagy öz içine alýar: ähli şerleriň köki we çeşmesi bolan şeýtanyň şerinden. Şeýtanyň fitneleriniň we şeriniň biri — adamlaryň kalplaryna was-wasy salmagydyr. Ol şeri owadan görkezip, ony gowy görnüşde görkezýär we adamlaryň ony etmäge bolan islegini güýçlendirýär. Haýyrly zady bolsa ýigrenji edip görkezýär, adamlary ondan sowadýar we ony hakyky görnüşinden başga görnüşde görkezýär.

Ol hemişe şeýle ýagdaýda bolýar: was-was salýar, emma bende Rabbini ýatlap, şeýtany dep etmek üçin Allaha ýardam sorasa, yza çekilýär.

Şonuň üçin adam ähli adamlaryň Rabbiniň rububýetine sygynmaly we Oňa berk ýapyşmalydyr. Ähli ýaradylyş rububýetiň we mülküň astyndadyr; her bir janly mahlugyň maňlaýyndan Ol tutup durandyr. Şeýle-de, adamlaryň özüne ybadat etmegi üçin ýaradan Allahyň ylahlygyna sygynmalydyr. Bu ybadatyň kämil bolmagy üçin, adamlary ybadatdan sowup, olaryň arasyna düşmek isleýän we olary öz toparyndan edip, dowzah odunyň eýelerinden etmek isleýän duşmanyň şeri dep edilmelidir.

Was-was salýan şeýtan jynlardan hem, adamlardan hem bolup biler. Şonuň üçin: «Jynlardan we adamlardan» diýilýär.

Älemleriň Rabbi bolan Allaha ähli wagt, ilki we ahyr, aýan we gizlin hamd bolsun. Ondan nygmatyny doly etmegini we köp bereketlerinden bizi mahrum eden günälerimizi bagyşlamagyny soraýarys. Ýalňyşlyklarymyz we nebsimiziň höwesleri kalplarymyzy Onuň aýatlaryna düşünmekden daşlaşdyrdy. Allahyň ýanyndaky haýyrdan, özümizdäki şer sebäpli bizi mahrum etmez diýip umyt edýäris.

Allahyň rahmetinden diňe kapyrlar umytsyz bolar, Onuň rehmetinden diňe azaşanlar tamasyny üter. Allahyň resuly Muhammede, onuň maşgalasyna we ähli sahabalaryna dowamly salawat we salam bolsun. Salih amallar Onuň nygmaty bilen tamamlanýan Allaha hamd bolsun. Bu kitabyň tefsiri Allahyň ýardamy we gözel taufygy bilen, ony jemläp ýazan Abdurrahman ibn Nasyr ibn Abdallah, Ibn Sa‘di ady bilen tanalýan kişi tarapyndan tamamlandy.

Allah ony, ene-atasyny we ähli musulmanlary magfirat etsin. Bu iş Muhammediň (sallallahu aleýhi we sellem) hijretiniň 1344-nji ýylynyň Rabiyul-awwal aýynyň birinji güni tamamlandy. Allahyň hamdy bilen tamam boldy.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Al-Felak» we «An-Nas» süreleriniň tefsiri. Bu iki süre Medinede inendir.

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Affan bize gürrüň berdi, Hammad ibn Salama bize gürrüň berdi, Asym ibn Behdala bize Zirr ibn Hubeyşden habar berdi. Zirr şeýle diýdi: “Ubäý ibn Ka‘be: «Ibn Mes‘ud öz mushafynda Mu‘awwizatayn sürelerini ýazmaýar» diýdim. Ol: «Allah bilen kasam edýärin, Jebraýyl perişdäniň Pygambere (sallallahu aleýhi we sellem): “Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” diýendigini, Pygamberiň hem ony okandygyny; soňra “Aýt: adamlaryň Rabbine sygynýaryn” diýendigini we Pygamberiň ony hem okandygyny, Allahyň Resulynyň maňa şeýle habar berendigini şaýatlyk edýärin. Biz hem Pygamberiň aýdyşyny aýdýarys» diýdi”».

Bu rowaýaty Abu Bekir al-Humaýdi hem öz Musnad kitabynda Sufýan ibn Uýeýnäniň üsti bilen getirýär. Ol Abda ibn Abu Lubaba we Asym ibn Behdaladan, olaryň Zirr ibn Hubeyşi eşidendiklerini habar berýär. Zirr Ubäýden iki sygynma süresi barada sorap: «Eý, Abu Munzir, doganyň Ibn Mes‘ud olary mushafdan pozýar» diýdi. Ubäý: «Men Allahyň Resulyndan soradym.

Ol: “Maňa «Aýt» diýildi, men hem aýtdym” diýdi. Biz hem Allahyň Resulynyň aýdyşy ýaly aýdýarys» diýdi.

Ahmet şeýle hem aýtdy: Wak‘i bize, Sufýan Asymdan, ol hem Zirrdən habar berdi: «Ibn Mes‘uddan iki sygynma süresi barada soradym. Ol: “Men Pygamberden olar barada soradym. Ol: «Maňa aýt diýildi, men size aýtdym, siz hem aýdyň» diýdi”» diýip jogap berdi. Ubäý: «Pygamber bize şeýle diýdi, biz hem aýdýarys» diýdi.

Buhary şeýle diýdi: «Ali ibn Abdallah bize, Sufýan bize, Abda ibn Abu Lubaba Zirr ibn Hubeyşden habar berdi; Asym hem Zirrden bize habar berdi. Ol: “Ubäý ibn Ka‘beden: «Eý, Abu Munzir, doganyň Ibn Mes‘ud şeýle we şeýle diýýär» diýip soradym. Ol: «Men Pygamberden soradym. Ol: “Maňa aýt diýildi” diýdi.

Biz hem Allahyň Resulynyň aýdyşy ýaly aýdýarys» diýdi”.» Buhary we Nesaý hem bu hadysy Kutaybe, Sufýan ibn Uýeýnäniň üsti bilen, Abda we Asym ibn Abu Najuddan, Zirrden, Ubäý ibn Ka‘beden rowaýat etdiler.

Abu Ýa‘la al-Mawsili şeýle diýdi: «Azraq ibn Ali bize, Hassan ibn Ibrahim bize, Salt ibn Behram bize, Ybraýym Alkamadan habar berdi. Alqama: “Abdallah iki sygynma süresini mushafdan pozýardy we: «Allahyň Resuly diňe şol ikisi bilen sygynmagy buýurdy. Abdallah olary okamaýardy» diýýärdi” diýdi». Abdallah ibn Ahmet hem A‘maşdan, Abu Ishakdan, Abdurrahman ibn Ýezidden şu habary rowaýat etdi: Abdallah iki sygynma süresini öz mushaflaryndan pozup: «Bular Allahyň Kitabyndan däldir» diýýärdi.

A‘maş şeýle diýdi: «Asym bize, Zirr ibn Hubeyş Ubäý ibn Ka‘beden habar berdi. Ol: “Biz Pygamberden bu iki süre barada soradyk. Ol: «Maňa aýt diýildi» diýdi”» diýdi.

Köp gurralaryň we fakyhlaryň arasynda Ibn Mes‘udyň bu iki süresini mushafyna ýazmandygy meşhurdyr. Belki, ol bu iki süresini Pygamberden eşitmändir ýa-da olaryň mutawatir ýol bilen ýetendigine ynanmandyr. Soňra onuň bu garaýşyndan jemgyýetiň garaýşyna dolanan bolmagy mümkin. Çünki sahabalar, Allah olardan razy bolsun, bu iki süresini esasy mushaflara ýazdylar we olary ähli ýurtlara iberdiler. Munuň üçin Allaha hamd we şükür bolsun.

Muslim öz Sahihinde şeýle diýdi: «Kutaybe bize, Jarir Bayaandan, ol hem Kaýs ibn Abu Hazimden, Ukba ibn Amirdan habar berdi. Allahyň Resuly (sallallahu aleýhi we sellem): “Bu gije maňa deňi-taýy görülmedik aýatlar inendigini görmediňmi? «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» we «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn»” diýdi». Ahmet, Muslim, Tirmizi we Nesaý hem bu hadysy rowaýat etdiler. Tirmizi: «Hasan-sahih» diýdi.

