Ìsádi kúrò lọ́wọ́ ibi àti ìdánwò

Tafsīr ti Shaykh ʿAbdurraḥmān as-Saʿdī

(Àti láti inú ibi ẹni tí ń ṣe ìlara nígbà tí ó bá ń ṣe ìlara.) Ẹni tí ń ṣe ìlara ni ẹni tí ó fẹ́ kí ìbùkún kúrò lọ́dọ̀ ẹni tí a ń ṣe ìlara sí, tí ó sì ń sapá láti mú un kúrò nípasẹ̀ àwọn ọ̀nà tí ó bá lè ṣe. Nítorí náà, ó di dandan láti wá ààbò lọ́dọ̀ Allah kúrò lọ́wọ́ ibi rẹ̀, àti láti sọ ète búburú rẹ̀ di asán. Ẹni tí ń ṣe ìlara tún ní ẹni tí ń fi ojú burúkú wo ènìyàn nínú; nítorí ojú burúkú kì í ti ọ̀dọ̀ ẹlòmíràn wá bí kò ṣe ẹni tí ń ṣe ìlara, tí ìwà rẹ̀ sì burú, ọkàn rẹ̀ sì jẹ́ ẹlẹ́gbin.

Nítorí náà, Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́wọ́ gbogbo onírúurú ibi, ní gbogbogbòò àti ní pàtó. Ó sì fi hàn pé oṣó ní ipa gidi, tí a sì ń bẹ̀rù ìpalára rẹ̀; a sì ń wá ààbò lọ́dọ̀ Allah lọ́wọ́ rẹ̀ àti lọ́wọ́ àwọn tó ń ṣe é.

Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé: (Sọ), nígbà tí o ń wá ààbò: (Mo ń wá ààbò), èyí ni pé, mo sá tọ̀, mo gbẹ́kẹ̀ lé, mo sì dì mú (Olúwa ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀), ìyẹn Ẹni tí ń la irúgbìn àti ekuro, tí ó sì ń mú ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀ jáde.

Lẹ́yìn tí ó mẹ́nuba ohun gbogbo ní ọ̀nà gbogbogbòò, ó sọ ohun kan pàtó, ó ní: (Àti láti inú ibi òkùnkùn alẹ́ nígbà tí ó bá wọlé), ìyẹn láti inú ibi ohun tí ń ṣẹlẹ̀ ní alẹ́, nígbà tí ó bá bo àwọn ènìyàn mọ́lẹ̀, tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ẹ̀mí búburú àti àwọn ẹranko tó ń pa ni sì ń tàn káàkiri.

(Láti inú ibi ohun tí Ó dá.) Èyí ní gbogbo ohun tí Allah dá nínú rẹ̀: ènìyàn, jinn àti ẹranko. Nítorí náà, a ń wá ààbò lọ́dọ̀ Ẹlẹ́dàá wọn kúrò lọ́wọ́ ibi tó wà nínú wọn.

(Àti láti inú ibi àwọn obìnrin tí ń fẹ́ sí àwọn ìsopọ̀.) Ìyẹn láti inú ibi àwọn oṣó obìnrin tí wọ́n ń wá ìrànlọ́wọ́ fún oṣó wọn nípa fífẹ́ sí àwọn ìsopọ̀ tí wọ́n dì fún oṣó náà.

Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣayṭān, ẹni tí ó jẹ́ ìpilẹ̀ àti orísun gbogbo ibi. Nínú ìdánwò àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tó dára, ó sì ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é. Ó ń mú kí rere dà bí ohun búburú fún wọn, ó sì ń mú wọn lọ́ra láti ṣe é; ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tí kì í ṣe ti gidi rẹ̀. Ó máa ń wà ní ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí, ó sì ń sá pamọ́; ìyẹn ni pé, ó ń fà sẹ́yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀ tí ó sì wá ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ láti lé e kúrò.

Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò kí ó sì dì mú ìjọba Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá sì wà lábẹ́ ìjọba àti ìní Rẹ̀; nítorí náà, gbogbo ẹranko ni Ó di iwájú orí rẹ̀ mú. Ó yẹ kí ènìyàn tún wá ààbò nípasẹ̀ jíjẹ́ Ọlọ́run Rẹ̀, èyí tí Ó dá wọn nítorí rẹ̀; èyí kò sì lè pé fún wọn bí kò ṣe nípa dídáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ibi ọ̀tá wọn, ẹni tí ó fẹ́ ya wọ́n kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, kí ó sì dá wọn dúró lọ́wọ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè wà lára àwọn ará Iná jóná. Ìsọ̀rọ̀ àṣírí sì lè wá láti ọ̀dọ̀ jinn, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe lè wá láti ọ̀dọ̀ ènìyàn; nítorí èyí ni Ó ṣe sọ pé: (Láti ọ̀dọ̀ jinn àti ènìyàn). Fún wọn; ó ń wá ìrànlọ́wọ́, ó sì…

Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣayṭān, ẹni tí ó jẹ́ ìpilẹ̀ àti orísun gbogbo ibi. Nínú ìdánwò àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tó dára, ó sì ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é. Ó ń mú kí rere dà bí ohun búburú fún wọn, ó sì ń mú wọn lọ́ra láti ṣe é; ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tí kì í ṣe ti gidi rẹ̀. Ó máa ń wà ní ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí, ó sì ń sá pamọ́; ìyẹn ni pé, ó ń fà sẹ́yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀ tí ó sì wá ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ láti lé e kúrò.

Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò kí ó sì dì mú ìjọba Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá sì wà lábẹ́ ìjọba àti ìní Rẹ̀; nítorí náà, gbogbo ẹranko ni Ó di iwájú orí rẹ̀ mú. Ó yẹ kí ènìyàn tún wá ààbò nípasẹ̀ jíjẹ́ Ọlọ́run Rẹ̀, èyí tí Ó dá wọn nítorí rẹ̀; èyí kò sì lè pé fún wọn bí kò ṣe nípa dídáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ibi ọ̀tá wọn, ẹni tí ó fẹ́ ya wọ́n kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, kí ó sì dá wọn dúró lọ́wọ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè wà lára àwọn ará Iná jóná. Ìsọ̀rọ̀ àṣírí sì lè wá láti ọ̀dọ̀ jinn, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe lè wá láti ọ̀dọ̀ ènìyàn; nítorí èyí ni Ó ṣe sọ pé: (Láti ọ̀dọ̀ jinn àti ènìyàn). Fún wọn; ó ń wá ìrànlọ́wọ́, ó sì…

Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣayṭān, ẹni tí ó jẹ́ ìpilẹ̀ àti orísun gbogbo ibi. Nínú ìdánwò àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tó dára, ó sì ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é. Ó ń mú kí rere dà bí ohun búburú fún wọn, ó sì ń mú wọn lọ́ra láti ṣe é; ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tí kì í ṣe ti gidi rẹ̀. Ó máa ń wà ní ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí, ó sì ń sá pamọ́; ìyẹn ni pé, ó ń fà sẹ́yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀ tí ó sì wá ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ láti lé e kúrò.

Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò kí ó sì dì mú ìjọba Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá sì wà lábẹ́ ìjọba àti ìní Rẹ̀; nítorí náà, gbogbo ẹranko ni Ó di iwájú orí rẹ̀ mú. Ó yẹ kí ènìyàn tún wá ààbò nípasẹ̀ jíjẹ́ Ọlọ́run Rẹ̀, èyí tí Ó dá wọn nítorí rẹ̀; èyí kò sì lè pé fún wọn bí kò ṣe nípa dídáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ibi ọ̀tá wọn, ẹni tí ó fẹ́ ya wọ́n kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, kí ó sì dá wọn dúró lọ́wọ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè wà lára àwọn ará Iná jóná. Ìsọ̀rọ̀ àṣírí sì lè wá láti ọ̀dọ̀ jinn, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe lè wá láti ọ̀dọ̀ ènìyàn; nítorí èyí ni Ó ṣe sọ pé: (Láti ọ̀dọ̀ jinn àti ènìyàn). Fún wọn; ó ń wá ìrànlọ́wọ́, ó sì…

Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣayṭān, ẹni tí ó jẹ́ ìpilẹ̀ àti orísun gbogbo ibi. Nínú ìdánwò àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tó dára, ó sì ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é. Ó ń mú kí rere dà bí ohun búburú fún wọn, ó sì ń mú wọn lọ́ra láti ṣe é; ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tí kì í ṣe ti gidi rẹ̀. Ó máa ń wà ní ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí, ó sì ń sá pamọ́; ìyẹn ni pé, ó ń fà sẹ́yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀ tí ó sì wá ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ láti lé e kúrò.

Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò kí ó sì dì mú ìjọba Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá sì wà lábẹ́ ìjọba àti ìní Rẹ̀; nítorí náà, gbogbo ẹranko ni Ó di iwájú orí rẹ̀ mú. Ó yẹ kí ènìyàn tún wá ààbò nípasẹ̀ jíjẹ́ Ọlọ́run Rẹ̀, èyí tí Ó dá wọn nítorí rẹ̀; èyí kò sì lè pé fún wọn bí kò ṣe nípa dídáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ibi ọ̀tá wọn, ẹni tí ó fẹ́ ya wọ́n kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, kí ó sì dá wọn dúró lọ́wọ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè wà lára àwọn ará Iná jóná. Ìsọ̀rọ̀ àṣírí sì lè wá láti ọ̀dọ̀ jinn, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe lè wá láti ọ̀dọ̀ ènìyàn; nítorí èyí ni Ó ṣe sọ pé: (Láti ọ̀dọ̀ jinn àti ènìyàn). Fún wọn; ó ń wá ìrànlọ́wọ́, ó sì…

Sūrah yìí ní wíwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣayṭān, ẹni tí ó jẹ́ ìpilẹ̀ àti orísun gbogbo ibi. Nínú ìdánwò àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tó dára, ó sì ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é. Ó ń mú kí rere dà bí ohun búburú fún wọn, ó sì ń mú wọn lọ́ra láti ṣe é; ó sì ń fi í hàn wọ́n ní àwòrán tí kì í ṣe ti gidi rẹ̀. Ó máa ń wà ní ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ àṣírí, ó sì ń sá pamọ́; ìyẹn ni pé, ó ń fà sẹ́yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀ tí ó sì wá ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ láti lé e kúrò.

Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò kí ó sì dì mú ìjọba Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá sì wà lábẹ́ ìjọba àti ìní Rẹ̀; nítorí náà, gbogbo ẹranko ni Ó di iwájú orí rẹ̀ mú. Ó yẹ kí ènìyàn tún wá ààbò nípasẹ̀ jíjẹ́ Ọlọ́run Rẹ̀, èyí tí Ó dá wọn nítorí rẹ̀; èyí kò sì lè pé fún wọn bí kò ṣe nípa dídáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ibi ọ̀tá wọn, ẹni tí ó fẹ́ ya wọ́n kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, kí ó sì dá wọn dúró lọ́wọ́ rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè wà lára àwọn ará Iná jóná. Ìsọ̀rọ̀ àṣírí sì lè wá láti ọ̀dọ̀ jinn, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe lè wá láti ọ̀dọ̀ ènìyàn; nítorí èyí ni Ó ṣe sọ pé: (Láti ọ̀dọ̀ jinn àti ènìyàn). Fún wọn; ó ń wá ìrànlọ́wọ́, ó sì…

Suuratu yìí ní ìwá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn, Ọba wọn àti Ọlọ́run wọn, kúrò lọ́wọ́ Ṣáítánì, ẹni tí í ṣe gbòǹgbò gbogbo ibi àti orísun rẹ̀. Lára ìdẹ̀tẹ̀ àti ibi rẹ̀ ni pé ó ń sọ̀rọ̀ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́ sínú àyà àwọn ènìyàn; ó ń mú kí ibi dà bí ohun rere, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní ìrísí tó dára, ó ń ru ìfẹ́ wọn sókè láti ṣe é; ó sì ń mú kí rere dà bí ohun búburú lójú wọn, ó ń mú wọn rẹ̀wẹ̀sì kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀, ó sì ń fi í hàn wọ́n ní ìrísí tí kì í ṣe tirẹ̀.

