Жамандыктардан Аллахка баш калкалоо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

«Көрө албаган киши көрө албастык кылган учурдагы анын жамандыгынан» деген сөздөгү көрө албаган адам — көрө албаган кишиден нематтын кетишин каалап, колунан келген жолдор менен аны кетирүүгө аракет кылган адам. Ошондуктан анын жамандыгынан Аллахка коргоо сурап, айласын жокко чыгаруу зарыл. Көз тийгизген адам да көрө албастардын катарына кирет, анткени көз тийүү жаратылышы жаман, көңүлү бузук көрө албастан гана чыгат. Бул сүрө жалпы жана өзгөчө түрдө бардык жамандыктардан коргоо тилөөнү камтыйт.

Ошондой эле сыйкырдын чындыгы бар экенин, анын зыянынан коркуу жана андан Аллахка баш калкалоо керектигин билдирет.

«Айткын» — коргоо тилеп: «Баш калкалайм», башкача айтканда, «башпаанек издейм, коргоого өтөм жана бекем калканга кирем» — «Таңды Жаруучунун Раббисине», башкача айтканда, дан менен сөөктү жаруучуга жана таңды атыруучуга.

Андан соң жалпы мааниден кийин өзгөчө бир нерсени атап: «Каптап кирген түндүн жамандыгынан» деди. Бул — түн ичинде адамдарды караңгылык каптаганда пайда болуучу жамандыктар. Түн ичинде көптөгөн жаман рухтар жана зыяндуу жаныбарлар тарайт.

«Ал жараткан нерселердин жамандыгынан» деген сөз Аллах жараткан бардык нерсени, адамдарды, жиндерди жана жаныбарларды камтыйт. Ошондуктан алардын ичиндеги жамандыктан аларды Жаратуучуга баш калкалоо суралат.

«Түйүндөргө дем салгандардын жамандыгынан» деген — сыйкырларын жасоодо байлаган түйүндөргө дем салган сыйкырчы аялдардын жамандыгынан.

Бул сүрө адамдардын Раббисине, Ээсине жана Кудайына баш калкалоону камтыйт. Ал бардык жамандыктардын башаты жана булагы болгон шайтандан коргоо сурайт. Анын азгырыгы менен жамандыгынын бири — адамдардын көкүрөгүнө шыбырап, жамандыкты кооз көрсөтүп, аны жакшы көрүнүштө элестетүү жана жасоого болгон каалоону күчөтүү; жакшылыкты болсо жаман көрсөтүп, андан тосуу жана аны өз чыныгы көрүнүшүнөн башкача кылып көрсөтүү. Шайтан дайыма ушундай абалда шыбырайт, ал эми пенде Раббисин эстеп, шайтандын азгырыгынан коргонууга жардам сураганда ал артка тартылып, жашынып калат.

Демек, адам бардык адамдардын Раббисине баш калкалап, Анын коргоосуна бекем жармашууга тийиш. Бардык макулуктар Раббиликтин жана падышалыктын алдында турат, ар бир жандыктын чачынан Ал кармап турат. Ошондой эле Аллахтын пенделерин Өзүнө ибадат кылуу үчүн жараткан кудайлыгына баш калкалоо керек. Ибадат алар үчүн душманынын жамандыгын четтетмейинче толук болбойт.

Ал душман адамдарды ибадаттан ажыратып, ортолорун бөлүүнү, аларды өзүнүн тобуна кошуп, жалындуу тозоктун ээлеринен кылууну каалайт. Азгыруу жиндерден да, адамдардан да болот. Ошондуктан Аллах: «Жиндерден жана адамдардан» деди.

Ааламдардын Раббиси Аллахка башында да, аягында да, ачыкта да, жашыруунда да мактоо болсун. Биз Андан нематтарын толуктоосун жана бизди көптөгөн берекелеринен тосуп турган күнөөлөрүбүздү кечиришин сурайбыз. Ошондой эле каталарыбыз менен напсинин каалоолору жүрөгүбүздү Анын аяттарын терең ой жүгүртүүдөн алыстатканын кечиришин тилейбиз. Аллахтын алдындагы жакшылыктардан биздеги жамандыктар үчүн куру калтырбоосун үмүт кылып, Андан жакшылык күтөбүз.

Чындыгында, Аллахтын ырайымынан каапыр эл гана үмүт үзөт, Анын мээриминен адашкан эл гана күмөн санап, үмүтсүздүккө түшөт.

Аллахтын салам-салаваты Анын элчиси Мухаммадга, анын үй-бүлөсүнө жана бардык сахабаларына ар дайым үзгүлтүксүз болсун. Жакшы иштерди Өз нематы менен аягына чыгарган Аллахка мактоо болсун. Аллахтын Китебинин тафсири Анын жардамы жана жакшы колдоосу менен жамаатчысы жана жазуучусу, Абдуррахман ибн Насир ибн Абдуллах, Ибн Саъди деген ат менен белгилүү болгон пенденин колу менен аяктады. Аллах аны, ата-энесин жана бардык мусулмандарды кечирсин.

Бул Мухаммаддын (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) хижратынын 1344-жылы, Рабиул-аввал айынын биринчи күнү болгон. Аллахка мактоо болсун. Бизди кайыпта дуба кылып эскерүүнү унутпаңыздар.

Имам Ибн Касирдин тафсири

«Коргоо тилөөчү эки сүрөнүн» тафсири. Бул эки сүрө Мадинада түшүрүлгөн.

Имам Ахмад мындай деген: Бизге Аффан, Хаммад ибн Салама аркылуу, Асим ибн Бахдала аркылуу, Зирр ибн Хубайштен риваят кылды. Ал айтты: «Убайй ибн Ка‘бга: “Ибн Мас‘уд өзүнүн мусхафына коргоо тилөөчү эки сүрөнү жазбайт экен”, — дедим. Ал: “Мен Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) мага Жабраил (ага тынчтык болсун) ага: ‘Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм’, — деп айтканын кабарлаганына күбөлүк берем. Ал муну айтты.

Анан: ‘Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм’, — деди. Ал муну да айтты. Биз пайгамбарыбыз айтканды айтабыз”, — деди». Бул риваятты Абу Бакр аль-Хумайди да өзүнүн «Муснадында» Суфьян ибн Уяйнадан риваят кылган. Ал мындай деген: Абда ибн Аби Лубаба жана Асим ибн Бахдала бизге айтып, Зирр ибн Хубайштин: «Мен Убайй ибн Ка‘бдан коргоо тилөөчү эки сүрө жөнүндө сурадым.

“Абу аль-Мунзир, сенин бир тууганың Ибн Мас‘уд аларды мусхафтан өчүрүп жатат”, — дедим. Ал: “Мен Аллахтын Элчисинен сурадым. Ал: ‘Мага “Айт” деп айтылды, мен айттым’, — деди. Биз да Аллахтын Элчиси айткандай айтабыз”, — деди», — дегенин уктук.

Ахмад мындай деген: Ваки‘ бизге, Суфьяндан, Асимден, Зиррден риваят кылды. Ал: «Ибн Мас‘уддан коргоо тилөөчү эки сүрө жөнүндө сурадым. Ал: “Мен бул экөө жөнүндө Пайгамбардан (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) сурасам, ал: ‘Мага айтылды, мен силерге айттым. Силер да айткыла’, — деди”, — деп жооп берди.

Убайй: “Пайгамбар бизге айтты, биз да айтып жатабыз”, — деди», — деген.

Бухари мындай деген: Али ибн Абдуллах бизге, Суфьяндан, Абда ибн Аби Лубабадан, Зирр ибн Хубайштен риваят кылды. Ошондой эле Асим Зиррден риваят кылып: «Убайй ибн Ка‘бдан: “Абу аль-Мунзир, сенин бир тууганың Ибн Мас‘уд мындай-мындай деп жатат”, — деп сурадым. Ал: “Мен Пайгамбардан сурадым. Ал: ‘Мага айтылды, мен айттым’, — деди.