Başga ýol bilen Ahmet şeýle diýdi: «Walid ibn Muslim bize, Ibn Jabir bize, al-Qasim Abu Abdurrahman Ukba ibn Amirdan habar berdi. Ukba: “Resulullahy şol geçelgeleriň birinde düýe bilen alyp barýarkam, ol maňa: «Eý, Ukba, münjekmi?» diýdi. Munuň günä bolmagyndan çekinip, Pygamberiň ulagyndan düşdüm.

Soňra Allahyň Resuly düşdi, men biraz mündüm, soňra ol ýene mündi. Soň: «Eý, Uqaybe, adamlaryň okan iň haýyrly iki süresini saňa öwredeýinmi?» diýdi. «Hawa, eý Allahyň Resuly» diýdim. Ol maňa «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» we «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn» sürelerini okatdy.

Soň namaz başlandy, Allahyň Resuly öňe geçip, şol iki süreni okady. Soňra ýanymdan geçip: «Eý, Uqaybe, nähili gördüň? Ýatanyňda-da, turanyňda-da olary oka» diýdi”.» Nesaý bu hadysy Walid ibn Muslimiň we Abdallah ibn Mubaregiň Ibn Jabirdan rowaýat etmegi bilen getirdi.

Abu Dawud we Nesaý hem Ibn Wehbiň üsti bilen, Mu‘awiýa ibn Salihden, al-Ala ibn Harisden, al-Qasim ibn Abdurrahmandan, Ukbadan rowaýat etdiler.

Başga ýol: Ahmet şeýle diýdi: «Abdurrahman bize, Said ibn Abu Eýýub bize, Ýezid ibn Abd al-Aziz ar-Ru‘aini we Abu Marhum Ýezid ibn Muhammed al-Quraýşiden, ol Ali ibn Rebahdan, Ukba ibn Amirdan habar berdiler. Ukba: “Allahyň Resuly maňa her namazdan soň Mu‘awwizat okamagy buýurdy” diýdi». Abu Dawud, Tirmizi we Nesaý muny birnäçe ýol bilen Ali ibn Abu Rebahdan rowaýat etdiler. Tirmizi: «Gharib» diýdi.

Ýene bir ýol: Ahmet şeýle diýdi: «Ýahýa ibn Ishak bize, Ibn Lahi‘a bize, Musharrih ibn Ha‘andan, Ukba ibn Amirdan habar berdi. Allahyň Resuly maňa: “Iki sygynma süresini oka, çünki sen olara meňzeş hiç zat okmarsyň” diýdi». Bu rowaýaty diňe Ahmet getirdi.

Ýene bir ýol: Ahmet şeýle diýdi: «Heýwa ibn Şureýh bize, Baqiyya bize, Bheýr ibn Sa‘d bize, Halid ibn Ma‘dandan, Jubeyr ibn Nufeyrden, Ukba ibn Amirdan habar berdi. Ukba: “Allahyň Resulyna ak mele at sowgat berildi. Ol atlandy, Ukba bolsa onuň jylawyny tutup alyp barýardy. Resulullah: «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýdi.

Ol maňa ony gaýtalap okatdy. Men oňa kän bir begenmedigimi görüp: «Belki, sen ony ähmiýetsiz görensiň? Sen namazda mundan başga deňi-taýy bolmadyk zat bilen durmarsyň» diýdi”». Nesaý bu hadysy Amr ibn Usmandan, Baqiyyadan rowaýat etdi.

Nesaý ony Sufýanyň, Mu‘awiýa ibn Salihiň, Abdurrahman ibn Jubeyr ibn Nufeyriň, kakasyndan, Ukbadan habar bermeginden hem getirdi. Ukba Allahyň Resulyndan iki sygynma süresi barada sorap, şoňa meňzeş hadysany gürrüň berdi.

Ýene bir ýol: Nesaý şeýle diýdi: «Muhammed ibn Abd al-A‘la bize, al-Mu‘temir bize, Nu‘many eşidendigini aýtdy. Nu‘man Ziyad Abu al-Asaddan, ol Ukba ibn Amirdan habar berdi. Allahyň Resuly: “Adamlar bu iki süre bilen deň derejede hiç zat bilen Allaha sygynmadylar: «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» we «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn»” diýdi».

Ýene bir ýol: Nesaý şeýle diýdi: «Kutaybe bize, al-Laýs bize, Ibn Ajlan Sa‘id al-Maqbariden, ol Ukba ibn Amirdan habar berdi. Ukba: “Allahyň Resuly bilen bile ýöräp barýardym. Ol: «Eý, Ukba, aýt» diýdi. «Näme aýdaýyn?» diýdim.

Ol dymdy. Soň ýene: «Aýt» diýdi. «Eý, Allahyň Resuly, näme aýdaýyn?» diýip soradym, ýene dymdy. Men: «Eý Allahym, ony maňa ýene aýtdyr» diýdim. Ol: «Eý, Ukba, aýt» diýdi. «Eý, Allahyň Resuly, näme aýdaýyn?» diýdim. Ol: «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýdi.

Men süreniň soňuna çenli okadym. Soň ýene: «Aýt» diýdi. «Näme aýdaýyn?» diýdim. Ol: «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn» diýdi. Men ony hem soňuna çenli okadym. Şonda Allahyň Resuly: «Hiç bir dileg eden bu iki süreden gowusyny dilemedi we hiç bir sygynýan bu iki süre ýaly zat bilen sygynmady» diýdi”».

Ýene bir ýol: Nesaý şeýle diýdi: «Muhammed ibn Ýasar bize, Abdurrahman bize, Mu‘awiýa al-Ala ibn Harisden, ol Makhuldan, Ukba ibn Amirdan habar berdi. Allahyň Resuly säher namazynda bu iki süreni okady».

Ýene bir ýol: Nesaý şeýle diýdi: «Kutaybe bize, al-Laýs bize, Ýezid ibn Abu Habib Abu Imran Aslamdan, ol Ukba ibn Amirdan habar berdi. Ukba: “Allahyň Resulynyň ulagyna münüp, onuň yzyndan ýetdim-de, elimi aýagynyň üstünde goýup: «Maňa Hud ýa-da Ýusuf süresini okat» diýdim. Ol: «Allahyň ýanynda “Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” süresinden peýdaly başga hiç zat okamazsyň» diýdi”».

Başga hadys: Nesaý şeýle diýdi: «Mahmud ibn Halid bize, Walid bize, Abu Amr al-Awza‘i bize, Ýahýa ibn Abu Kesir Muhammed ibn Ibrahim ibn al-Harisden, ol Abu Abdallahdan, ol Ibn Ayiş al-Juhanydan habar berdi. Pygamber oňa: «Eý, Ibn Aýyş, Allaha sygynýanlaryň sygynýan iň gowy zadyny saňa görkezeýinmi?» diýdi. Ol: «Hawa, eý Allahyň Resuly» diýdi.

Pygamber: «“Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn” — bu iki süredir» diýdi».

Ukbadan gelen bu birnäçe ýol, hadys boýunça köp barlagçylaryň ýanynda kesinlik döredýän derejede köpdir. Öň hem Sadi ibn Ajlan we Farwa ibn Mujahidden, onuň Ukbadan rowaýatynda şu sözler geçdi: «Töwratda-da, Injilde-de, Zeburda-da, Furkanda-da meňzeşi inmedik üç süreni saňa öwredeýinmi? “Aýt: Ol Allah birdir”, “Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn”».

Başga hadys: Imam Ahmet şeýle diýdi: «Isma‘il bize, al-Jurayri Abu al-Alaadan habar berdi. Bir adam: “Biz Allahyň Resuly bilen sapardadyk. Adamlar ulaglary nobatlaşyp münýärdiler, günortan ulag azdy. Allahyň Resulynyň nobaty we meniň nobatym ýetende, ol meni tapyp, egnime kakdy-da: «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýdi.

Allahyň Resuly ony okady, men hem onuň bilen okadym. Soň: «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn» diýdi. Allahyň Resuly ony okady, men hem onuň bilen okadym. Soň: «Namaz okanyňda bu iki süreni oka» diýdi”». Megerem, bu adam Ukba ibn Amir bolmaly.

Allah has gowy bilýär. Nesaý hem bu hadysy Ibn Uleýýanyň üsti bilen rowaýat etdi.