Ó máa ń wà nínú ipò yìí nígbà gbogbo: ó ń sọ̀rọ̀ kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́, ó sì ń sápamọ́ sẹ́yìn, ìyẹn ni pé ó ń lọ sí ẹ̀yìn nígbà tí ẹrú bá rántí Olúwa rẹ̀, tí ó sì bẹ̀rẹ̀ sí í wá ìrànlọ́wọ́ láti lé e kúrò. Nítorí náà, ó yẹ kí ènìyàn wá ààbò, kí ó sì dìmọ́ ìṣàkóso Allah lórí gbogbo ènìyàn. Gbogbo ẹ̀dá wà lábẹ́ ìṣàkóso àti ìjọba Rẹ̀; kò sí ẹranko kan tí kò sí lábẹ́ ìkáwọ́ Rẹ̀.

Ó sì yẹ kí ènìyàn dìmọ́ ìjọsìn fún Un nìkan, èyí tí Ó dá wọn fún; wọn kò lè pé nínú rẹ̀ àfi tí wọ́n bá lé ibi ọ̀tá wọn kúrò—ọ̀tá tí ó fẹ́ já wọn kúrò nínú ìjọsìn náà, kí ó sì dí wọn lọ́nà rẹ̀, tí ó sì fẹ́ sọ wọ́n di ọmọ ẹgbẹ́ rẹ̀, kí wọ́n lè jẹ́ ara àwọn olùgbé Iná tó ń jó. Kẹ́lẹ́kẹ́lẹ́ búburú lè wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀mí àìrí, ó sì tún lè wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn; nítorí náà ni Ó ṣe sọ pé: «Láti ọ̀dọ̀ àwọn ẹ̀mí àìrí àti àwọn ènìyàn».

Gbogbo ìyìn ni fún Allah, Olúwa gbogbo ẹ̀dá, ní ìbẹ̀rẹ̀ àti ní òpin, ní gbangba àti ní ìkọ̀kọ̀. A sì ń bẹ̀ Ẹ́, Ọlá Rẹ̀ ga, kí Ó mú ìbùkún Rẹ̀ pé, kí Ó sì dárí àwọn ẹ̀ṣẹ̀ wa jì wá—àwọn ẹ̀ṣẹ̀ tí ó ti dí wa lọ́wọ́ ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbùkún Rẹ̀—àti àwọn àṣìṣe àti ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́ tí ó ti mú ọkàn wa kúrò nínú ṣíṣàṣàrò lórí àwọn ayah Rẹ̀. A ní ìrètí àti ìfojúsùn sí I pé Kò ní fi oore tó wà lọ́dọ̀ Rẹ̀ dù wá nítorí ibi tó wà lọ́dọ̀ wa; nítorí pé àwọn ènìyàn aláìgbàgbọ́ nìkan ni kò ní ìrètí nínú ìtùnú Allah, àwọn ènìyàn tó ṣáko lọ nìkan sì ni kò nírètí nínú àánú Rẹ̀.

Kí Allah fi ìbùkún àti àlàáfíà fún Òjíṣẹ́ Rẹ̀, Muhammad, àti fún ìdílé Rẹ̀ àti gbogbo àwọn Sahabah Rẹ̀; ìbùkún àti àlàáfíà tí yóò máa bá a lọ láéláé. Gbogbo ìyìn ni fún Allah, ẹni tí nípasẹ̀ ìbùkún Rẹ̀ ni àwọn iṣẹ́ rere fi ń pé.

Ìtumọ̀ àti àlàyé Ìwé Allah ti parí, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ Rẹ̀ àti ìtọ́sọ́nà Rẹ̀ tó dára, nípasẹ̀ ọwọ́ ẹni tó kó jọ tí ó sì kọ ọ́, ‘Abdur-Rahman ibn Nasir ibn ‘Abdullah, ẹni tí a mọ̀ sí Ibn Sa‘di. Kí Allah dáríjì òun, àwọn òbí rẹ̀ àti gbogbo àwọn Mùsùlùmí. Èyí ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ kìíní oṣù Rabi‘ al-Awwal, ní ọdún 1344 lẹ́yìn Hijrah Muhammad (kí ìbùkún àti àlàáfíà Allah máa bá a). Ó parí pẹ̀lú ìyìn fún Allah. Ẹ má ṣe gbàgbé láti ṣe dú‘a fún wa nígbà tí a kò sí níbẹ̀.

Tafsīr ti Imam Ibn Kathīr

Tafsiri àwọn Súrà méjèèjì Al-Mu‘awwidhatayn [súrà méjèèjì ìsádi sí Ọlọ́run], àwọn méjèèjì sì jẹ́ Madaniyyah [tí a sọ̀kalẹ̀ ní Madinah]. Imam Ahmad sọ pé: ‘Affān sọ fún wa pé: Hammād ibn Salamah sọ fún wa pé: ‘Āṣim ibn Bahdalah ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Zirr ibn Ḥubaysh, ẹni tó sọ pé: Mo sọ fún Ubayy ibn Ka‘b pé: “Ibn Mas‘ūd kò kọ àwọn Al-Mu‘awwidhatayn sínú Muṣḥaf rẹ̀, àbí?” Ó dáhùn pé: “Mo jẹ́ ẹlẹ́rìí pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ fún mi pé Jibrīl (kí àlàáfíà Ọlọ́run máa bá a) sọ fún un pé: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀’ [Súrà Al-Falaq], mo sì sọ ọ́.

Ó tún sọ pé: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn’ [Súrà An-Nās], mo sì sọ ọ́. Nítorí náà, àwa ń sọ ohun tí Anọbi (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ.”’ Abū Bakr al-Ḥumaydī tún ròyìn ìtàn yìí nínú Musnad rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Sufyān ibn ‘Uyaynah, ẹni tó sọ pé: ‘Abdah ibn Abī Lubābah àti ‘Āṣim ibn Bahdalah sọ fún wa pé àwọn méjèèjì gbọ́ láti ọ̀dọ̀ Zirr ibn Ḥubaysh pé: Mo béèrè lọ́wọ́ Ubayy ibn Ka‘b nípa àwọn Al-Mu‘awwidhatayn, mo sì sọ pé: “Ìwọ Abū al-Mundhir, arákùnrin rẹ Ibn Mas‘ūd ń nu àwọn méjèèjì kúrò nínú Muṣḥaf.”

Ó dáhùn pé: “Mo béèrè lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), ó sì sọ pé: ‘A sọ fún mi pé: Sọ, mo sì sọ.’ Nítorí náà, àwa ń sọ bí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) ṣe sọ.”