Биз да Аллахтын Элчиси айткандай айтабыз”, — деди», — деп баяндаган. Муну Бухари менен Насаи да Кутайба аркылуу, Суфьян ибн Уяйнадан, Абда жана Асим ибн Аби ан-Нажуддан, Зирр ибн Хубайштен, Убайй ибн Ка‘б аркылуу риваят кылышкан.

Абу Я‘ла аль-Мусили мындай деген: Бизге Азрак ибн Али, Хассан ибн Ибрахимден, Салт ибн Бахрамдан, Ибрахимден, Алкамадан риваят кылды. Ал: «Абдуллах коргоо тилөөчү эки сүрөнү мусхафтан өчүрүп: “Аллахтын Элчисине аларды окуу эмес, алар менен коргоо тилөө гана буйрулган”, — дечү», — деген. Абдуллах ибн Ахмад да А‘маштан, Абу Исхактан, Абдуррахман ибн Язидден риваят кылып: «Абдуллах өз мусхафтарынан коргоо тилөөчү эки сүрөнү өчүрүп: “Бул экөө Аллахтын Китебинен эмес”, — дечү», — деген. А‘маш: «Асим бизге Зирр ибн Хубайштен, ал Убайй ибн Ка‘бдан риваят кылды: “Биз бул эки сүрө тууралуу Аллахтын Элчисинен сурадык. Ал: ‘Мага айтылды, мен айттым’, — деди”, — деп да айтты.

Көптөгөн Куран окуучулар менен факихтердин арасында белгилүү болгондой, Ибн Мас‘уд аларды өз мусхафына жазчу эмес. Балким, ал аларды Пайгамбардан укпаган же алар ага мутаватир жол менен жетпегендир. Кийин ал бул оюнан жамааттын пикирине кайткан болушу мүмкүн. Анткени сахабалар (Аллах алардан ыраазы болсун) бул эки сүрөнү имам-мусхафтарга жазып, аларды ар тарапка жөнөтүшкөн. Аллахка мактоо жана шүгүр болсун.

Муслим өзүнүн «Сахихинде» мындай деген: Кутайба бизге, Жарирден, Баяндан, Кайс ибн Аби Хазимден, Укба ибн Амирден риваят кылды. Аллахтын Элчиси (ага Аллахтын салам-салаваты болсун): «Бүгүн түнү мага эч качан теңдеши көрүнбөгөн аяттар түшкөнүн көрдүңбү? Алар: “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деди. Бул хадисти Ахмад, Муслим, Тирмизи жана Насаи да Исмаил ибн Аби Халидден, Кайс ибн Аби Хазимден, Укба аркылуу риваят кылышкан. Тирмизи: «Хасан, сахих», — деген.

Башка бир жол менен Ахмад мындай деген: Уалид ибн Муслим бизге, Ибн Жабирден, ал Касим Абу Абдуррахмандан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Укба: «Аллахтын Элчисине (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) тоо ашууларынын биринде жол көрсөтүп бара жаткан элем. Ал мага: “Эй, Укба, минбейсиңби?” — деди. Мен муну күнөө иш болушу мүмкүн деп чочуладым.

Аллахтын Элчиси түшүп, мен бир аз миндим. Анан ал кайра минип: “Эй, Укайб, адамдар окуган эң жакшы эки сүрөнү сага үйрөтөйүнбү?” — деди. Мен: “Ооба, оо, Аллахтын Элчиси”, — дедим. Ал мага “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм” сүрөлөрүн окудурду.

Анан намазга камат айтылып, Аллахтын Элчиси алдыга өтүп, экөөнү окуп берди. Андан кийин мага: “Эй, Укайб, кандай болду? Уктаар сайын жана ойгонгон сайын бул экөөнү оку”, — деди». Насаи муну Уалид ибн Муслим менен Абдуллах ибн аль-Мубарактан, экөө тең Ибн Жабирден риваят кылган.

Абу Дауд менен Насаи да Ибн Уахбдан, Муавия ибн Салихтен, аль-Ала ибн аль-Харистен, Касим ибн Абдуррахмандан, Укба аркылуу риваят кылышкан.

Дагы бир жол: Ахмад мындай деген: Абу Абдуррахман бизге, Саид ибн Аби Айюбдан, ал Язид ибн Абдул-Азиз ар-Ру‘айний менен Абу Мархумдан, алар Язид ибн Мухаммад аль-Курашийден, ал Али ибн Рабахтан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Укба: «Аллахтын Элчиси мага ар бир намаздан кийин коргоо тилөөчү сүрөлөрдү окууну буйруду», — деген. Абу Дауд, Тирмизи жана Насаи муну бир нече жол менен Али ибн Аби Рабахтан риваят кылышкан. Тирмизи: «Гариб», — деген.

Дагы бир жол: Ахмад мындай деген: Яхья ибн Исхак бизге, Ибн Лахи‘адан, ал Мушаррах ибн Ха‘андан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Укба: «Аллахтын Элчиси мага: “Коргоо тилөөчү эки сүрөнү оку, анткени алардай сүрөнү эч качан окубайсың”, — деди», — деген. Бул риваятты Ахмад жалгыз риваят кылган.

Дагы бир жол: Ахмад мындай деген: Хайуа ибн Шурайх бизге, Бакийядан, ал Бухайр ибн Са‘ддан, ал Халид ибн Ма‘дандан, ал Жубайр ибн Нуфайрден, ал Укба ибн Амирден риваят кылган. Укба: «Аллахтын Элчисине боз чаар качыр белекке берилди. Ал ага минди, мен болсо аны жетелеп бара жаттым. Аллахтын Элчиси: “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм”, — деди.

Мен окуп бердим. Менин бул окууга көп маани бербегенимди байкап: “Балким, сен муну жеңил көрдүңбү? Намазда мындан артык эч нерсе менен окуган эмессиң”, — деди». Насаи муну Амр ибн Усмандан, ал Бакийядан риваят кылган. Насаи муну Суфьяндан, Муавия ибн Салихтен, Абдуррахман ибн Жубайр ибн Нуфайрден, атасынан, Укба ибн Амирден да риваят кылып, Укбанын Пайгамбардан эки сүрө жөнүндө сураганын жана ушул сыяктуу хадисти айтканын баяндаган.

Насаи дагы мындай деген: Мухаммад ибн Абдул-А‘ла бизге, Му‘тамирден, ал Ну‘мандан, ал Зияд Абу аль-Асаддан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Аллахтын Элчиси: «Адамдар бул эки сүрө менен коргонгондой башка эч нерсе менен коргонушкан эмес: “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деди.

Дагы бир жол: Насаи мындай деген: Кутайба бизге, Лайстан, ал Ибн Ажландан, ал Саид аль-Макбурийден, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Укба: «Аллахтын Элчиси менен бара жаткан элем. Ал: “Эй, Укба, айт”, — деди. Мен: “Эмне айтайын?” — дедим.

Ал унчуккан жок. Анан кайра: “Айт”, — деди. Мен: “Оо, Аллахтын Элчиси, эмнени айтайын?” — деп сурадым. Ал унчуккан жок. Мен: “Оо, Аллах, аны мага кайра айттыр”, — дедим. Ал: “Эй, Укба, айт”, — деди. Мен: “Оо, Аллахтын Элчиси, эмнени айтайын?” — дедим.

Ал: “‘Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм’ деп айт”, — деди. Мен аны аягына чейин окудум. Анан: “Айт”, — деди. Мен: “Оо, Аллахтын Элчиси, эмнени айтайын?” — дедим. Ал: “‘Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм’ деп айт”, — деди.

Мен аны аягына чейин окудум. Ошондо Аллахтын Элчиси: “Сураган адам бул экөөндөй нерсе сураган эмес, коргоо тилеген адам да бул экөөндөй нерсе менен коргонгон эмес”, — деди».