Başga hadys: Nesaý şeýle diýdi: «Muhammed ibn al-Muthanna bize, Muhammed ibn Ja‘far bize, Abdallah ibn Sa‘id Ýezid ibn Rumanadan, ol Ukba ibn Amirdan, ol Abdallah al-Aslamiden — ol Ibn Uneýsdyr — habar berdi. Allahyň Resuly elini onuň döşüne goýup: “Aýt” diýdi. Men näme aýtmalydygymy bilmedim. Ol ýene: “Aýt” diýdi.

Men: “Aýt: Ol Allah birdir” diýdim. Soň ýene: “Aýt” diýdi. Men: “Ýaradan zatlarynyň şerinden daňyň Rabbine sygynýaryn” diýip, soňuna çenli okadym. Soň ýene: “Aýt” diýdi. Men: “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn” diýip, soňuna çenli okadym.

Şonda Allahyň Resuly: “Sygynmak isleýänler mundan öň hiç haçan bu sürelere meňzeş zat bilen sygynmadylar” diýdi».

Ýene bir hadys: Nesaý şeýle diýdi: «Amr ibn Ali Abu Hafs bize, Badal bize, Shaddad ibn Sa‘id Abu Talha bize, Sa‘id al-Jurayri Abu Nadradan, ol Jabir ibn Abdallahdan habar berdi. Allahyň Resuly maňa: «Eý, Jabir, oka» diýdi. «Eý, kakam-ejem saňa gurban bolsun, näme okaýyn?» diýdim.

Ol: «“Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn” süresini oka» diýdi. Men ikisini okadym. Ol: «Olary oka, sen olara deň başga zat okamazsyň» diýdi».

Aişeden gelen hadysda Allahyň Resulynyň bu sürelere goşup okandygy, iki eliniň aýasyna üfländigi, olary kellesine, ýüzüne we bedeniniň öň tarapyna süpürendigi öň aýdylýar. Imam Malik Ibn Shihabdan, Urwadan, Aişeden şeýle habar berdi: Allahyň Resuly syrkawlanda özüne Mu‘awwizat sürelere okap, üflärdi. Keseli agyrlaşanda, men onuň üçin okap, bereketine umyt edip onuň eli bilen süpürerdim.

Buhary muny Abdallah ibn Ýusupdan, Muslim Yahýa ibn Yahýadan, Abu Dawud al-Qa‘nabiden, Nesaý Kutýbeden — şeýle hem Ibn al-Qasimdan we Isa ibn Ýunusdan — Ibn Majah bolsa Ma‘n we Bishr ibn Umar arkaly, hemmesi Malikden rowaýat etdiler.

Nunyň soňundaky Abu Sa‘id al-Khudriden gelen hadysda, Allahyň Resulynyň jynlaryň gözünden we adamlaryň gözünden Allaha sygynandygy, Mu‘awwizatayn inenden soňra olary alyp, başga sygynmalary goýandygy aýdylýar. Tirmizi, Nesaý we Ibn Majah rowaýat etdiler. Tirmizi: «Hasan hadys» diýdi.

Ibn Abu Hatim şeýle diýdi: «Ahmet ibn Isam bize, Abu Ahmet az-Zubeýri bize, Hasan ibn Salih Abdallah ibn Muhammed ibn Aqilden, ol Jabirden habar berdi. Jabir: “Al-Felak — daňdyr” diýdi. Awfiden, Ibn Abbasdan hem şu many rowaýat edildi. Mujahid, Sa‘id ibn Jubeyr, Abdallah ibn Muhammed ibn Aqil, Hasan, Qatada, Muhammed ibn Ka‘b al-Qurazi, Ibn Zayd we Zayd ibn Aslamdan Malik hem şu many rowaýat etdi.

Al-Qurazi, Ibn Zayd we Ibn Jarir: “Bu Allahyň «Daňy ýaryp çykarýan» diýen aýatyna meňzeşdir” diýdiler. Ali ibn Abu Talha Ibn Abbasdan: “Al-Felak — ýaradylyşdyr” diýip rowaýat etdi. Dahhak hem şeýle diýdi: Allah öz Pygamberine ähli ýaradylyşyň şerinden sygynmagy buýurdy.

Ka‘b al-Ahbar: «Al-Felak — dowzahdaky bir jaýdyr. Onuň gapysy açylanda, dowzahyň ähli ilaty onuň güýçli yssysyndan gygyryşar» diýdi. Ibn Abu Hatim muny rowaýat etdi. Soň ol: «Kakam maňa gürrüň berdi, Suheýl ibn Usman bize ady agzalan bir kişiden, ol as-Suddiden, ol Zayd ibn Aliden we atalaryndan habar berdi.

Olar: “Al-Felak — dowzahyň düýbündäki, üstüniň ýapyk guýusydyr. Ýapgysy aýrylanda, ondan ot çykyp, onuň yssysyndan dowzah gygyryşar” diýdiler». Amr ibn Abasa, as-Suddi we beýlekilerden hem şeýle rowaýat edildi.

Bu barada Pygambere ýetirilýän inkär edilen bir hadys bar. Ibn Jarir şeýle diýdi: «Ishaq ibn Wahb al-Wasiti maňa, Mas‘ud ibn Musa ibn Mishkan al-Wasiti bize, Nasr ibn Khuzayma al-Khurasani bize, Shu‘ayb ibn Safwandan, ol Muhammed ibn Ka‘b al-Quraziden, ol Abu Hurairadan habar berdi. Pygamber: “Al-Felak — üstü ýapyk dowzah guýusydyr” diýdi». Bu rowaýatyň isnady täsin, ýöne ony Pygambere nispet etmek dogry däldir.

Abu Abdurrahman al-Hubli: «Al-Felak — dowzahyň atlarynyň biridir» diýdi. Ibn Jarir: «Dogrysy, birinji garaýyşdyr: ol daňdyr» diýdi. Bu dogry garaýyşdyr we Buharynyň «Sahihinde» saýlan garaýşydyr.

«Garaňky düşende gijäniň şerinden» aýaty barada Mujahid: «Garaňky düşende agşam — Gün ýaşanda» diýdi. Buhary bu sözi ondan rowaýat etdi. Ibn Abu Najih hem Mujahidden rowaýat etdi. Ibn Abbas, Muhammed ibn Ka‘b al-Qurazi, Dahhak, Khusayf, Hasan we Qatada hem: «Garaňkylygy bilen gelýän gijedir» diýdiler.

Zuhri: «Gün ýaşanda» diýdi. Atiyýa we Qatada: «Gije ýetende, ýagny geçip gidende» diýdiler. Abu al-Muhazzam Abu Hurairadan: «Ýyldyz» diýip habar berdi. Ibn Zayd: «Araplar Pleiad ýyldyzlar toparynyň batmagyna “al-ġasiq” diýýärdiler; ol batanda keseller we mergi köpelýär, doganda bolsa azalýar» diýdi.

Ibn Jarir bu garaýyşdakylar üçin bir rowaýaty getirdi: Nasr ibn Ali maňa, Hammamyň dogany Bakkar ibn Abdallah bize, Muhammed ibn Abd al-Aziz ibn Umar ibn Abdurrahman ibn Awf bize, ol kakasyndan, Abu Salama, Abu Hurairadan, ol Pygamberden habar berdi: «“Garaňky düşende gijäniň şerinden” diýmek — garaňky ýyldyzyň şeridir» diýdi. Men: bu hadysy Pygambere ýetirmek dogry däl, diýýärin. Ibn Jarir: «Beýlekiler munuň Aýdygyny aýdýarlar» diýdi. Bu garaýşyň eýeleriniň esasy delili Ahmetiň rowaýat eden hadysydyr: «Abu Dawud al-Hafri bize, Ibn Abu Dhi’b al-Harisden, ol Abu Salama arkaly Aişeden habar berdi.

Aişe şeýle diýdi: “Allahyň Resuly meniň elimden tutup, dogup gelýän Aýy görkezdi-de: «Eý, Aişe, garaňky düşende munuň şerinden Allaha sygyn» diýdi”». Tirmizi we Nesaý hem muny Muhammed ibn Abdurrahman ibn Abu Dhi’bden, onuň daýysy al-Haris ibn Abdurrahmandan rowaýat etdiler. Tirmizi: «Hasan-sahih» diýdi. Onuň lafzy: «Munuň şerinden Allaha sygyn, çünki garaňky düşende bu garaňkylykdyr».