Ahmad tún sọ pé: Wakī‘ sọ fún wa pé: Sufyān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Āṣim, láti ọ̀dọ̀ Zirr, ẹni tó sọ pé: Mo béèrè lọ́wọ́ Ibn Mas‘ūd nípa àwọn Al-Mu‘awwidhatayn. Ó sọ pé: “Mo béèrè lọ́wọ́ Anọbi (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) nípa àwọn méjèèjì, ó sì sọ pé: ‘A sọ fún mi, mo sì sọ fún yín; ẹ̀yin náà sọ ọ́.’” Ubayy sọ pé: “Anọbi (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ fún wa, nítorí náà àwa ń sọ ọ́.”

Al-Bukhārī sì sọ pé: ‘Alī ibn ‘Abdullāh sọ fún wa pé: Sufyān sọ fún wa pé: ‘Abdah ibn Abī Lubābah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Zirr ibn Ḥubaysh—ó sì tún sọ fún wa pé: ‘Āṣim ròyìn láti ọ̀dọ̀ Zirr—ẹni tó sọ pé: Mo béèrè lọ́wọ́ Ubayy ibn Ka‘b, mo sì sọ pé: “Abū al-Mundhir, arákùnrin rẹ Ibn Mas‘ūd sọ báyìí àti báyẹn.” Ó dáhùn pé: “Mo béèrè lọ́wọ́ Anọbi (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), ó sì sọ pé: ‘A sọ fún mi pé: Sọ, mo sì sọ.’ Nítorí náà, àwa ń sọ bí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) ṣe sọ.”

Al-Bukhārī àti An-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Qutaybah, láti ọ̀dọ̀ Sufyān ibn ‘Uyaynah, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdah àti ‘Āṣim ibn Abī an-Najūd, láti ọ̀dọ̀ Zirr ibn Ḥubaysh, láti ọ̀dọ̀ Ubayy ibn Ka‘b, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà.

Al-Ḥāfiẓ Abū Ya‘lā sọ pé: Al-Azraq ibn ‘Alī sọ fún wa pé: Ḥassān ibn Ibrāhīm sọ fún wa pé: Aṣ-Ṣalt ibn Bahram sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ ‘Alqamah, ẹni tó sọ pé: ‘Abdullāh [ibn Mas‘ūd] máa ń nu àwọn Al-Mu‘awwidhatayn kúrò nínú Muṣḥaf, ó sì máa ń sọ pé: “A kàn pàṣẹ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) pé kí ó fi àwọn méjèèjì wá ààbò [lọ́dọ̀ Ọlọ́run]; ‘Abdullāh kò sì máa ń ka àwọn méjèèjì.”

‘Abdullāh ibn Ahmad ròyìn rẹ̀ pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn Al-A‘mash, láti ọ̀dọ̀ Abū Isḥāq, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdur-Raḥmān ibn Yazīd, ẹni tó sọ pé: ‘Abdullāh máa ń nu àwọn Al-Mu‘awwidhatayn kúrò nínú àwọn Muṣḥaf rẹ̀, ó sì máa ń sọ pé: “Àwọn méjèèjì kì í ṣe lára Ìwé Ọlọ́run.” Al-A‘mash sì sọ pé: ‘Āṣim sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Zirr ibn Ḥubaysh, láti ọ̀dọ̀ Ubayy ibn Ka‘b, ẹni tó sọ pé: “A béèrè nípa àwọn méjèèjì lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), ó sì sọ pé: ‘A sọ fún mi pé: Sọ, mo sì sọ.’”

Èyí jẹ́ ọ̀rọ̀ tí ọ̀pọ̀ àwọn olùkà Qur’ān àti àwọn onímọ̀ fiqh mọ̀ dáadáa: Ibn Mas‘ūd kì í kọ àwọn Al-Mu‘awwidhatayn sínú Muṣḥaf rẹ̀. Ó ṣeé ṣe kí kò gbọ́ àwọn méjèèjì láti ọ̀dọ̀ Anọbi (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), tí ìròyìn wọn kò sì dé ọ̀dọ̀ rẹ̀ ní ọ̀nà mutawātir [ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà ìròyìn tí kò ṣeé ṣe kí àwọn olùròyìn wọn fọwọ́sowọ́pọ̀ láti purọ́]. Lẹ́yìn náà, ó ṣeé ṣe kí ó ti yí padà kúrò nínú èrò yẹn, tó sì tẹ̀lé èrò gbogbo ènìyàn, nítorí àwọn Ṣaḥābah (kí Ọlọ́run yọ́nú sí wọn) kọ àwọn méjèèjì sínú àwọn Muṣḥaf àkọ́kọ́, wọ́n sì fi wọ́n ránṣẹ́ sí gbogbo agbègbè. Ọpẹ́ àti ìyìn jẹ́ ti Ọlọ́run.

Muslim sọ nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀ pé: Qutaybah sọ fún wa pé: Jarīr sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Bayān, láti ọ̀dọ̀ Qays ibn Abī Ḥāzim, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: “Ṣé o kò rí àwọn āyah tí a sọ̀kalẹ̀ lóru yìí? A kò tíì rí irú wọn rí: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀’ [Súrà Al-Falaq] àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn’ [Súrà An-Nās].” Ahmad, Muslim, At-Tirmidhī àti An-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ismā‘īl ibn Abī Khālid, láti ọ̀dọ̀ Qays ibn Abī Ḥāzim, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà. At-Tirmidhī sọ pé: “Ḥasan ṣaḥīḥ ni.”

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: Imam Ahmad sọ pé: Al-Walīd ibn Muslim sọ fún wa pé: Ibn Jābir sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-Qāsim Abū ‘Abdur-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Nígbà tí mo ń darí Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) lórí ọ̀nà tóóró kan lára àwọn ọ̀nà tóóró wọ̀nyẹn, ó sọ fún mi pé: “Ìwọ ‘Uqbah, ṣé o kò fẹ́ gun ẹranko náà?” Mo sọ pé: Mo bẹ̀rù pé ó lè jẹ́ àìgbọràn [sí Ọlọ́run]. Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ̀kalẹ̀, mo gun un fún ìgbà díẹ̀, lẹ́yìn náà ó tún gun un.

Ó sì sọ pé: “Ìwọ ‘Uqayb, ṣé kí n kọ́ ọ ní àwọn Súrà méjì tó dára jù lọ lára àwọn Súrà tí àwọn ènìyàn ti kà?” Mo dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, Òjíṣẹ́ Ọlọ́run.” Ó sì kọ́ mi pé: “Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀” àti “Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.” Lẹ́yìn náà, wọ́n kéde ìdúró fún ṣalāh, Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sì lọ síwájú, ó sì ka àwọn méjèèjì.