Насаи дагы мындай деген: Мухаммад ибн Ясар бизге, Абдуррахмандан, ал Муавиядан, ал аль-Ала ибн аль-Харистен, ал Макхулдан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Аллахтын Элчиси багымдат намазында бул эки сүрөнү окуган.

Дагы бир жол: Насаи мындай деген: Кутайба бизге, Лайстан, ал Язид ибн Аби Хабибден, ал Абу Имран Асламдан, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Укба: «Аллахтын Элчисин минип баратканда ээрчип жүрдүм. Колумду анын бутуна коюп: “Мага Худ сүрөсүн же Юсуф сүрөсүн окутуп бериңиз”, — дедим. Ал: “Аллахтын алдында ‘Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм’ сүрөсүнөн пайдалуураак эч нерсе окубайсың”, — деди».

Дагы бир хадис: Насаи мындай деген: Махмуд ибн Халид бизге, Уалидден, ал Абу Амр аль-Ауза‘ийден, ал Яхья ибн Аби Касирден, ал Мухаммад ибн Ибрахим ибн аль-Харистен, ал Абу Абдуллахтан, ал Ибн ‘Аиш аль-Жуханийден риваят кылды. Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) ага: «Эй, Ибн ‘Аиш, коргоо тилегендер коргонгон нерселердин эң жакшысына сени багыттайынбы?» — деди. Ал: «Ооба, оо, Аллахтын Элчиси», — деди. Пайгамбар: «“Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм” — бул эки сүрө», — деди.

Бул риваяттар Укба аркылуу ушунчалык көп жол менен келгендиктен, көптөгөн хадис илиминин терең билген аалымдарынын ою боюнча, алар аныктыкты билдирет. Буга чейин Садй ибн Ажлан менен Фаруа ибн Мужахидден Укба аркылуу: «Сага Тооратта да, Инжилде да, Забурда да, Фуркандa да теңдеши түшүрүлбөгөн үч сүрөнү үйрөтөйүнбү? Алар: “Айт: Ал — Аллах, Жалгыз”, “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деген риваят айтылган.

Дагы бир хадис: Имам Ахмад мындай деген: Исмаил бизге, аль-Жаририйден, ал Абу аль-Аладан риваят кылды. Ал: «Бир киши: “Биз сапарда Аллахтын Элчиси менен бирге элек. Адамдар кезектешип минип жүрүшкөн, ал эми түштөн кийин минэх мал аз калган эле. Аллахтын Элчисинин кезеги да, менин кезегим да келип калды.

Ал мени кууп жетип, ийниме чапты да: ‘Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм’, — деди. Аллахтын Элчиси окуп, мен да аны менен окуп чыктым. Анан: ‘Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм’, — деди. Ал окуп, мен да аны менен окуп чыктым.

Анан: ‘Намаз окуганда экөөнү оку’, — деди»». Сыягы, бул киши Укба ибн Амир болгон. Аллах жакшы билет. Насаи муну Я‘куб ибн Ибрахимден, Ибн ‘Улайядан риваят кылган.

Дагы бир хадис: Насаи мындай деген: Мухаммад ибн аль-Мусанна бизге, Мухаммад ибн Жа‘фардан, ал Абдуллах ибн Са‘идден, ал Язид ибн Руманнан, ал Укба ибн Амирден, ал Абдуллах аль-Асламиден — ал Ибн Унайс — риваят кылды. Аллахтын Элчиси колун анын көкүрөгүнө коюп: «Айт», — деди. Ал эмне айтарын билбей калды. Анан: «Айт», — деди.

Ал: «“Айт: Ал — Аллах, Жалгыз”», — деди. Анан дагы: «Айт», — деди. Ал: «“Жараткан нерселердин жамандыгынан таңдын Раббисинен коргоо тилейм”», — деп сүрөнү аягына чейин окуду. Анан: «Айт», — деди. Ал: «“Адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деп сүрөнү аягына чейин окуду.

Ошондо Аллахтын Элчиси: «Коргоо тилегендер эч качан булардай нерсе менен коргонушкан эмес. Сен да ушинтип коргон», — деди.

Дагы бир хадис: Насаи мындай деген: Амр ибн Али Абу Хафс бизге, Бадалдан, ал Шаддад ибн Са‘ид Абу Талхадан, ал Саид аль-Жаририйден, ал Абу Надрадан, ал Жабир ибн Абдуллахтан риваят кылды. Жабир: «Аллахтын Элчиси мага: “Оку, эй, Жабир”, — деди. Мен: “Ата-энем сизге садага болсун, эмнени окуйм?” — дедим. Ал: “‘Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм’ жана ‘Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм’ деп оку”, — деди.

Мен экөөнү окуп чыктым. Ал: “Бул экөөнү оку, аларга теңдеш эч нерсе окубайсың”, — деди», — деп айтты.

Аиша риваят кылгандай, Аллахтын Элчиси бул сүрөлөрдү окуп, алакандарына үйлөп, алар менен башын, жүзүн жана денесинин алды жагын сүртчү. Имам Малик Ибн Шихабдан, ал Урвадан, ал Аишадан риваят кылды: Аллахтын Элчиси ооруп калганда өзүнө коргоо тилөөчү сүрөлөрдү окуп, үйлөчү. Оорусу күчөгөндө мен аларды ага окуп, берекеси үмүт кылып, анын колу менен денесин сүртчүмүн. Муну Бухари Абдуллах ибн Юсуфтан, Муслим Яхья ибн Яхьядан, Абу Дауд аль-Ка‘набиден, Насаи Кутайбадан, Ибн аль-Касимден жана Иса ибн Юнустан, Ибн Маажа Ма‘н менен Бишр ибн Умардан — жалпысынан сегиз киши — Малик аркылуу риваят кылышкан.

«Нун» сүрөсүнүн аягында Абу Саид Абу Надра аркылуу риваят кылган хадис айтылган: Аллахтын Элчиси жиндердин жана адамдардын көзүнөн Аллахка коргоо сурачу. Коргоо тилөөчү эки сүрө түшкөндө, аларды алып, башка дубаларды калтырган. Муну Тирмизи, Насаи жана Ибн Маажа риваят кылышкан. Тирмизи: «Хасан хадис», — деген.

Ибн Аби Хатим мындай деген: Ахмад ибн ‘Иссам бизге, Абу Ахмад аз-Зубайриден, ал Хасан ибн Салихтен, ал Абдуллах ибн Мухаммад ибн ‘Акилден, ал Жабирден риваят кылды. Жабир: «Аль-Фалак — таң», — деген. Ал-Ауфи Ибн Аббастан: «Аль-Фалак — таң», — деген риваятты келтирген. Мужахид, Саид ибн Жубайр, Абдуллах ибн Мухаммад ибн ‘Акил, Хасан, Катада, Мухаммад ибн Ка‘б аль-Куразий, Ибн Зайд жана Малик Зайд ибн Асламдан да ушундай риваят кылынган.

Аль-Куразий, Ибн Зайд жана Ибн Жарир бул маани Аллахтын: «Таңды Жаруучу» деген сөзүнө окшош экенин айтышкан.

Али ибн Аби Талха Ибн Аббастан: «Аль-Фалак — жаратылган нерселер», — деп риваят кылган. Даххак да: «Аллах пайгамбарына бүтүндөй жаратылгандардын жамандыгынан коргоо тилөөнү буйруган», — деген. Ка‘б аль-Ахбар: «Аль-Фалак — Тозоктогу бир үй. Ал ачылганда ысыгынын катуулугунан Тозок ээлеринин баары кыйкырышат», — деген.

Муну Ибн Аби Хатим риваят кылган. Андан кийин: «Атам Сухайл ибн Усман аркылуу аты аталган бир кишиден, ал Суддийден, ал Зайд ибн Алиден, ал аталарынан риваят кылды. Алар: “Аль-Фалак — Тозоктун түбүндөгү чуңкур. Анын үстү жабык.