Nesaýyň lafzy: «Munuň şerinden Allaha sygyn: garaňky düşende bu garaňkylykdyr».

Birinji garaýşyň, ýagny gijäniň içeri girýän garaňkylygynyň tarapdarlary: «Bu biziň aýdýan manymyza garşy gelmeýär. Aý gijäniň alamatydyr, onuň täsiri diňe gijede bolýar. Ýyldyzlar hem diňe gijede ýagty saçýarlar. Şeýlelikde, bu söz biziň aýdýan manymyza dolanýar. Allah has gowy bilýär» diýdiler.

«Düwünlere üfleýän zenanlaryň şerinden» diýen sözi barada Mujahid, Ikrima, Hasan, Qatada we Dahhak: «Jadygöý zenanlar» diýdiler. Mujahid: «Olar jady sözlerini okap, düwünlere üflän wagtlary» diýdi. Ibn Jarir şeýle diýdi: «Ibn Abd al-A‘la bize, Ibn Thawr bize, Ma‘mar Ibn Tawusdan, ol kakasyndan habar berdi. Ol: “Ýylanlary we däli adamlary okap üflemekden has köp şirke ýakyn zat ýok” diýdi».

Başga hadysda Jebraýyl Pygamberiň ýanyna gelip: «Eý, Muhammed, keselmiň?» diýip sorady. Ol: «Hawa» diýdi. Jebraýyl: «Saňa zyýan berýän her bir keselden, her bir göribiň we göz degmesiniň şerinden Allahyň ady bilen saňa doga edýärin.

Allah seni şypa bersin» diýdi. Belki, bu Pygamber jady edilen wagtyndaky keseli bilen baglydyr. Soňra beýik Allah ony sagaldyp, şypa berdi; ýehudy jadygöý göripleriň hilesini öz başlaryna dolap, olaryň heläkçiligini öz hileleriniň içinde goýdy we olary paş etdi. Emma muňa garamazdan, Allahyň Resuly ömrüniň dowamynda ýehudy adama hiç haçan käýinmedi. Allah ýeterlik boldy, şypa berdi we sagaltdy.

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Abu Mu‘awiýa bize, A‘maş bize, Ýezid ibn Hayýan Zayd ibn Arqamdan habar berdi. Ol: “Bir ýehudy Pygamberi jady etdi we ol birnäçe gün keselledi. Soňra Jebraýyl gelip: «Ýehudylaryň biri seni jady etdi; saňa pylan guýuda düwünler düwdi. Olary alyp gelmek üçin birini iber» diýdi.

Allahyň Resuly olary çykartmak üçin adam iberdi. Ol düwünleri getirip çözdü. Şonda Allahyň Resuly edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Ol ýehudy barada hiç kime gürrüň bermedi we ölýänçä onuň ýüzüne seredip, muny bildirmedi” diýdi».

Nesaý muny Hennad arkaly, Abu Mu‘awiýa Muhammed ibn Hazim ad-Darirden rowaýat etdi.

Buhary özüniň «Sahih» kitabynyň «Lukmançylyk» bölüminde şeýle diýdi: «Abdallah ibn Muhammed bize gürrüň berdi: Sufýan ibn Uýeýnäniň: “Bu hadysy ilkinji bolup bize Ibn Jurayj gürrüň berdi. Ol: «Urwanyň maşgalasyndan Urwanyň özünden eşitdim» diýdi. Hişamdan soranymda, ol kakasyndan, Aişeden eşidenini gürrüň berdi. Aişe şeýle diýdi: Allahyň Resuly jady edildi, hatda aýallaryna ýakynlaşan ýaly bolýardy, emma ýakynlaşmandyr.

Sufýan: “Jady şeýle ýagdaýda bolanda, iň agyr derejesine ýetýär” diýdi. Pygamber: «Eý, Aişe, Allahdan özüne düşündirmegini soran zadym barada maňa habar berendigini bilýäňmi? Maňa iki adam geldi: biri başymyň, beýlekisi aýagymyň ýanynda oturdy. Başymyň ýanyndaky beýlekisine: “Bu adama näme boldy?”

diýdi. Ol: “Oňa jady edilen” diýdi. “Kim jady etdi?” diýip sorady. Ol: “Lebid ibn al-A‘sam; Banu Zurayqdan, ýehudylaryň ýarany bolan bir münafik” diýdi. “Nämede?” diýip sorady. Ol: “Daragyň daragyndan we daragyň gabygyndan” diýdi.

“Ol nirede?” diýip sorady. Ol: “Erkek hurma daragynyň gabygynda, Bir Dhirwanyň düýbündäki çykyp duran daşyň aşagynda” diýdi» diýip gürrüň berdi. Aişe: “Pygamber guýa baryp, ony çykardy-da: «Bu maňa görkezilen guýudyr. Onuň suwy hyna demlemesine meňzeýär, hurma daragynyň başlary bolsa şeýtanlaryň kellelerine meňzeýär» diýdi”.

Ol ony çykardy. Men: «Sen muny açyp, jadyňy aýyrmadyňmy?» diýdim. Ol: «Allah meni şypa berdi. Men adamlaryň arasynda şer turuzmagy halamaýaryn» diýdi”» diýip gürrüň berdi». Bu hadys Isa ibn Ýunus, Abu Damra Anas ibn Iyad, Abu Usama we Yahýa al-Qattan arkaly hem isnad bilen gelipdir.

Olaryň käbirinde: «Aişe: “Ol bir zady eden ýaly bolup, aslynda etmedikdigini hyýal edýärdi” diýdi» diýilýär. Bir rowaýatda: «Guýyny gömmegi buýurdy» diýilýär. Hişamdan Ibn Abu az-Zinad we al-Laýs ibn Sa‘d hem rowaýat edipdir. Muslim muny Abu Usama Hammad ibn Usamadan we Abdallah ibn Numayrdan rowaýat etdi.

Ahmet hem Affan, Wahib we Hişam arkaly getirdi. Ahmet şeýle hem Ibrahim ibn Khalid, Rabbah, Ma‘mar we Hişam arkaly kakasyndan, Aişeden rowaýat etdi. Aişe: «Allahyň Resuly alty aýlap aýallaryna ýakynlaşýan ýaly bolup, ýakynlaşmady. Oňa iki perişde gelip, biri başynyň, biri aýagynyň ýanynda oturdy.

Biri beýlekisinden: “Oňa näme boldy?” diýip sorady. Ol: “Oňa jady edilen” diýdi. “Kim jady etdi?” diýip sorady. Ol: “Lebid ibn al-A‘sam” diýdi». Soňra hadysyň galan bölegini gürrüň berdi.

Tefsirçi as-Sa‘labi öz tefsirinde şeýle diýdi: Ibn Abbas we Aişe, Allah ikisinden razy bolsun, şeýle diýdiler: «Pygambere hyzmat edýän ýehudy oglan bardy. Ýehudylar onuň ýanyna gelip, oňa basyş etdiler. Ol Pygamberiň saçynyň darağyndan galan saçlaryny we daragyndan birnäçe dişini alyp, ýehudylara berdi. Olar şol zatlaryň üsti bilen Pygambere jady etdiler.

Bu işi olaryň içinden Ibn al-A‘sam diýlip atlandyrylýan biri alyp bardy. Ol zatlary Banu Zurayqyň Bir Dhirwan diýilýän guýusyna gizledi. Pygamber keselledi, kellesiniň saçlary döküldi, alty aýlap aýallaryna ýakynlaşýan ýaly bolup, ýakynlaşmady. Ol horlanyp, özüne näme bolýandygyny bilmedi.

Bir gün uklap ýatyrka iki perişde geldi; biri başynda, beýlekisi aýagynda oturdy. Aýagynyň ýanyndaky başynyň ýanyndakydan: “Bu adama näme boldy?” diýip sorady. Ol: “Oňa jady edildi” diýdi. “Jady näme?” diýdi. Ol: “Jady” diýdi.

“Kim jady etdi?” diýdi. Ol: “Ýehudy Lebid ibn al-A‘sam” diýdi. “Nämäniň üsti bilen?” diýdi. Ol: “Darak, daraçdan galan saç we erkek hurma daragynyň gabygy” diýdi. “Ol nirede?” diýdi. Ol: “Bir Dhirwanyň düýbündäki, suwdan çykýan adam aýagyny basýan daşynyň aşagynda” diýdi.