Nígbà tó kọjá lẹ́gbẹ̀ẹ́ mi, ó sọ pé: “Kí ni o rò, ‘Uqayb? Máa kà wọ́n ní gbogbo ìgbà tí o bá lọ sùn àti ní gbogbo ìgbà tí o bá jí.” An-Nasā’ī ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Al-Walīd ibn Muslim àti ‘Abdullāh ibn al-Mubārak, àwọn méjèèjì sì ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn Jābir pẹ̀lú ọ̀nà kan náà. Abū Dāwūd àti An-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ibn Wahb, láti ọ̀dọ̀ Mu‘āwiyah ibn Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ al-‘Alā’ ibn al-Ḥārith, láti ọ̀dọ̀ al-Qāsim ibn ‘Abdur-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn kan náà.

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: Ahmad sọ pé: Abū ‘Abdur-Raḥmān sọ fún wa pé: Sa‘īd ibn Abī Ayyūb sọ fún wa pé: Yazīd ibn ‘Abdul-‘Azīz ar-Ru‘aynī àti Abū Marḥūm sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Muḥammad al-Qurashī, láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Rabāḥ, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) pàṣẹ fún mi pé kí n ka àwọn Al-Mu‘awwidhāt [àwọn surah ìsádi sí Ọlọ́run] lẹ́yìn gbogbo ṣalāh. Abū Dāwūd, At-Tirmidhī àti An-Nasā’ī ròyìn rẹ̀ nípasẹ̀ ọ̀pọ̀ ọ̀nà láti ọ̀dọ̀ ‘Alī ibn Abī Rabāḥ. At-Tirmidhī sọ pé: “Gharīb [ìròyìn tí ọ̀nà rẹ̀ kéré] ni.”

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: Ahmad sọ pé: Yaḥyā ibn Isḥāq sọ fún wa pé: Ibn Lahī‘ah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Musharriḥ ibn Hā‘ān, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ fún mi pé: “Ka àwọn Al-Mu‘awwidhatayn, nítorí pé o kò ní ka ohunkóhun tó dà bí wọn.” Ahmad nìkan ló ròyìn ọ̀nà yìí.

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: Ahmad sọ pé: Ḥaywah ibn Shurayḥ sọ fún wa pé: Baqiyyah sọ fún wa pé: Buḥayr ibn Sa‘d sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Khālid ibn Ma‘dān, láti ọ̀dọ̀ Jubayr ibn Nufayr, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Wọ́n fi ibàba aláwọ̀ ewú funfun kan ránṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀bùn fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a). Ó gun un, ‘Uqbah sì mú un lọ́wọ́, ó ń darí rẹ̀ fún un. Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: “Ka ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀.’” Ó tún sọ ọ́ fún un títí tó fi kà á.

Ó sì mọ̀ pé inú mi kò dùn sí i púpọ̀, ó sì sọ pé: “Ó ṣeé ṣe kí o ti kà á sí ohun kékeré? Kò sí ohun tó jọ ọ́ tí o lè fi ṣe ṣalāh.” An-Nasā’ī ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Amr ibn ‘Uthmān, láti ọ̀dọ̀ Baqiyyah pẹ̀lú ọ̀nà yìí. An-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ath-Thawrī, láti ọ̀dọ̀ Mu‘āwiyah ibn Ṣāliḥ, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdur-Raḥmān ibn Jubayr ibn Nufayr, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó béèrè lọ́wọ́ Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) nípa àwọn Al-Mu‘awwidhatayn, ó sì mẹ́nuba ìtàn tó jọ èyí.

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: An-Nasā’ī sọ pé: Muḥammad ibn ‘Abdul-A‘lā sọ fún wa pé: Al-Mu‘tamir sọ fún wa pé: Mo gbọ́ An-Nu‘mān láti ọ̀dọ̀ Ziyād Abū al-Asad, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a) sọ pé: “Àwọn ènìyàn kò tíì fi ohunkóhun wá ààbò bí àwọn méjèèjì wọ̀nyí: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’”

Ọ̀nà ìròyìn mìíràn: An-Nasā’ī sọ pé: Qutaybah sọ fún wa pé: Al-Layth sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Ajlān, láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tó sọ pé: Mo ń rìn pẹ̀lú Òjíṣẹ́ Ọlọ́run (kí ìkẹ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a), ó sì sọ pé: “Ìwọ ‘Uqbah, sọ pé…”

Mo wí pé: “Kí ni kí n sọ?” Ó dákẹ́, lẹ́yìn náà ó wí pé: “Sọ.” Mo wí pé: “Kí ni kí n sọ, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun?” Ó tún dákẹ́, mo sì wí pé: “Ọlọ́hun, dá a padà sí mi.” Ó wí pé: “Há, ‘Uqbah, sọ.” Mo wí pé: “Kí ni kí n sọ, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun?”

Ó wí pé: “Sọ pé: ‘Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ.’” Mo kà á títí dé òpin rẹ̀. Lẹ́yìn náà ó wí pé: “Sọ.” Mo wí pé: “Kí ni kí n sọ, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun?” Ó wí pé: “Sọ pé: ‘Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’” Mo kà á títí dé òpin rẹ̀.

Nígbà náà ni Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) wí pé: “Kò sí ẹni tó béèrè rí pẹ̀lú ohun méjèèjì yìí tó dára jù wọ́n lọ, bẹ́ẹ̀ ni kò sí ẹni tó wá ààbò rí pẹ̀lú ohun méjèèjì yìí tó dára jù wọ́n lọ.”

Ọ̀nà ìtàn mìíràn: Al-Nasā’ī sọ pé: Muhammad ibn Yassār sọ fún wa, ‘Abd al-Raḥmān sọ fún wa, Mu‘āwiyah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ al-‘Alā’ ibn al-Ḥārith, láti ọ̀dọ̀ Makhūl, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir: pé Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) ka àwọn méjèèjì ní àdúrà òwúrọ̀.