Капкагы ачылганда андан от чыгып, ысыгынын катуулугунан Тозок кыйкырат”, — дешкен», — деп айткан. Ушуга окшош риваят Амр ибн ‘Абасадан, Суддийден жана башкалардан да жеткен.

Бул тууралуу Пайгамбарга таандык кылынган четке кагылуучу хадис да келген. Ибн Жарир мындай деген: Исхак ибн Уахб аль-Уасити бизге, Мас‘уд ибн Муса ибн Мишкан аль-Уаситиден, ал Наср ибн Хузайма аль-Хурасаниден, ал Шу‘айб ибн Сафуандан, ал Мухаммад ибн Ка‘б аль-Куразийден, ал Абу Хурайрадан, ал Пайгамбардан риваят кылды. Пайгамбар: «Аль-Фалак — үстү жабылган Тозоктогу чуңкур», — деген. Бул хадистин иснады өзгөчө жана аны Пайгамбарга таандык кылуу туура эмес.

Абу Абдуррахман аль-Хубули: «Аль-Фалак — Тозоктун ысымдарынын бири», — деген. Ибн Жарир: «Туурасы — биринчи айтылган пикир: ал таңдын жаралышы», — деген. Бул туура жана имам Бухари да өзүнүн «Сахихинде» ушул пикирди тандаган.

«Каптап кирген түндүн жамандыгынан» деген сөзгө келсек, Мужахид: «Күн батканда түн каптайт», — деген. Бухари муну андан риваят кылган. Ибн Аби Нажих да Мужахидден ушинтип риваят кылган. Ибн Аббас, Мухаммад ибн Ка‘б аль-Куразий, Даххак, Хусайф, Хасан жана Катада да: «Бул — караңгылыгы менен келген түн», — дешкен.

Зухри: «Күн батканда», — деген. Атийя менен Катада: «Түн каптаганда, башкача айтканда, өткөндө», — дешкен. Абу аль-Мухаззим Абу Хурайрадан: «Бул — жылдыз», — деп риваят кылган. Ибн Зайд: «Арабдар Сурайя жылдызынын батышын “аль-гаасик” деп аташчу.

Ал батканда оорулар менен чума көбөйүп, чыкканда азайчу», — деген. Ибн Жарир бул пикир ээлеринин далили катары мындай иснадды келтирген: Наср ибн Али, Баккар ибн Абдуллах — Хаммамдын бир тууганынын уулу — аркылуу, ал Мухаммад ибн Абдул-Азиз ибн Умар ибн Абдуррахман ибн Ауфтан, ал атасынан, ал Абу Саламадан, ал Абу Хурайрадан, ал Пайгамбардан риваят кылган: «Каптап кирген караңгылыктын жамандыгынан» деген сөздөгү «караңгылык» — жылдыз». Мен айтамын: бул хадисти Пайгамбарга таандык кылуу туура эмес.

Ибн Жарир: «Башкалар бул айды билдирет», — деген. Мен айтамын: бул пикир ээлеринин негизги далили — имам Ахмаддын риваяты. Ахмад мындай деген: Абу Дауд аль-Хафрий бизге, Ибн Аби Зи’бден, ал аль-Харистен, ал Абу Салама аркылуу Аишадан риваят кылды. Аиша: «Аллахтын Элчиси менин колумдан кармап, ай чыкканда мага көрсөтүп: “Бул каптаган караңгылыктын жамандыгынан Аллахка коргоо сура”, — деди», — деп айткан.

Тирмизи менен Насаи да муну өз тафсир китептеринде Мухаммад ибн Абдуррахман ибн Аби Зи’бден, ал тайкеси аль-Харис ибн Абдуррахмандан риваят кылышкан. Тирмизи: «Хасан, сахих», — деген. Анын сөзү: «Мунун жамандыгынан Аллахка коргоо сура. Бул каптаган караңгылык», — деп келген.

Насаи: «Мунун жамандыгынан коргоо сура. Бул — каптаган караңгылык», — деп риваят кылган.

Биринчи пикирдин ээлери, башкача айтканда, бул түн караңгылыгы менен кирген мезгил дегендер: «Бул биздин пикирибизге каршы келбейт. Анткени ай — түндүн белгиси, анын таасири түн ичинде гана болот. Жылдыздар да түндө гана жаркырайт. Демек, бул биз айткан мааниге кайтып келет», — дешкен. Аллах жакшы билет.

«Түйүндөргө дем салгандардын жамандыгынан» деген сөзгө келсек, Мужахид, Икриме, Хасан, Катада жана Даххак: «Бул — сыйкырчы аялдар», — дешкен. Мужахид: «Алар дуба окуп, түйүндөргө дем салышат», — деген. Ибн Жарир мындай деген: Ибн Абдул-А‘ла бизге, Ибн Саурдан, ал Ма‘мардан, ал Ибн Таус аркылуу атасынан риваят кылды. Анын атасы: «Жыланга жана жин тийгендерге окулган дубадан ширкке жакыныраак нерсе жок», — деген.

Башка хадисте Жабраил Аллахтын Элчисине келип: «Эй, Мухаммад, ооруп жатасыңбы?» — деп сураган. Ал: «Ооба», — деген. Жабраил: «Аллахтын ысымы менен сага дуба кылам: сага зыян келтирген ар бир оорудан, ар бир көрө албастын жана көздүн жамандыгынан. Аллах сага шыпаа берсин», — деген.

Балким, бул Пайгамбар сыйкырланган учурдагы оорусу болгон. Андан кийин Аллах Таала аны айыктырып, шыпаа берип, сыйкырчы көрө албастардын айласын өздөрүнө каршы кылып, кыйроосун өздөрүнүн пландарына салып, маскара кылган. Ошого карабастан, Аллахтын Элчиси ал адамды эч качан жемелеген эмес. Аллах аны жетиштүү коргоп, айыктырып, амандык берген.

Имам Ахмад мындай деген: Абу Муавия бизге, А‘маштан, ал Язид ибн Хайяндан, ал Зайд ибн Аркамдан риваят кылды. Зайд: «Пайгамбарды бир жөөт сыйкырлап, ал бир нече күн ооруп калды. Жабраил келип: “Бир жөөт сени сыйкырлап, баланча кудукка сага түйүн байлап койгон. Ал жакка бирөөнү жиберип, аны алып келдир”, — деди.

Аллахтын Элчиси бирөөнү жиберди. Ал түйүндү алып келди. Аны чечишкенде, Аллахтын Элчиси байлоодон бошотулгандай ордунан турду. Ал жөөт жөнүндө эч нерсе айткан жок жана өлгөнгө чейин анын жүзүн да көргөн жок», — деген. Насаи муну Ханнаддан, ал Абу Муавия Мухаммад ибн Хазимден риваят кылган.

Бухари өзүнүн «Сахихиндеги» «Медицина» бөлүмүндө мындай деген: Абдуллах ибн Мухаммад бизге: «Суфьян ибн Уяйнадан уккам, ал: “Бул хадисти бизге алгач Ибн Журайж жеткирген. Ал: ‘Мага Урванын үй-бүлөсү Урвадан айтып берди’, — деген. Мен Хишамдан сурасам, ал атасынан, ал Аишадан риваят кылды. Аиша: ‘Аллахтын Элчиси сыйкырланып, аялдарына жакындагандай болуп, бирок жакындабаган болду’, — деген.

Суфьян: ‘Бул сыйкырдын эң күчтүү түрү’, — деди. Анан Пайгамбар: ‘Эй, Аиша, Аллах мен сураган нерсем тууралуу мага жооп бергенин билдиңби? Мага эки киши келди. Алардын бири баш жагыма, экинчиси бут жагыма отурду. Баш жагымдагысы экинчисине: “Бул кишиге эмне болду?” — деди.