Daragyň gabygy hurma daragynyň örtügidir, çykyp duran daş bolsa guýynyň düýbünde suwdan çykarýanyň aýak goýýan daşydyr. Pygamber gorkup oýandy-da: “Eý, Aişe, Allahyň keselimi maňa habar berendigini bilýäňmi?” diýdi. Soňra Allahyň Resuly Ali, Zubayr we Ammar ibn Ýasiri iberdi.

Olar guýynyň suwuny çykardylar, suwy hyna demlemesine meňzeýärdi. Soňra daşy galdyryp, daragyň gabygyny çykardylar. Onuň içinde saçynyň darağyndan galan saçlar we daraagyň dişleri bardy. Şeýle-de, on iki düwünli, iňňeler sanjylan ýüp bardy.

Allah iki süreni inderdi. Pygamber her aýaty okan mahaly bir düwün çözülýärdi. Iň soňky düwün çözülende Allahyň Resuly ýeňillik duýdy we edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Jebraýyl: “Zyýan berýän her zatdan, her göripden we göz degmesinden Allahyň ady bilen saňa doga edýärin.

Allah saňa şypa bersin” diýýärdi. Olar: “Eý, Allahyň Resuly, ol pis kişini alyp öldüräýeliňmi?” diýdiler. Allahyň Resuly: “Allah meni şypa berdi, men adamlaryň arasynda şer turuzmagy halamaýaryn” diýdi».

As-Sa‘labi muny isnadsyz getiripdir. Bu wakada geň galdyryjy zatlar bar, käbir böleklerinde bolsa güýçli inkär edilýän zatlar bar. Öň agzalan rowaýatlaryň käbirine şaýatlyk edýän bölekleri hem bar. Allah has gowy bilýär.

«Ýaradan zatlarynyň şerinden» diýmek, ähli ýaradylyşlaryň şerinden diýmekdir. Sabit al-Bunani we Hasan al-Basri: «Allahyň ýaradan zatlarynyň içinde dowzah, Iblis we onuň nesli hem bar» diýdiler.

Ibn Abbasdan Sa‘id ibn Jubeyr şu aýat barada: «Was-was salýan, yza çekilýän» diýeninde, şeýle rowaýat edildi: «Şeýtan Adam oglunyň kalbynyň üstünde çöküp durýar. Adam säwlik edip, unudyp goýberse, was-was salýar. Allahy ýatlasa, yza çekilýär». Mujahid we Qatada hem şeýle diýdiler.

Al-Mu‘temir ibn Sulayman kakasyndan: «Maňa habar berişlerine görä, şeýtan ýa-da was-was salýan zat Adam oglunyň kalbyna gamgyn wagtynda-da, şat wagtynda-da üfleýär. Allah ýatlanylanda bolsa yza çekilýär» diýdi. Awfi Ibn Abbasdan şu aýat barada: «Was-was salýan — bu şeýtandyr; ol buýruk berýär, oňa boýun bolunsa, yza çekilýär» diýip rowaýat etdi.

Bular beýik Rablemiziň üç sypatydyr: rububýet, mülk we ylahlyk. Ol ähli zadyň Rabbi, Eýesi we Ylahydyr. Ähli zat Onuň ýaradan zatlarydyr, Onuň eýeçiligindäki gullarydyr. Şonuň üçin sygynýan kişä şu sypatlaryň eýesine was-was salýan, yza çekilýän şeýtanyň şerinden sygynmak buýruldy.

Ol adama bellenen şeýtandyr. Adam ogullarynyň her biriniň ýanynda ýaman işleri gowy görkezýän hem-de ony bozmak üçin ähli güýjüni sarp edýän ýoldaşy bardyr. Allahyň goranyna giren kişi goralandyr. Sahih hadysda: «Siziň hiç biriňiz ýok, onuň ýanyna ýoldaşy bellenendir» diýlipdir.

Sahabalar: «Eý, Allahyň Resuly, seniň hem ýoldaşyň barmy?» diýip soradylar. Ol: «Hawa, ýöne Allah oňa garşy maňa ýardam etdi, ol musulman boldy, maňa diňe haýyrly zady buýurýar» diýdi.

Sahih hadysda Anasdan, Pygamberiň y‘tikafda wagtynda Safiyya Pygamberi görmäge gelip, onuň gijelerine ony öýüne ugratmak üçin ýola düşendigi barada habar bar. Ensarlardan iki adam Pygamberi görüp tiz ýöremäge başlady. Allahyň Resuly: «Haýal boluň, bu Huyayyň gyzy Safiyyadyr» diýdi. Olar: «Subhanallah, eý, Allahyň Resuly» diýdiler.

Ol: «Şeýtan Adam oglunyň içinde ganyň akýan ýoly ýaly hereket edýär. Siziň kalbyňyza bir zat ýa-da şer salmagyndan gorkdum» diýdi.

Al-Hafiz Abu Ya‘la al-Mawsili şeýle diýdi: «Muhammed ibn Bahr bize, Adi ibn Abu Imara bize, Ziyad an-Numayri Anas ibn Malikden habar berdi. Allahyň Resuly: “Şeýtan burnuny Adam oglunyň kalbyna goýýar. Adam Allahy ýatlasa, şeýtan yza çekilýär; unudyp goýberse, onuň kalbyna ýapyşýar. Ine, şol was-was salýan we yza çekilýän şeýtandyr” diýdi». Bu gharib hadysdyr.

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Muhammed ibn Ja‘far bize, Shu‘ba bize, Asymdan habar berdi. Abu Tamimanyň Allahyň Resulynyň ýanynda oturan bir adamdan eşidendigini aýdýandygyny eşitdim. Ol: “Allahyň Resulynyň eşegi büdredi. Men: «Şeýtan heläk bolsun!»

diýdim. Pygamber: «Şeýtan heläk bolsun diýme. Eger şeýle diýseň, ol ulalyp: “Men güýjüm bilen ony ýykyşdyrdym” diýer. «Bismillah» diýseň, ol kiçelip, siňek ýaly bolar» diýdi”.» Bu rowaýaty diňe Ahmet getirdi. Onuň isnady gowy we güýçlüdir.

Bu hadys, kalp Allahy ýatlasa, şeýtanyň kiçelip ýeňilýändigini, Allah ýatlanmasa, ulalyp ýeňýändigini görkezýär.

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Abu Bekir al-Hanafi bize, Dahhak ibn Usman bize, Sa‘id al-Maqbari Abu Hurayradan habar berdi. Allahyň Resuly: “Siziň biriňiz metjitde bolsa, şeýtan atyna atylan adamyň atyny seýisleýşi ýaly onuň ýanyna gelip, ony gysýar. Adam oňa ýumşasa, ony berk gysýar ýa-da agzyny baglaýar” diýdi». Abu Hurayra: «Siz muny görýärsiňiz: gysylan kişi gyşarýar we Allahy ýatlamaýar, agzy baglanan kişi bolsa agzyny açyp durýar, ýöne beýik Allahy ýatlamaýar» diýdi. Bu rowaýaty diňe Ahmet getirdi.

Bu many diňe Adam ogullaryna degişli bolýarmy ýa-da Adam ogullaryny we jynlary hem öz içine alýarmy? Bu meselede iki garaýyş bar. Adam ogullary bilen bilelikde jynlar hem umumy «adamlar» sözüne girýär diýilýär. Ibn Jarir: «Jynlaryň içinden erkekler diýlip atlandyrylanlar hem ulanylypdyr, şonuň üçin olary “adamlar” diýip atlandyrmak geň däldir» diýdi.

Soňra Allah «Jynlardan we adamlardan» diýip, olary aýdyňlaşdyrdy. Bu ikinji garaýşy güýçlendirýär. Şeýle-de, «Jynlardan we adamlardan» diýen söz «adamlaryň kalplaryna was-was salýan» sözüniň düşündirişi bolup, adamlar we jynlardan bolan şeýtanlar diýmekdir. Beýik Allah şeýle diýdi: «Şeýlelikde, her pygamber üçin adamlardan we jynlardan bolan şeýtanlary duşman etdik; olaryň käbiri beýlekilerine aldaw üçin bezelen sözleri ylham edýär» (Al-An‘am, 112).