Ọ̀nà ìtàn mìíràn: Al-Nasā’ī sọ pé: Qutaybah sọ fún wa, al-Layth sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Abī Ḥabīb, láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Imrān Aslam, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tí ó sọ pé: Mo tẹ̀lé Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) nígbà tí ó ń gun ẹranko, mo sì gbé ọwọ́ mi lé ẹsẹ̀ rẹ̀, mo wí pé: “Kọ́ mi Sūrah Hūd tàbí Sūrah Yūsuf.” Ó wí pé: “Ìwọ kì yóò ka ohun kan tí ó wúlò sí Ọlọ́hun ju ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ’ lọ.”

Ḥadīth mìíràn: Al-Nasā’ī sọ pé: Maḥmūd ibn Khālid sọ fún wa, al-Walīd sọ fún wa, Abū ‘Amr al-Awzā‘ī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Abī Kathīr, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Ibrāhīm ibn al-Ḥārith, láti ọ̀dọ̀ Abū ‘Abdillāh, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Ā’ish al-Juhanī: pé Anábì (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) wí fún un pé: “Há, Ibn ‘Ā’ish, ṣé kí n tọ́ ọ sí ohun tó dára jù lọ tí àwọn tó ń wá ààbò fi ń wá ààbò—tàbí: ṣé kí n sọ fún ọ nípa rẹ̀?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun.” Ó wí pé: “‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn’—sūra méjèèjì wọ̀nyí ni.”

Àwọn ọ̀nà ìtàn wọ̀nyí láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah fẹ́rẹ̀ẹ́ dé ipò mutawātir [ìtàn tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ènìyàn ròyìn ní gbogbo ìpele rẹ̀], wọ́n sì mú ìdánilójú dájú lọ́dọ̀ ọ̀pọ̀ àwọn olùṣàyẹ̀wò Ḥadīth tó ṣe kedere. A ti sọ tẹ́lẹ̀ nínú ìtàn Ṣudayy ibn ‘Ajlān àti Farwah ibn Mujāhid, láti ọ̀dọ̀ rẹ̀ pé: “Ṣé kí n kọ́ ọ ní sūra mẹ́ta tí irú wọn kò sọ̀kalẹ̀ nínú Tawrah, Injīl, Zabūr tàbí Furqān [Qur’ān] rí? ‘Sọ pé: Òun ni Ọlọ́hun Ọ̀kan ṣoṣo,’ ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ,’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’”

Ḥadīth mìíràn: Imām Aḥmad sọ pé: Ismā‘īl sọ fún wa, al-Jurayrī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Abū al-‘Alā’, ẹni tí ó sọ pé: Ọkùnrin kan wí pé: “A wà pẹ̀lú Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) lójú ìrìnàjò, àwọn ènìyàn sì ń yí ara wọn padà láti gun ẹranko, tí àwọn tó wà lórí ẹranko sì kéré. Àkókò ìsàlẹ̀ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun àti tèmi dé, ó sì bá mi, ó lu èjìká mi, ó wí pé: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ.’” Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun ka sūrah náà, mo sì kà á pẹ̀lú rẹ̀. Lẹ́yìn náà ó wí pé: “‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’”

Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun ka a, mo sì kà á pẹ̀lú rẹ̀. Ó wí pé: “Nígbà tí o bá ń ṣe àdúrà, máa kà wọ́n.” Ó hàn gbangba pé ọkùnrin yìí ni ‘Uqbah ibn ‘Āmir, Ọlọ́hun ló mọ̀ jù. Al-Nasā’ī náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ya‘qūb ibn Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Ulayyah, pẹ̀lú ọ̀nà yìí.

Ḥadīth mìíràn: Al-Nasā’ī sọ pé: Muḥammad ibn al-Muthannā sọ fún wa, Muḥammad ibn Ja‘far sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn Sa‘īd, ẹni tí Yazīd ibn Rūmān sọ fún, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh al-Aslamī—ìyẹn Ibn Anīs—pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) gbé ọwọ́ rẹ̀ lé àyà mi, lẹ́yìn náà ó wí pé: “Sọ.” N kò mọ ohun tí màá sọ, ó tún wí fún mi pé: “Sọ.” Mo wí pé: “‘Sọ pé: Òun ni Ọlọ́hun Ọ̀kan ṣoṣo.’” Ó tún wí fún mi pé: “Sọ.”

Mo wí pé: “‘Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ kúrò nínú ibi ohun gbogbo tí Ó dá,’” títí mo fi parí rẹ̀. Lẹ́yìn náà ó wí fún mi pé: “Sọ.” Mo wí pé: “‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn,’” títí mo fi parí rẹ̀. Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) wí pé: “Báyìí ni kí o fi wá ààbò; àwọn tó ń wá ààbò kò tíì fi ohun kan rí wá ààbò tó dàbí àwọn wọ̀nyí rí.”

Ḥadīth mìíràn: Al-Nasā’ī sọ pé: ‘Amr ibn ‘Alī Abū Ḥafṣ sọ fún wa, Badal sọ fún wa, Shaddād ibn Sa‘īd Abū Ṭalḥah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd al-Jurayrī, Abū Naḍrah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Jābir ibn ‘Abdillāh, ẹni tí ó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí fún mi pé: “Ka, Jābir.” Mo wí pé: “Kí ni kí n kà, kí ìwọ jẹ́ ìràpadà mi, bàbá àti ìyá mi?” Ó wí pé: “Ka: ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀ tí ń yọ,’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’” Mo kà wọ́n, ó wí pé: “Máa kà wọ́n; ìwọ kì yóò ka ohun kan tó dàbí wọn.”

A ti sọ tẹ́lẹ̀ nípa Ḥadīth ‘Ā’ishah pé Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) máa ń ka àwọn sūra wọ̀nyí, ó sì máa ń fẹ́ẹ́fẹ́ sínú àtẹ́lẹwọ́ rẹ̀, ó sì máa ń fi wọ́n pa orí àti ojú rẹ̀, àti apá iwájú ara rẹ̀. Imām Mālik sọ pé: Láti ọ̀dọ̀ Ibn Shihāb, láti ọ̀dọ̀ ‘Urwah, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah: Nígbà tí Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) bá ń ṣàìsàn, ó máa ń ka àwọn sūra méjì tó ń wá ààbò sí ara rẹ̀, ó sì máa ń fẹ́ẹ́fẹ́. Nígbà tí àìsàn rẹ̀ le sí i, èmi ni mo máa ń kà á sí i, mo sì máa ń fi ọwọ́ rẹ̀ pa ara rẹ̀, ní ìrètí ìbùkún ọwọ́ rẹ̀.