Ал: “Сыйкырланган”, — деп жооп берди. “Аны ким сыйкырлады?” — деди. “Лабид ибн аль-А‘сам. Ал жөөттөргө союздаш, мунафык болгон Зурайк уруусунан чыккан адам”, — деди. “Эмне менен сыйкырлады?” — деп сурады. “Тарак жана тарактан түшкөн чач менен”, — деди.

“Ал кайда?” — деди. “Эркек курма гүлсүнүн бүртгий кабыгында, Зурван кудугунун түбүндөгү таштын астында”, — деди. Аиша: “Ал кудукка барып, аны алып чыкты. Анан: ‘Бул мага көрсөтүлгөн кудук. Анын суусу хина кайнатмасындай, курма дарактары шайтандардын башындай экен’, — деди.

Анан ал сыйкыр буюмун алып чыкты. Мен: ‘Эмне үчүн сыйкырды жок кылуучу дарылоону жасабайсыз?’ — деп сурадым. Ал: ‘Аллах мени айыктырды. Бирок адамдар арасында жамандыкты козгогум келбейт’, — деди”». Бул хадисти Иса ибн Юнус, Абу Дамра Анас ибн Ияд, Абу Усама жана Яхья аль-Каттан аркылуу да риваят кылышкан.

Анда: «Аиша: “Ал бир нерсе кылгандай элестеп, бирок кылбаган учурлар болгон”, — деди», — деп айтылат. Дагы бир риваятта: «Кудукту көмүүгө буйрук берди», — деп келет. Бул хадисти Хишамдан Ибн Аби аз-Зинад менен Лайс ибн Са‘д да риваят кылган. Муслим аны Абу Усама Хаммад ибн Усама менен Абдуллах ибн Нумайр аркылуу риваят кылган. Ахмад Аффандан, ал Ухайбден, ал Хишамдан риваят кылган.

Имам Ахмад дагы мындай деген: Ибрахим ибн Халид бизге, Рабахтан, ал Ма‘мардан, ал Хишамдан, атасынан, Аишадан риваят кылды. Аиша: «Аллахтын Элчиси алты ай бою аялдарына жакындагандай болуп, бирок жакындабай жүрдү. Анан ага эки периште келип, бири баш жагына, экинчиси бут жагына отурду. Алардын бири экинчисинен: “Ага эмне болду?” — деп сурады.

Ал: “Сыйкырланган”, — деди. “Ким сыйкырлады?” — деп сурады. “Лабид ибн аль-А‘сам”, — деп жооп берди». Андан соң хадистин калган бөлүгүн айтты.

Тафсирчи Са‘лаби өзүнүн тафсиринде мындай деген: Ибн Аббас менен Аиша (Аллах алардан ыраазы болсун): «Жөөт балдардын бири Аллахтын Элчисине кызмат кылчу. Жөөттөр аны азгырып жүрүп, акыры Пайгамбардын башынан таралган чачтын бир тутамын жана тарагынын бир нече тишин алдырып, жөөттөргө берген. Алар ошол буюмдар менен аны сыйкырлашкан. Муну алардын ичинен Бин А‘сам деп аталган адам уюштурган.

Анан буюмдарды Бану Зурайктын Зурван деп аталган кудугуна жашырган. Аллахтын Элчиси ооруп, башындагы чачы түшүп, алты ай бою аялдарына жакындагандай болуп, бирок жакындабай жүргөн. Ал алсырап, өзүнө эмне болгонун билбей калган. Бир түнү уктап жатканда эки периште келип, бири башына, экинчиси бутуна отурду.

Бут жагындагысы баш жагындагысынан: “Бул кишиге эмне болду?” — деп сурады. Ал: “Сыйкырланган”, — деди. “Кандай сыйкыр?” — деди. Ал: “Сыйкыр”, — деди. “Ким сыйкырлады?” — деп сурады. Ал: “Жөөт Лабид ибн аль-А‘сам”, — деди.

“Эмне менен сыйкырлады?” — деди. Ал: “Тарак жана тарактан түшкөн чач менен”, — деди. “Ал кайда?” — деди. Ал: “Эркек курма гүлсүнүн кабыгында, Зурван кудугунун түбүндөгү таштын астында”, — деди. “Курма гүлсүнүн кабыгы” — анын кабыгы, “кудуктун түбүндөгү таш” болсо суу алуучу киши үстүнө туруп иштеген, чыгып турган таш.

Аллахтын Элчиси чочуп ойгонуп: “Эй, Аиша, Аллах менин оорума байланыштуу мага кабар бергенин билдиңби?” — деди. Андан кийин Али, Зубайр жана Аммар ибн Ясирди жөнөттү. Алар кудуктун суусун тартып чыгарышты. Суу хина кайнатмасындай болуптур.

Анан ташты көтөрүп, курма гүлсүнүн кабыгын чыгарышты. Ичинен башынан түшкөн чачы, тарагынын тиштери жана он эки түйүнү ийне менен сайылган түйүндүү жип чыкты. Аллах эки сүрөнү түшүрдү. Пайгамбар ар бир аятты окуган сайын бир түйүн чечилип жатты.

Акыркы түйүн чечилгенде Аллахтын Элчиси жеңилдеп, байлоодон бошотулгандай ордунан турду. Жабраил (ага тынчтык болсун): “Аллахтын ысымы менен сага дуба кылам: сага зыян келтирген бардык нерседен, көрө албастын жана көздүн жамандыгынан. Аллах сага шыпаа берсин”, — деп айтчу. Алар: “Оо, Аллахтын Элчиси, бул жаман кишини кармап өлтүрбөйбүзбү?” — дешти.

Ал: “Аллах мени айыктырды. Бирок адамдар арасында жамандыкты козгогум келбейт”, — деди». Са‘лаби бул риваятты иснадсыз берген. Анда таң калыштуу жана айрым жерлеринде өтө четке кагылуучу нерселер бар. Анын айрым бөлүктөрүнө жогоруда айтылган риваяттар далил болот. Аллах жакшы билет.

«Жараткан нерселердин жамандыгынан» деген сөз — бардык жаратылган нерселердин жамандыгынан дегенди билдирет. Сабит аль-Бунаний менен Хасан аль-Басрий: «Тозок, Иблис жана анын тукумдары — Аллах жараткан нерселердин жамандыгынан», — дешкен.

Саид ибн Жубайр Ибн Аббастан «Шыбыроочу, жашынуучунун» маанисин сурашканда, ал: «Шайтан Адам баласынын жүрөгүнө чөгөлөп турат. Адам алаксып, унутканда ага шыбырайт. Аллахты эстегенде артка тартылат», — деген. Мужахид менен Катада да ушундай дешкен.

Му‘тамир ибн Сулайман атасынан: «Мага шайтан же шыбыроочу Адам баласынын жүрөгүнө кайгыга да, кубанычка да байланыштуу шыбырары айтылган. Аллахты эстегенде жашынып калат», — деп риваят кылган. Аль-Ауфи Ибн Аббастан «шыбыроочу» тууралуу: «Ал — шайтан. Ал буйрук берет, адам ага баш ийгенде жашынып калат», — деп риваят кылган.

Бул жерде Улуу Раббибиздин үч сыпаты баяндалат: Раббилик, падышалык жана кудайлык. Ал — бардык нерсенин Раббиси, Ээси жана Кудайы. Бардык нерсе Анын жаратканы, Ага таандык жана Анын кулдары. Ошондуктан коргоо тилеген адамга ушул сыпаттар менен сыпатталган Аллахка баш калкалап, адамга дайындалган «шыбыроочу, жашынуучунун» жамандыгынан коргонуу буйрулган.

Адам баласынын эч кимиси жок, ага күнөөлөрдү кооз кылып көрсөтүүчү шериги дайындалбаган. Ал аны бузууга болгон аракетин аябастан жасайт. Аллах сактаган адам гана аман калат. Сахих хадисте: «Силердин эч кимиңер жок, ага шериги дайындалбаган», — деп айтылган.