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Wak‘i bize, al-Mas‘udi bize, Abu Umar ad-Dimashqi Ubayd ibn al-Khashkhashdan, ol Abu Dharrdan habar berdi. Abu Dharr: “Allahyň Resulynyň metjitdedigine baryp, onuň ýanynda oturdym. Ol: «Eý, Abu Dharr, namaz okadyňmy?» diýdi.

«Ýok» diýdim. Ol: «Tur-da, namaz oka» diýdi. Men turup namaz okadym, soň ýene oturdym. Ol: «Eý, Abu Dharr, adamlardan we jynlardan bolan şeýtanlaryň şerinden Allaha sygyn» diýdi. «Eý, Allahyň Resuly, adamlaryň arasynda hem şeýtanlar barmy?»

diýip soradym. Ol: «Hawa» diýdi”.» Abu Dawud we Nesaý hem bu hadysy Abu Umar ad-Dimashqiden rowaýat etdi. Abu Hatim ibn Hibban bu hadysyň giňişleýin başga bir görnüşini öz «Sahih» kitabynda getirdi. Allah has gowy bilýär.

Imam Ahmet şeýle diýdi: «Wak‘i bize, Sufýan bize, Mansur Zir ibn Abdallah al-Hamdandan, ol Abdallah ibn Shaddaddan, ol Ibn Abbasdan habar berdi. Bir adam Pygambere gelip: “Eý, Allahyň Resuly, içimden käbir zatlar geçýär; olary aýtanymdan, asmandan ýere gaçmagy has gowy görýärin” diýdi. Pygamber: “Allah iň beýikdir, Allah iň beýikdir! Was-wasdan başga zat edip bilmän, şeýtanyň hilesini puja çykaran Allaha hamd bolsun” diýdi».

Abu Dawud we Nesaý bu hadysy Mansurdan, Nesaý goşmaça A‘maşdan hem rowaýat etdi.

Tefsir tamam boldy. Hamd we şükür Allaha mahsusdyr. Älemleriň Rabbi bolan Allaha hamd bolsun. Pygamberimiz Muhammede, onuň maşgalasyna we sahabalaryna salawat bolsun. Ähli sahabalardan Allah razy bolsun. Bize Allah ýeterlikdir, Ol iň gowy wekildir.

Bu iş 1285-nji ýylyň Jumada al-awwal aýynyň onunda tamamlandy. Ýeke-täk Allaha hamd bolsun.

«Garaňky düşende gijäniň şerinden» aýaty barada: «Garaňky düşende» diýmek, Aý tutulyp, garaňkylaşanda diýilýär. «Girdi» diýmek, tutulmaga girip, gözden ýitip, garaňkylaşdy diýmekdir. Ibn Abbas: «Al-ġasiq — gündogardan garaňkylygy bilen gelip, ähli zady gurşap, garaňky edýän gijedir» diýdi. Al-ġasaq — garaňkylykdyr.

«Gije garaňky boldy» diýmek üçin «ġasiqa al-laylu» ýa-da «aġsaqa» diýilýär. Hasan we Mujahid hem şeýle diýdiler: gijäniň gelmegi we içine girmegi. «Wuqüb» — içeri girmek diýmekdir; Gün ýaşanda gijäniň gelmegi. Muqatil: «Gijäniň garaňkylygy öz gara reňkini gündiziň ýagtylygynyň içine salanda» diýdi.

Käbirleri gijäni gündizden sowuk bolany üçin «al-ġasiq» diýip atlandyrdylar; «ġasaq» sowuk diýmekdir. Ibn Zayd: «Pleiad ýyldyzlar topary batanda» diýdi. Ol batanda keseller köpelýär, doganda bolsa azalýar.

«Düwünlere üfleýän zenanlaryň şerinden» diýmek, doga okap ýatyrka sapak düwünlerine üfleýän jadygöý zenanlardyr. Abu Ubayda: «Olar Pygamberi jady eden Lebid ibn al-A‘samyň gyzlarydyr» diýdi.

«Göriplik edende göribiň şerinden» diýmek, ýehudylar; çünki olar Pygambere göriplik edýärdiler. Bu süre Medinede inendir.

«Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýen barada Ibn Abbas we Aişe, Allah ikisinden razy bolsun, şeýle diýdiler: «Pygambere hyzmat edýän ýehudy oglan bardy. Ýehudylar oňa ýakynlaşyp, tä Pygamberiň saçynyň darağyndan galan saçlaryny we daragynyň birnäçe dişini alýança basyş etdiler. Ol olary ýehudylara berdi. Olar şol zatlaryň üsti bilen Pygambere jady etdiler.

Jady işini ýehudylardan Lebid ibn al-A‘sam alyp bardy. Şonuň üçin bu iki süre ol barada indi».

Aişeden gelen rowaýatda Allahyň Resulyna jady edilendigi, hatda bir zady eden ýaly bolup, aslynda etmedikdigini hyýal edendigi aýdylýar. Ol Rabbine doga etdi. Soňra: «Eý, Aişe, Allahyň özünden düşündirmegini soran zadym barada maňa habar berendigini bilýäňmi?» diýdi.

Aişe: «Eý, Allahyň Resuly, ol näme?» diýip sorady. Ol: «Iki adam geldi, biri başymyň, beýlekisi aýagymyň ýanynda oturdy. Olaryň biri beýlekisinden: “Bu adama näme boldy?” diýip sorady. Beýlekisi: “Oňa jady edildi” diýdi.

“Kim jady etdi?” diýip sorady. Ol: “Lebid ibn al-A‘sam” diýdi. “Nämäniň üstünde?” diýdi. Ol: “Darakda, darakdan galan saçda we erkek hurma daragynyň gabygynda” diýdi. “Nirede?” diýdi. Ol: “Banu Zurayqyň Bir Dhirwan guýusynda” diýdi.

Aişe: “Allahyň Resuly guýa baryp, soňra Aişäniň ýanyna dolanyp geldi-de: «Allah bilen kasam edýärin, onuň suwy hyna demlemesine, hurma daragynyň başlary şeýtanlaryň kellelerine meňzeýär» diýdi. Men: «Eý, Allahyň Resuly, ony çykaraýmasaň näme?» diýdim. Ol: «Allah meni şypa berdi, adamlaryň arasynda onuň sebäpli şer turuzmagy halamadym» diýdi”».

Rowaýat edilmegine görä, ol guýudaky daşyň aşagyndady. Daşy galdyryp, hurma daragynyň gabygyny çykardylar. Onuň içinde saçynyň darağyndan galan saç we daragyň dişleri bardy.

Ibn Arqamdan gelen başga bir rowaýatda: «Pygamberi bir ýehudy jady etdi. Ol birnäçe gün kesel boldy. Jebraýyl gelip: “Ýehudylaryň biri seni jady etdi we saňa düwünler düwdi” diýdi. Allahyň Resuly Ali iberip, düwünleri çykartdy.

Her düwün çözülende, ol ýeňillik duýýardy. Soňra edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Ol muny ýehudylara aýtmady we ölýänçä ýüzünde bildirmedi» diýilýär.

Muqatil we Kalbi: «Jady on bir düwünli ýüpde edilipdi» diýdiler. Käbirleriniň aýtmagyna görä, düwünlere iňňe sanjylgydy. Allah bu iki süreni inderdi. Olar jemi on bir aýatdyr: Al-Felak süresi bäş, An-Nas süresi alty aýat.

Her aýat okalanda bir düwün çözülýärdi; ähli düwünler çözülýänçä şeýle boldy. Pygamber edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Rowaýatda, onuň bu ýagdaýda alty aý galandygy, ýagdaýynyň üç gijäniň dowamynda has agyrlaşandygy we şonda Mu‘awwizatayn süresiniň inendigi aýdylýar.

Abu Sa‘idden gelen sahih hadysda Jebraýylyň Pygambere gelip: «Eý, Muhammed, kesellädiňmi?» diýip sorandygy, onuň: «Hawa» diýendigi, Jebraýylyň: «Saňa zyýan berýän her bir zatdan, her bir nebisden, göz degmesinden we göribiň şerinden Allahyň ady bilen saňa doga edýärin. Allah saňa şypa bersin. Allahyň ady bilen saňa doga edýärin, Allah saňa şypa bersin» diýendigi aýdylýar.

«Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýen aýatda «al-felak» daňy aňladýar. Bu Jabir ibn Abdallah, Hasan, Sa‘id ibn Jubayr, Mujahid, Qatada we tefsirçileriň köpüsiniň garaýşydyr. Bu Ibn Abbasdan Awfinin rowaýatydyr. Munuň delili: «Daňy ýaryp çykarýan» diýen aýatdyr.

Ibn Abbasdan «al-felak» dowzahyň bir zyndany diýlip rowaýat edildi. Kalbi: «Dowzahyň bir jülgesidir» diýdi. Dahhak «ýaradylyşy» diýip düşündirdi; bu Ibn Abbasdan Walibiniň rowaýatydyr. Meşhur we dogrysy birinji manydyr. «Ýaradan zatlarynyň şerinden». Bu süre Medinede inendir. «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn». «Adamlaryň Eýesi». «Adamlaryň Ylahy».

«Was-was salýan, yza çekilýän şeýtanyň şerinden» diýmekdir. Bu söz was-was salmak hereketiniň ady hem, şol hereketi edýän şeýtanyň ady hem bolup biler. Zajjaj: «Was-was salýan, yza çekilýän şeýtan diýmekdir. Ol adamyň kalbynyň üstünde çöküp durýar.

Bende Allahy ýatlasa, yza çekilýär; unudyp goýberse, was-was salýar» diýdi. Qatada: «Onuň itiň burny ýaly burny adamyň döşündedir. Bende Rabbini ýatlasa, şeýtan yza çekilýär» diýdi. Şeýle hem aýdylýar: «Onuň kellesi ýylan kellesi ýaly bolup, kalbyň üstünde durýar we adama umyt berip, onuň bilen gürleşýär.

Adam Allahy ýatlasa yza çekilýär, ýatlamasa, yzyna gelip başyny goýýar».

«Jynlardan we adamlardan» diýmek, was-was salýan zat jynlaryň içinde hem, adamlaryň içinde hem bolýar; jynlara hem, adamlara hem was-was salýar. Kalbi şeýle diýdi: «Adamlaryň kalplary» diýmekde soňra agzalan zat göz öňünde tutulýar; ýagny jynlar we adamlar. Jynlara «adamlar» diýlip, şeýle hem «erkekler» diýlip atlandyrylypdyr. Allah: «Jynlardan bolan erkekler adamlardan bolan erkeklere sygynýardylar» diýdi (Al-Jinn, 6).

Käbir araplardan, jynlaryň bir topary gelip düşende: «Siz kim?» diýip soralanda, olaryň «Biz jynlardan bolan adamlardyrys» diýip jogap berendikleri gürrüň berilýär. Bu Farraanyň aýdan manysydyr. Käbir alymlar: «Was-was salmak adamlardan hem edilýär, şeýtanlaryň was-wasy ýaly» diýdiler.

Şeýlelikde, was-was salýan zat «jynlardan we adamlardan» bolýar. Beýik Allah: «Şeýlelikde, her pygamber üçin adamlardan we jynlardan bolan şeýtanlary duşman etdik» diýdi (Al-An‘am, 112). Munuň manysy, jynlaryň we adamlaryň ikisiniň hem şerinden Allaha sygynmagyň buýrulmagydyr.

Ukba ibn Amirdan rowaýat edilýän hadysda Allahyň Resuly: «Bu gije maňa deňi-taýy görülmedik aýatlar inendigini görmediňmi? “Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn”» diýdi.

Ukba ibn Amirdan gelen başga hadysda, Allahyň Resulynyň: «Allaha sygynýanlaryň sygynýan iň gowy zadyny saňa habar bereýinmi?» diýendigi, onuň «Hawa» diýip jogap berendigi, Pygamberiň bolsa: «“Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn”» diýendigi aýdylýar.

Aişeden gelen hadysda: Allahyň Resuly her gije düşegine girende iki eliniň aýasyny bir ýere jemläp, olara üflärdi; «Aýt: Ol Allah birdir», «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» we «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn» sürelerini okardy. Soňra elleri bilen bedeniniň ýetip bilýän ýerlerini, ilki kellesini we ýüzüni, soňra bedeniniň öň tarapyny süpürerdi. Muny üç gezek ederdi.

Aişeden gelen başga hadysda: Pygamber syrkawlanda özüne Mu‘awwizat sürelere okap, üflärdi. Keseli agyrlaşanda, men onuň üçin okap, iki süreniň bereketine umyt edip onuň eli bilen süpürerdim.

Ibn Umardan gelen hadysda Allahyň Resuly: «Diňe iki ýagdaýda göriplik etmek dogrudyr: Allah oňa Gurhan berip, ony gije-gündiziň dürli wagtlarynda okaýan adam; Allah oňa mal berip, ony gije-gündiziň dürli wagtlarynda sarp edýän adam» diýdi.

Abu Hurayradan gelen hadysda Pygamber: «Allah hiç zady, sesini owadan edip Gurhany ýogyn ses bilen okaýan pygamberiň okaýşy ýaly diňlemez» diýdi. Tefsir tamam boldy.

Bagawiniň tefsiri

«Garaňky düşende gijäniň şerinden» diýen barada bize Abu al-Hasan as-Sarakhsi habar berdi; oňa Zahir ibn Ahmet, oňa Ja‘far ibn Muhammed al-Mughlis, oňa Harun ibn Ishaq al-Hamdani, oňa Wak‘i, Ibn Abu Dhi’bden, ol öz daýysy al-Haris ibn Abdurrahmandan, ol Abu Salamadan, ol Aişeden habar berdi. Aişe şeýle diýdi: «Pygamber (sallallahu aleýhi we sellem) elimden tutup, Aýa seretdi-de: “Eý, Aişe, garaňky düşende onuň şerinden Allaha sygyn. Bu — garaňky düşendir” diýdi». Bu ýerde Aý tutulyp, garalan wagty göz öňünde tutulýar.

«Waqaba» — tutulmaga girip, gözden ýitip, garaňkylaşdy diýmekdir.

Ibn Abbas: «Al-ġasiq — gündogardan garaňkylygy bilen gelýän, ähli zada girip, ony garaňky edýän gijedir. Al-ġasaq — garaňkylykdyr. Gijäniň garaňky düşmegine “ġaṣaqa al-laylu” ýa-da “aġsaqa” diýilýär» diýdi. Hasan we Mujahid hem gijäniň gelmegini we içine girmegini göz öňünde tutup, şeýle diýdiler.

«Wuqüb» — içeri girmekdir; Gün ýaşanda gijäniň gelmegidir. Muqatil: «Gije garaňkylygy gündiziň ýagtylygynyň içine girende» diýdi. Käbirleri gijäni gündizden sowuk bolany üçin «al-ġasiq» diýip atlandyrdylar; «al-ġasaq» sowuk diýmekdir. Ibn Zayd: «Pleiad ýyldyzlar topary batanda» diýdi. Ol batanda keseller köpelýär, doganda bolsa azalýar.

«Düwünlere üfleýän zenanlaryň şerinden» diýmek, doga okap, sapak düwünlerine üfleýän jadygöý zenanlardyr. Abu Ubayda: «Olar Pygamberi jady eden Lebid ibn al-A‘samyň gyzlarydyr» diýdi.

«Göriplik edende göribiň şerinden» diýmek, ýehudylar; çünki olar Pygambere göriplik edýärdiler. Bu süre Medinede inendir.

«Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýen barada Ibn Abbas we Aişe, Allah ikisinden razy bolsun, şeýle diýdiler: «Pygambere hyzmat edýän ýehudy oglan bardy. Ýehudylar onuň ýanyna gelip, tä Pygamberiň saçynyň darağyndan galan saçlaryny we daragynyň birnäçe dişini alýança oňa basyş etdiler. Ol olary ýehudylara berdi. Olar şol zatlaryň üsti bilen Pygambere jady etdiler.

Jady işini ýehudylardan Lebid ibn al-A‘sam alyp bardy. Şonuň üçin bu iki süre ol barada indi».

Aişeden gelen rowaýatda Allahyň Resulyna jady edilendigi, hatda bir zady eden ýaly bolup, aslynda etmedikdigini hyýal edendigi aýdylýar. Ol Rabbine doga etdi. Soňra: «Allahyň özünden düşündirmegini soran zadym barada maňa habar berendigini bilýäňmi?» diýdi.