Al-Bukhārī ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn Yūsuf; Muslim láti ọ̀dọ̀ Yaḥyā ibn Yaḥyā; Abū Dāwūd láti ọ̀dọ̀ al-Qa‘nabī; Al-Nasā’ī láti ọ̀dọ̀ Qutaybah—àti láti ọ̀dọ̀ Ibn al-Qāsim àti ‘Īsā ibn Yūnus—àti Ibn Mājah láti ọ̀dọ̀ Ma‘n àti Bishr ibn ‘Umar; gbogbo àwọn mẹ́jọ náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Mālik ní ọ̀nà yìí.

A tún ti sọ tẹ́lẹ̀ ní ìparí Sūrah “Nūn” nípa Ḥadīth Abū Naḍrah láti ọ̀dọ̀ Abū Sa‘īd pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i) máa ń wá ààbò lọ́wọ́ ojú àwọn jinn àti ojú ènìyàn. Nígbà tí àwọn sūra méjì tó ń wá ààbò sọ̀kalẹ̀, ó mú wọn, ó sì fi gbogbo ohun mìíràn sílẹ̀. Al-Tirmidhī, Al-Nasā’ī àti Ibn Mājah ló ròyìn rẹ̀. Al-Tirmidhī sọ pé: Ḥadīth ḥasan [ẹni tí ó dára].

Ibn Abī Ḥātim sọ pé: Aḥmad ibn ‘Iṣām sọ fún wa, Abū Aḥmad al-Zubayrī sọ fún wa, Ḥasan ibn Ṣāliḥ sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn Muḥammad ibn ‘Aqīl, láti ọ̀dọ̀ Jābir, ẹni tí ó sọ pé: “Al-falaq ni òwúrọ̀ tí ń yọ.” Al-‘Awfī sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās pé: “Al-falaq ni òwúrọ̀ tí ń yọ.” A tún ròyìn irú èyí láti ọ̀dọ̀ Mujāhid, Sa‘īd ibn Jubayr, ‘Abdullāh ibn Muḥammad ibn ‘Aqīl, al-Ḥasan, Qatādah, Muḥammad ibn Ka‘b al-Quraẓī, Ibn Zayd àti Mālik, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn Aslam. Al-Quraẓī, Ibn Zayd àti Ibn Jarīr sọ pé: Èyí jọ ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun Ọ̀gá-ògo pé: “Olùfọ́ òwúrọ̀.”

‘Alī ibn Abī Ṭalḥah sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās pé: “Al-falaq ni ẹ̀dá.” Al-Ḍaḥḥāk náà sọ bákan náà pé: Ọlọ́hun pàṣẹ fún Anábì Rẹ̀ láti wá ààbò lọ́wọ́ gbogbo ẹ̀dá. Ka‘b al-Aḥbār sọ pé: “Al-falaq jẹ́ ilé kan nínú Jahannam; nígbà tí a bá ṣí i, gbogbo àwọn ènìyàn Iná á kígbe nítorí ooru líle rẹ̀.” Ibn Abī Ḥātim ròyìn èyí, lẹ́yìn náà ó wí pé: Bàbá mi sọ fún wa, Suhayl ibn ‘Uthmān sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ọkùnrin kan tí ó dárúkọ, láti ọ̀dọ̀ al-Suddī, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn ‘Alī, láti ọ̀dọ̀ àwọn baba ńlá rẹ̀, pé wọ́n sọ pé: “Al-falaq jẹ́ kòtò kan ní ìsàlẹ̀ Jahannam, tí ìbòrí wà lórí rẹ̀.

Nígbà tí a bá ṣí ìbòrí náà kúrò, Iná kan máa ń jáde láti inú rẹ̀, Jahannam sì máa ń kígbe nítorí ooru líle ohun tó ń jáde láti inú rẹ̀.” A tún ròyìn irú èyí láti ọ̀dọ̀ ‘Amr ibn ‘Abasah, al-Suddī àti àwọn mìíràn.

A ti ròyìn Ḥadīth marfū‘ [èyí tí a gbé sọ di ọ̀rọ̀ Anábì] nípa èyí, ṣùgbọ́n ó jẹ́ munkar [ìtàn tí kò ṣeé gbà]. Ibn Jarīr sọ pé: Isḥāq ibn Wahb al-Wāsiṭī sọ fún mi, Mas‘ūd ibn Mūsā ibn Mishkān al-Wāsiṭī sọ fún wa, Naṣr ibn Khuzaymah al-Khurāsānī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Shu‘ayb ibn Ṣafwān, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Ka‘b al-Quraẓī, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, láti ọ̀dọ̀ Anábì (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa kí i), ẹni tí ó sọ pé: “Al-falaq jẹ́ kòtò kan nínú Jahannam tí a bò.” Ọ̀nà ìtàn rẹ̀ jẹ́ àjèjì, kò sì ṣeé jẹ́rìí pé Anábì ló sọ ọ́.

Abū ‘Abd al-Raḥmān al-Ḥublī sọ pé: “Al-falaq” jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orúkọ Jahannam. Ibn Jarīr sọ pé: Èrò àkọ́kọ́ ni ó tọ̀nà jù—pé ó túmọ̀ sí ìyọjá oòrùn ní òwúrọ̀. Èyí ni èrò tó pé, Bukhārī sì yàn án, kí Allāh ṣàánú fún un, nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀. Ó sọ pé: “Mo sì bọ̀wọ̀ fún Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāh máa bá a, débi pé mi ò fẹ́ gun ohun tí òun gùn.”

Lẹ́yìn náà, ó sọ pé: “Háyà ‘Uqayb, ṣé o ò ní gùn?” Ó dáhùn pé: “Lẹ́yìn mi”; [gẹ́gẹ́ bí ó ṣe wà nínú] al-An‘ām: 96.

“Àti láti ibi búburú òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo” (وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ). Mujāhid sọ pé: “Òkùnkùn alẹ́ nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo” túmọ̀ sí ìwọ̀ oòrùn. Bukhārī sọ ọ́ láti ọ̀dọ̀ rẹ̀, Ibn Abī Najīḥ sì tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ rẹ̀. Bákan náà ni Ibn ‘Abbās, Muḥammad ibn Ka‘b al-Quraẓī, al-Ḍaḥḥāk, Khuṣayf, al-Ḥasan àti Qatādah ṣe sọ pé: Ó jẹ́ alẹ́ nígbà tí ó bá dé pẹ̀lú òkùnkùn rẹ̀.