Сахабалар: «Оо, Аллахтын Элчиси, сизгеби?» — дешкен. Ал: «Ооба. Бирок Аллах мага ага каршы жардам берип, ал мусулман болду. Ал мага жакшылыктан башка нерсени буйрубайт», — деген.

Сахихте Анас аркылуу келген риваятта Пайгамбар мечитте и‘тикафта турганда Сафийя аны зыярат кылганы, анан аны үйүнө узатуу үчүн түн ичинде чыккандыгы айтылат. Ансарлардан эки киши жолугуп, Аллахтын Элчисин көргөндө шашып кетишкен. Аллахтын Элчиси: «Шашпагыла, бул — Хуйайдын кызы Сафийя», — деди. Алар: «Аллах аруу!

Оо, Аллахтын Элчиси!» — дешти. Ал: «Шайтан Адам баласынын ичинде кан жүргөндөй жүрөт. Силердин жүрөгүңөргө бир нерсе же жамандык салбасын деп корктум», — деди.

Хафиз Абу Я‘ла аль-Мусили мындай деген: Мухаммад ибн Бахр бизге, Адий ибн Аби ‘Имарадан, ал Зияд ан-Нумайрийден, ал Анас ибн Маликтен риваят кылды. Анас: «Аллахтын Элчиси: “Шайтан тумшугун Адам баласынын жүрөгүнө коёт. Аллах эскерилсе, жашынып калат. Аллах унутулса, жүрөктү жутуп алат.

Мына ушул — шыбыроочу, жашынуучу”, — деди», — деп айткан. Бул — гариб хадис.

Имам Ахмад мындай деген: Мухаммад ибн Жа‘фар бизге, Шу‘бадан, ал Асимден риваят кылды. Мен Абу Тами‘адан уккам, ал Аллахтын Элчисинин минген унаасынын артында отурган киши жөнүндө айтып: «Пайгамбардын эшеги мүдүрүлүп калды. Мен: “Шайтан кыйрап калсын”, — дедим. Пайгамбар: “Шайтан кыйрап калсын деп айтпа.

Эгер сен ошондой десең, ал өзүн чоң көрүп: ‘Мен аны күчүм менен жыктым’, — дейт. “Бисмилла” десең, ал чымындай болуп кичирейет”, — деди». Бул хадисти жалгыз Ахмад риваят кылган. Анын иснады жакшы жана күчтүү. Анда жүрөк Аллахты эстегенде шайтан алсырап, жеңилери; Аллах эскерилбесе, шайтан күч алып, үстөм болоруна далил бар.

Имам Ахмад дагы мындай деген: Абу Бакр аль-Ханафи бизге, Даххак ибн Усмандан, ал Саид аль-Макбурийден, ал Абу Хурайрадан риваят кылды. Аллахтын Элчиси: «Силердин бириңер мечитте отурганда шайтан келип, аны атын үйрөткөндөй үйрөтөт. Эгер ал ага көнсө, аны байлайт же ооздуктайт», — деди. Абу Хурайра: «Муну өзүңөр көрүп жатасыңар.

Байланган кишини кыйшайып отурганын көрөсүңөр, ал Аллахты эстебейт. Ооздукталган киши болсо оозун ачып отурат, ал да Аллахты эстебейт», — деди. Бул хадисти жалгыз Ахмад риваят кылган.

Бул өзгөчөлүк Адам баласына гана тиешелүүбү, же адамдар менен жиндерди тең камтыйбы? Бул тууралуу эки пикир бар. Экинчи пикир боюнча, алар «адамдар» деген сөзгө үстөмдүк кылып кирет. Ибн Жарир: «Жиндердин арасындагы эркектер деген сөз колдонулган.

Ошондуктан аларга “адамдар” деп айтуу таң калыштуу эмес», — деген.

Андан кийин аларды түшүндүрүп: «Жиндерден жана адамдардан», — деди. Бул экинчи пикирди бекемдейт. Дагы бир пикир боюнча, «Жиндерден жана адамдардан» деген сөз «адамдардын көкүрөгүнө шыбыраган» дегенди түшүндүрөт: шыбыроо жиндер менен адамдардын шайтандарынан болот. Аллах Таала: «Ошентип, ар бир пайгамбарга адамдар менен жиндердин шайтандарын душман кылдык.

Алар бири-бирине кооз сөздөрдү алдоо үчүн шыбырашат», — деген («Аль-Ан‘ам», 112).

Имам Ахмад мындай деген: Ваки‘ бизге, аль-Мас‘удиден, ал Абу Умар ад-Димашкийден, ал Убайд ибн аль-Хашхаштан, ал Абу Заррдан риваят кылды. Абу Зарр: «Мен Аллахтын Элчисине мечитте бардым да отурдум. Ал: “Эй, Абу Зарр, намаз окудуңбу?” — деди. Мен: “Жок”, — дедим.

Ал: “Тур да намаз оку”, — деди. Мен туруп намаз окуп, кайра отурдум. Ал: “Эй, Абу Зарр, жиндер менен адамдардын шайтандарынын жамандыгынан Аллахка коргоо сура”, — деди. Мен: “Оо, Аллахтын Элчиси, адамдардын да шайтандары болобу?” — деп сурадым.

Ал: “Ооба”, — деди. Мен: “Намаз жөнүндө эмне дейсиз?” — дедим. Ал: “Ал — коюлган эң жакшы нерсе. Ким кааласа аз, ким кааласа көп окуйт”, — деди. Мен: “Орозо жөнүндө эмне дейсиз?” — дедим. Ал: “Бул — милдеттүү амал, анын сыйлыгы жетиштүү.

Аллахтын алдында андан да көп сыйлык бар”, — деди. Мен: “Садака жөнүндө эмне дейсиз?” — дедим. Ал: “Ал бир нече эсеге көбөйтүлөт”, — деди. Мен: “Кайсынысы жакшыраак?” — деп сурадым. Ал: “Колунда аз болсо да көп күч жумшап берген садака же жакыр адамга жашыруун берилген садака”, — деди.

Мен: “Кайсы пайгамбар биринчи болгон?” — дедим. Ал: “Адам”, — деди. Мен: “Ал пайгамбар беле?” — дедим. Ал: “Ооба, Аллах аны менен сүйлөшкөн пайгамбар”, — деди. Мен: “Элчилер канча болгон?” — дедим. Ал: “Үч жүздөн ашык, көп сандаган топ”, — деди.

Бир жолу: “Он беш”, — деп айткан. Мен: “Сизге түшүрүлгөн нерселердин кайсынысы улуураак?” — дедим. Ал: “Аят аль-Курси: ‘Аллах — Андан башка сыйынууга татыктуу кудай жок, Тирүү, Өз алдынча Туруучу’”, — деди. Насаи бул хадисти Абу Умар ад-Димашкийден ушундай риваят кылган.

Абу Хатим ибн Хиббан да бул хадисти өзүнүн «Сахихинде» башка жол менен, өтө узун башка бир сөз түрүндө риваят кылган. Аллах жакшы билет.

Имам Ахмад мындай деген: Ваки‘ бизге, Суфьяндан, ал Мансурдан, ал Зарр ибн Абдуллах аль-Хамданиден, ал Абдуллах ибн Шаддаддан, ал Ибн Аббастан риваят кылды. Ибн Аббас: «Бир киши Пайгамбарга келип: “Оо, Аллахтын Элчиси, ичимден бир нерселер айтылып жатат. Асмандан кулаганым, аны айтуудан артык”, — деди. Пайгамбар: “Аллах улуу!

Аллах улуу! Өзүнүн амалын шыбыроого кайтарган Аллахка мактоо болсун”, — деди». Абу Дауд менен Насаи муну Мансурдан риваят кылган. Насаи ага А‘маштын риваятын да кошкон.

Тафсир ушул жерден аяктады. Мактоо жана немат Аллахка таандык. Ааламдардын Раббиси Аллахка мактоо болсун. Аллах биздин мырзабыз Мухаммадга, анын үй-бүлөсүнө жана сахабаларына салам-салават жолдосун. Бардык сахабалардан Аллах ыраазы болсун.