Aişe: «Eý, Allahyň Resuly, ol näme?» diýip sorady. Ol: «Maňa iki adam geldi; biri başymyň, beýlekisi aýagymyň ýanynda oturdy. Olaryň biri beýlekisinden: “Bu adama näme boldy?” diýip sorady. Beýlekisi: “Oňa jady edildi” diýdi.

“Kim jady etdi?” diýip sorady. Ol: “Lebid ibn al-A‘sam” diýdi. “Nämäniň üstünde?” diýdi. Ol: “Darakda, darakdan galan saçda we erkek hurma daragynyň gabygynda” diýdi. “Nirede?” diýdi. Ol: “Bir Dhirwan guýusynda” diýdi. Bir Dhirwan Banu Zurayqyň guýusydyr».

Aişe: «Allahyň Resuly guýa baryp, soňra Aişäniň ýanyna dolanyp geldi-de: “Allah bilen kasam edýärin, onuň suwy hyna demlemesine, hurma daragynyň başlary bolsa şeýtanlaryň kellelerine meňzeýär” diýdi. Men: “Eý, Allahyň Resuly, ony çykaraýmasaň näme?” diýdim. Ol: “Allah meni şypa berdi, adamlaryň arasynda onuň sebäpli şer turuzmagy halamadym” diýdi».

Rowaýat edilmegine görä, ol guýudaky daşyň aşagyndady. Daşy galdyryp, hurma daragynyň gabygyny çykardylar. Onuň içinde Pygamberiň saçynyň darağyndan galan saç we daragyň dişleri bardy.

Ibn Arqamdan gelen rowaýatda: «Pygamberi bir ýehudy jady etdi, ol birnäçe gün keselledi. Jebraýyl gelip: “Ýehudylaryň biri seni jady etdi we saňa düwünler düwdi” diýdi. Allahyň Resuly Ali iberip, olary çykartdy. Her düwün çözülende, Pygamber ýeňillik duýýardy.

Soňra edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Ol muny ýehudylara aýtmady we ölýänçä ýüzünde bildirmedi» diýilýär. Muqatil we Kalbi: «Ýüpde on bir düwün bardy» diýdiler. Käbirleriniň aýtmagyna görä, düwünlere iňňe sanjylgydy.

Allah bu iki süreni inderdi; olar jemi on bir aýatdyr. Al-Felak bäş, An-Nas alty aýat. Her aýat okalanda bir düwün çözülýärdi, ähli düwünler çözülýänçä şeýle boldy. Pygamber edil daňydan boşan ýaly ýerinden turdy. Rowaýatda onuň bu ýagdaýda alty aý galandygy, keseli üç gijäniň dowamynda agyrlaşandygy we şonda Mu‘awwizatayn süresiniň inendigi aýdylýar.

Abu Sa‘idden gelen hadysda Jebraýylyň Pygambere gelip: «Eý, Muhammed, kesellädiňmi?» diýip sorandygy, onuň: «Hawa» diýendigi, Jebraýylyň: «Saňa zyýan berýän her bir zatdan, her bir nebisden we göz degmesinden, her bir göribiň şerinden Allahyň ady bilen saňa doga edýärin. Allah saňa şypa bersin. Allahyň ady bilen saňa doga edýärin, Allah saňa şypa bersin» diýendigi habar berilýär.

«Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» diýen aýatda «al-felak» daňy aňladýar. Bu Jabir ibn Abdallah, Hasan, Sa‘id ibn Jubayr, Mujahid, Qatada we tefsirçileriň köpüsiniň garaýşydyr. Bu Ibn Abbasdan Awfinin rowaýatydyr. Munuň delili: «Daňy ýaryp çykarýan» diýen aýatdyr.

Ibn Abbasdan «al-felak» dowzahyň bir tussaghanasy diýlip rowaýat edildi. Kalbi: «Dowzahyň bir jülgesidir» diýdi. Dahhak «ýaradylyşy» diýip düşündirdi; bu Ibn Abbasdan Walibiniň rowaýatydyr. Meşhur we dogrysy birinji garaýyşdyr. «Ýaradan zatlarynyň şerinden». Bu süre Medinede inendir. «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn». «Adamlaryň Eýesi». «Adamlaryň Ylahy».

«Was-was salýan, yza çekilýän şeýtanyň şerinden» diýmekdir. «Was-was» was-was salmagyň çeşme ady hem, şeýtanyň ady hem bolup biler. Zajjaj: «Was-was salýan, yza çekilýän şeýtan diýmekdir. Ol adamyň kalbynyň üstünde çöküp durýar; bende Allahy ýatlasa, yza çekilýär, unudyp goýberse, was-was salýar» diýdi.

Qatada: «Onuň itiň burny ýaly burny adamyň döşündedir. Bende Rabbini ýatlasa, şeýtan yza çekilýär» diýdi. Şeýle hem aýdylýar: «Onuň kellesi ýylan kellesi ýalydyr, ol kalbyň üstünde durup, adama umyt berýän zatlary aýdýar. Adam Allahy ýatlasa yza çekilýär, ýatlamasa, yzyna dolanyp başyny goýýar».

«Jynlardan we adamlardan» diýmek, ol jynlaryň içine hem, adamlaryň içine hem girýär; jynlara hem, adamlara hem was-was salýar. Kalbi şeýle diýdi: «Adamlaryň kalplary» diýmekde soňra agzalan zat göz öňünde tutulýar; ýagny jynlar we adamlar. Jynlara «adamlar» diýlip, şeýle hem «erkekler» diýlip atlandyrylypdyr. Allah: «Jynlardan bolan erkekler adamlardan bolan erkeklere sygynýardylar» diýdi (Al-Jinn, 6).

Käbir araplardan, jynlaryň bir topary gelip düşende: «Siz kim?» diýip soralanda, olaryň «Biz jynlardan bolan adamlardyrys» diýip jogap berendikleri gürrüň berilýär. Bu Farraanyň aýdan manysydyr. Käbirleri: «Was-was salmak adamlardan hem edilýär, şeýtanyň was-wasy ýaly» diýdiler.

Şeýlelikde, was-was salmak jynlardan we adamlardan ikisinden hem bolýar. Beýik Allah: «Şeýlelikde, her pygamber üçin adamlardan we jynlardan bolan şeýtanlary duşman etdik» diýdi (Al-An‘am, 112). Munuň manysy jynlaryň we adamlaryň ikisiniň hem şerinden Allaha sygynmagyň buýrulmagydyr.

Ukba ibn Amirdan rowaýat edilýän hadysda Allahyň Resuly: «Bu gije maňa deňi-taýy görülmedik aýatlar inendigini görmediňmi? “Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn”» diýdi.

Ukba ibn Amirdan gelen başga hadysda Allahyň Resuly: «Allaha sygynýanlaryň sygynýan iň gowy zadyny saňa habar bereýinmi?» diýdi. Ukba: «Hawa» diýdi. Ol: «“Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn” we “Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn”» diýdi.

Aişeden gelen hadysda Allahyň Resulynyň her gije düşegine girende iki eliniň aýasyny bir ýere jemläp, olara üfländigi; «Aýt: Ol Allah birdir», «Aýt: Daňyň Rabbine sygynýaryn» we «Aýt: Adamlaryň Rabbine sygynýaryn» sürelerini okandygy, soňra elleri bilen bedeniniň ýetip bilýän ýerlerini, ilki kellesini we ýüzüni, soňra bedeniniň öň tarapyny süpürendigi aýdylýar. Ol muny üç gezek ederdi.

Aişeden gelen başga hadysda: Pygamber syrkawlanda özüne Mu‘awwizat sürelere okap, üflärdi. Keseli agyrlaşanda, men onuň üçin okap, iki süreniň bereketine umyt edip onuň eli bilen süpürerdim.

Ibn Umardan gelen rowaýatda Allahyň Resuly: «Diňe iki ýagdaýda göriplik etmek dogrudyr: Allah oňa Gurhan berip, ony gije-gündiziň dürli wagtlarynda okaýan adama; Allah oňa mal berip, ony gije-gündiziň dürli wagtlarynda sarp edýän adama» diýdi.

Abu Hurayradan gelen hadysda Pygamber: «Allah hiç zady, sesini owadan edip Gurhany ýogyn ses bilen okaýan pygamberiň okaýşy ýaly diňlemez» diýdi. Tamam boldy.