Бизге Аллах жетиштүү, Ал эң жакшы өкүл. Бул эмгек 825-жылдын Жумада аль-ула айынын онунчу күнү аяктады. Жалгыз Аллахка мактоо болсун.

Аль-Багавинин тафсири

«Каптап кирген караңгылыктын жамандыгынан» деген сөз жөнүндө Абу аль-Хасан ас-Сарахсий бизге, Захир ибн Ахмаддан, ал Жа‘фар ибн Мухаммад аль-Мугаллистен, ал Харун ибн Исхак аль-Хамданийден, ал Ваки‘ден, ал Ибн Аби Зи’бден, ал тайкеси аль-Харис ибн Абдуррахмандан, ал Абу Саламадан, ал Аишадан риваят кылды. Аиша: «Пайгамбар (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) менин колумдан кармап, айды карап: “Эй, Аиша, каптап кирген караңгылыктын жамандыгынан Аллахка коргоо сура. Бул — каптап кирген караңгылык”, — деди», — деген.

Бул жерде айтылган «бул» деген сөздөн максат — ай тутулуп, карайган учур. «Каптап кирди» деген — тутулууга кирип, батып, караңгыланганын билдирет. Ибн Аббас: «Караңгылык — чыгыштан караңгылыгы менен келип, бардык нерсеге кирип, аны караңгылаткан түн», — деген. «Гасак» — караңгылык.

Арабдар: «Түн караңгыланды» деп айтат. Бул Хасан менен Мужахиддин пикири. Алардын айтымында, түн караңгылыгы менен келип кирет. «Каптап кирүү» — кирүү деген мааниде; бул күн батканда түндүн кириши. Мукатил: «Күндүздүн жарыгына түндүн караңгылыгы аралашып кирген учур», — деген.

Дагы бир пикирде түн күндүздөн суугураак болгондуктан «караңгылык» деп аталган; «гасак» — суук деген сөз. Ибн Зайд: «Бул — Сурайя жылдызы баткан учур. Аны менен оорулар көбөйүп, чыкканда азаят», — деген.

«Түйүндөргө дем салгандардын жамандыгынан» — жиптин түйүндөрүнө дуба окуп, дем салган сыйкырчы аялдар. Абу Убайда: «Алар — Лабид ибн аль-А‘самдын кыздары. Алар Аллахтын Элчисин сыйкырлашкан», — деген.

«Көрө албастык кылганда көрө албаган кишинин жамандыгынан» деген — жөөттөр. Анткени алар Пайгамбарга көрө албастык кылышкан.

Бул сүрө Мадинада түшүрүлгөн. «Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм» деген жөнүндө Ибн Аббас менен Аиша (Аллах алардан ыраазы болсун) мындай дешкен: «Жөөттөрдүн бир баласы Аллахтын Элчисине кызмат кылчу. Жөөттөр анын жанына келип, аны мажбурлай берип, акыры Пайгамбардын башынан таралган чачты жана тарагынын бир нече тишин алдырышкан. Ал аларды жөөттөргө берген.

Жөөттөр ошол буюмдар менен аны сыйкырлашкан. Муну жөөттөрдөн чыккан Лабид ибн аль-А‘сам жасаган. Анан эки сүрө ушул окуяга байланыштуу түшүрүлгөн».

Абу Хамид Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихий бизге, Абу Саид Мухаммад ибн Муса ас-Сайрафийден, ал Абу аль-Аббас Мухаммад ибн Я‘куб аль-Асаммдан, ал Мухаммад ибн Абдуллахтан риваят кылды. Ал бизге Анас ибн Ияд аркылуу, ал атасынан, ал Аишадан: «Пайгамбар сыйкырланып, бир нерсе кылгандай элестеп, бирок аны кылбаган учур болгон. Ал Раббисине дуба кылды. Анан: “Аллах мен сураган нерсем тууралуу мага кабар бергенин билдиңби?” — деди.

Аиша: “Бул эмне болду, оо, Аллахтын Элчиси?” — деп сурады. Ал: “Мага эки киши келип, бири баш жагыма, экинчиси бут жагыма отурду. Алардын бири экинчисине: ‘Бул кишиге эмне болду?’ — деди. Экинчиси: ‘Сыйкырланган’, — деди.

‘Аны ким сыйкырлады?’ — деп сурады. Ал: ‘Лабид ибн аль-А‘сам’, — деди. ‘Эмне менен?’ — деп сурады. ‘Тарак, тарактан түшкөн чач жана эркек курма гүлсүнүн кабыгы менен’, — деди. ‘Ал кайда?’ — деп сурады. Ал: ‘Зурванда. Зурван — Бану Зурайктын кудугу’, — деди».

Аиша: «Аллахтын Элчиси ошол кудукка барып, анан мага кайтып келди. “Аллахка ант болсун, анын суусу хина кайнатмасындай, курма дарактары шайтандардын баштарындай экен”, — деди. Мен: “Оо, Аллахтын Элчиси, эмне үчүн аны чыгарып салбадыңыз?” — дедим. Ал: “Аллах мени айыктырды.

Бирок адамдар арасында жамандыкты козгогум келбеди”, — деди. Кийин кудуктун түбүндөгү таштын астында болгон деп айтылды. Ташты көтөрүп, курма гүлсүнүн кабыгын чыгарышкан. Ичинен башынан таралган чач жана тарагынын тиштери чыккан», — деп риваят кылды.

Аль-Мутаххар ибн Али аль-Фариси бизге, Мухаммад ибн Ибрахим ас-Салиханиден, ал Абдуллах ибн Мухаммад ибн Жа‘фар Абу аш-Шайх аль-Хафизден, ал Ибн Аби ‘Асимден, ал Абу Бакр ибн Аби Шайбадан, ал Абу Муавиядан, ал А‘маштан, ал Язид ибн Хайяндан, ал Зайд ибн Аркамдан риваят кылды. Зайд: «Пайгамбарды бир жөөт сыйкырлап, ал бир нече күн ооруп калды. Жабраил келип: “Бир жөөт сени сыйкырлап, сага түйүн түйүп койгон. Аллахтын Элчиси Алиге буюрду.

Али барып, аны алып келди. Ар бир түйүндү чечкен сайын Пайгамбар өзүн жеңилирээк сезип жатты. Акыры байлоодон бошотулгандай ордунан турду. Ал жөөт жөнүндө айткан жок жана анын жүзүнөн да эч нерсе байкалган жок”, — деди».

Мукатил менен Калби: «Ал бир жипке он бир түйүн байлаган», — дешкен. Түйүндөргө ийне сайылган деген да пикир бар. Анан Аллах бул эки сүрөнү түшүргөн. Алардын аяттарынын саны он бир: «Аль-Фалак» — беш аят, «Ан-Нас» — алты аят.

Ар бир аят окулган сайын бир түйүн чечилип, бардык түйүндөр чечилгенде Пайгамбар байлоодон бошотулгандай ордунан турган. Ошондой эле сыйкырдын таасири алты айга созулуп, үч түн бою күчөгөндө коргоо тилөөчү эки сүрө түшүрүлгөнү риваят кылынган.

Исмаил ибн Абдул-Кахир бизге, Абдул-Гафир ибн Мухаммаддан, ал Мухаммад ибн Иса аль-Жулудийден, ал Ибрахим ибн Мухаммад ибн Суфьяндан, ал Муслим ибн аль-Хажжаждан, ал Бишр ибн Хилал ас-Саууафтадан, ал Абдул-Азиз ибн Сухайбден, ал Абу Надрадан, ал Абу Саидден риваят кылды. Жабраил (ага тынчтык болсун) Пайгамбарга келип: «Эй, Мухаммад, ооруп жатасыңбы?» — деп сурады. Ал: «Ооба», — деди. Жабраил: «Аллахтын ысымы менен сага дуба кылам: сага зыян келтирген бардык нерседен, ар бир жандын жамандыгынан жана көрө албастын көзүнөн.

Аллах сага шыпаа берсин. Аллахтын ысымы менен сага дуба кылам. Аллах сага шыпаа берет», — деди.

Аллахтын: «Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм» деген сөзүндөгү «таң» — таң агарышы. Бул Жабир ибн Абдуллах, Хасан, Саид ибн Жубайр, Мужахид, Катада жана тафсирчилердин көпчүлүгүнүн пикири. Ибн Аббастан ал-Ауфи риваят кылган пикир да ушундай. Буга «Таңды Жаруучу» деген аят далил болот.

Ибн Аббастан бул сөз «Тозоктогу түрмө» деп риваят кылынган. Калби: «Тозоктогу өрөөн», — деген. Даххак: «Жаратуулар» деген, бул пикирди аль-Уалбий Ибн Аббастан риваят кылган. Белгилүү жана кеңири кабыл алынган пикир — биринчи маани. «Ал жараткан нерселердин жамандыгынан».

Бул сүрө Мадинада түшүрүлгөн. «Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм».

«Адамдардын көкүрөгүнө шыбырайт» — жүрөккө угулбастан жеткен жашыруун сөздөр менен азгырат. «Адамдардын падышасынан». «Адамдардын Кудайынан».

«Шыбыроочу, жашынуучунун жамандыгынан» — бул шайтан. «Шыбыроочу» сөзү иш-аракетти да, ошол ишти кылганды да билдирет. Зажжаж: «Бул — көп шыбыраган шайтан», — деген. «Жашынуучу» — кайра артка тартылуучу. Ал шайтан адамдын жүрөгүнө жабышып турат.

Адам Аллахты эстегенде жашынып, унутканда шыбырайт. Катада: «Анын адамдын көкүрөгүндө иттин тумшугундай тумшугу бар. Пенде Раббисин эстегенде ал жашынып, эстебесе кайра башын кайтып коёт», — деген.

«Жиндерден жана адамдардан» деген — ал жинге да, адамга да кирет; жинге да, адамга да шыбырайт. Муну Калби айткан. «Адамдар» деген сөздөн кийин айтылган «жиндерден жана адамдардан» сөздөрү менен жиндер да «адамдар» деп аталды. Алар Куранда «эркектер» деп да аталган: «Адамдардан болгон эркектер жиндерден болгон эркектерге баш калкалашчу» («Аль-Жинн», 6).

Арабдардын бири: «Жиндердин бир тобу келип түштү», — деп айтыптыр. Андан: «Силер кимсиңер?» — деп сурашканда, алар: «Биз жиндерден болгон адамдарбыз», — деп жооп беришкен. Бул — Фарранын айтканына туура келет. Айрымдар: «Адамдардан болгон шыбыроо да, шайтандын шыбыроосу да бар», — дешкен.

Ошондуктан «шыбыроочу» адамдар менен жиндердин экөөнө тең тиешелүү болуп, Аллахтан жиндер менен адамдардын жамандыгынан коргоо тилөө буйрулган. Аллах Таала: «Ошентип, ар бир пайгамбарга адамдар менен жиндердин шайтандарын душман кылдык» деген («Аль-Ан‘ам», 112).

Исмаил ибн Мухаммад бизге, Мухаммад ибн Иса аркылуу, Ибрахим ибн Мухаммад ибн Суфьяндан, ал Муслим ибн аль-Хажжаждан, ал Кутайба ибн Са‘идден, ал Жарирден, ал Баяндтан, ал Кайс ибн Аби Хазимден, ал Укба ибн Амирден риваят кылды. Аллахтын Элчиси: «Бүгүн түнү эч качан теңдеши түшүрүлбөгөн аяттар түшкөнүн көрдүңбү? Алар: “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деди.

Абу Саид Мухаммад ибн Ибрахим аш-Шурайхий бизге, Абу Исхак Ахмад ибн Мухаммад ибн Ибрахим ас-Са‘лабийден, ал Абу аль-Хасан Абдуррахман ибн Ибрахим аль-Адлдан, ал Абу аль-Аббас Мухаммад ибн Я‘кубдан, ал Абу аль-Аббас ибн аль-Уалид ибн Муртассадан, ал атасынан, ал Ауза‘ийден, ал Яхья ибн Аби Касирден, ал Мухаммад ибн Ибрахим ибн аль-Харис ат-Таймийден, ал Укба ибн Амир аль-Жуханийден риваят кылды. Аллахтын Элчиси ага: «Коргоо тилегендердин эң жакшы коргонгон нерсесин сага айтайынбы?» — деди. Укба: «Ооба», — деди.

Пайгамбар: «“Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм”», — деди.

Абу Мухаммад Абдуллах ибн Абдус-Самад аль-Жужжаный бизге, Абу аль-Касим Али ибн Ахмад аль-Хуза‘ийден, ал Абу Саид аль-Хайсам ибн Кулайб аш-Шашийден, ал Абу Иса ат-Тирмизиден, ал Кутайбадан, ал Муфаддал ибн Фадаладан, ал Укайльден, ал Зухрийден, ал Урвадан, ал Аишадан риваят кылды. Аиша: «Аллахтын Элчиси ар түнү төшөгүнө жатканда эки алаканын бириктирип, аларга дем салып, “Айт: Ал — Аллах, Жалгыз”, “Айт: таңдын Раббисинен коргоо тилейм” жана “Айт: адамдардын Раббисинен коргоо тилейм” сүрөлөрүн окучу. Анан колу жеткен жерине чейин денесин сүртүп, алгач башын, жүзүн жана денесинин алды жагын сүртчү. Муну үч жолу кайталай турган», — деген.

Абу аль-Хасан ас-Сарахсий бизге, Захир ибн Ахмаддан, ал Абу Исхак аль-Хашимийден, ал Абу Мус‘абдан, ал Маликтен, ал Ибн Шихабдан, ал Урва ибн аз-Зубайрдан, ал Аишадан риваят кылды. Аиша: «Аллахтын Элчиси ооруп калганда коргоо тилөөчү сүрөлөрдү өзүнө окуп, дем салчу. Оорусу күчөгөндө мен аларды ага окуп, алардын берекесине үмүт кылып, колу менен денесин сүртчүмүн», — деген.

Имам Абу Али аль-Хусайн ибн Мухаммад аль-Кади менен Абу Хамид Ахмад ибн Абдуллах ас-Салихий бизге айтып, Абу Бакр Ахмад ибн аль-Хусайн аль-Хайрийден, ал Мухаммад ибн Ахмад ибн Ма‘кил аль-Майданийден, ал Мухаммад ибн Яхьядан, ал Абдурраззактан, ал Ма‘мардан, ал Зухрийден, ал Салимден, ал Ибн Умардан риваят кылды. Аллахтын Элчиси: «Көрө албастык эки нерседен башка учурда жок: Аллах Куран берген адам аны түн менен күндүздүн сааттарында окуп, ага ылайык амал кылат; жана Аллах мал-мүлк берген адам андан түн менен күндүздүн сааттарында садака берет», — деген.

Абдулвахид аль-Милихий бизге, Ахмад ибн Абдуллах ан-Ну‘аймийден, ал Мухаммад ибн Юсуфтан, ал Мухаммад ибн Исмаилден, ал Ибрахим ибн Хамзадан, ал Ибн Аби Хазимден, ал Язид — Ибн аль-Хад деген ат менен белгилүү — аркылуу, ал Мухаммад ибн Ибрахимден, ал Абу Салама ибн Абдуррахмандан, ал Абу Хурайрадан риваят кылды. Абу Хурайра Пайгамбардын: «Аллах эч бир нерсеге Куранды кооз үн менен окуп, аны үн чыгарып окуган пайгамбарга уруксат бергендей уруксат берген эмес», — дегенин уккан. [Текст ушул жерде аяктайт.]