Al-Zuhrī sọ pé: “Àti láti ibi búburú òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo” túmọ̀ sí oòrùn nígbà tí ó bá wọ̀. ‘Aṭiyyah àti Qatādah sì sọ pé: Nígbà tí alẹ́ bá bo ohun gbogbo, ìyẹn ni, nígbà tí ó bá lọ. Abū al-Muhazzim ròyìn láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah pé: “Àti láti ibi búburú òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo” túmọ̀ sí ìràwọ̀ kan. Ibn Zayd sọ pé: Àwọn Lárúbáwá máa ń pe ìṣubú ìràwọ̀ al-Thurayyā ní “al-ghāsiq”; àìsàn àti àjàkálẹ̀ àrùn sì máa ń pọ̀ nígbà tí ó bá ṣubú, wọ́n sì máa ń dínkù nígbà tí ó bá yọ.

Ibn Jarīr sọ pé: Àwọn tó gbà pé ìtumọ̀ rẹ̀ ni ìràwọ̀ ní ìròyìn tí ó wá láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn wọ̀nyí; nínú àwọn ìròyìn náà ni èyí tí Naṣr ibn ‘Alī sọ fún mi: Bakkār ibn ‘Abd Allāh—ẹ̀gbọ́n ọmọ Hàmmām—sọ fún mi pé Muḥammad ibn ‘Abd al-‘Azīz ibn ‘Umar ibn ‘Abd al-Raḥmān ibn ‘Awf sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ baba rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ Abū Salamah, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, láti ọ̀dọ̀ Ànábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāh máa bá a, pé: “Àti láti ibi búburú òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo” ó sọ pé: “Ìràwọ̀ tó ń wọ̀.” Mo sọ pé: Kì í ṣe ìròyìn tí ó dájú pé a lè gbé e sókè dé ọ̀dọ̀ Ànábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāh máa bá a. Ibn Jarīr sọ pé: Àwọn mìíràn sọ pé òṣùpá ni.

Mo sọ pé: Ẹ̀rí pàtàkì àwọn tó gbà pé òṣùpá ni ni ohun tí Imām Aḥmad ròyìn: Abū Dāwūd al-Ḥafrī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Dhi’b, láti ọ̀dọ̀ al-Ḥārith, láti ọ̀dọ̀ Abū Salamah, ẹni tó sọ pé: ‘Ā’ishah, kí Allāh yọ̀ sí i, sọ pé: Òjíṣẹ́ Allāh, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Allāh máa bá a, di ọwọ́ mi mú, ó sì fi òṣùpá hàn mí nígbà tó ń yọ, ó sì sọ pé: “Wá ààbò lọ́dọ̀ Allāh kúrò lọ́wọ́ ibi òkùnkùn yìí nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo.”’

Al-Tirmidhī àti al-Nasā’ī ròyìn rẹ̀ nínú àwọn ìwé tafsīr tó wà nínú àwọn Sunan wọn, láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn ‘Abd al-Raḥmān ibn Abī Dhi’b, láti ọ̀dọ̀ ẹ̀gbọ́n ìyá rẹ̀, al-Ḥārith ibn ‘Abd al-Raḥmān, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yìí. Al-Tirmidhī sọ pé: Ó dára, ó sì dájú. Ọ̀rọ̀ rẹ̀ ni: “Wá ààbò lọ́dọ̀ Allāh kúrò lọ́wọ́ ibi èyí, nítorí èyí ni òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo.” Ọ̀rọ̀ al-Nasā’ī sì ni: “Wá ààbò lọ́dọ̀ Allāh kúrò lọ́wọ́ ibi èyí; èyí ni òkùnkùn nígbà tí ó bá bo ohun gbogbo.”

Àwọn tó gbà pé ìtumọ̀ àkọ́kọ́ ni—ìyẹn alẹ́ nígbà tí ó bá wọlé—sọ pé: Èyí kò tako èrò wa; nítorí òṣùpá jẹ́ àmì alẹ́, agbára rẹ̀ kò sì hàn bí kò ṣe ní alẹ́. Bákan náà, àwọn ìràwọ̀ kì í tàn bí kò ṣe ní alẹ́. Nítorí náà, èyí padà sí ohun tí a sọ, Allāh sì mọ̀ jùlọ.

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Àti lọ́wọ́ ibi àwọn obìnrin tí ń fẹ́ sí àwọn ìdì» [àwọn ajẹ́]—Mujāhid, ʿIkrimah, Al-Ḥasan, Qatādah àti Aḍ-Ḍaḥḥāk sọ pé: “Ó túmọ̀ sí àwọn ajẹ́ obìnrin.” Mujāhid sọ pé: “Nígbà tí wọ́n bá ń ka ìwúyẹ́, tí wọ́n sì ń fẹ́ sí àwọn ìdì.” Ibn Jarīr sọ pé: Ibn ʿAbd al-Aʿlā sọ fún wa, Ibn Thawr sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Maʿmar, láti ọ̀dọ̀ Ibn Ṭāwūs, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, ẹni tó sọ pé: “Kò sí ohun tó sún mọ́ ṣíṣe ìbọ̀rìṣà ju ìwúyẹ́ fún ejò àti àwọn aláìsàn ọpọlọ lọ.” Nínú hadith mìíràn, ó sọ pé Jibrīl wá bá Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a, ó sì bi í pé: “Ṣé ara rẹ kò yá, Muhammad?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Jibrīl wí pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ṣe ìwúyẹ́ fún ọ, kúrò lọ́wọ́ gbogbo àìsàn tó ń pa ọ lára, àti lọ́wọ́ ibi gbogbo ẹni tí ń ṣe ìlara àti ojú burúkú. Kí Ọlọ́hun wo ọ sàn.” Ó ṣeé ṣe kí èyí jẹ́ ọ̀kan lára àìsàn rẹ̀, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a, nígbà tí wọ́n ṣe àjẹ́ fún un.

Lẹ́yìn náà, Ọlọ́hun Olódùmarè mú un lára dá, ó sì wo ó sàn; Ó sì da ọgbọ́n àwọn ajẹ́ Júù onílara padà sí orí wọn, Ó sì mú kí ìparun wọn wá láti inú ètò ìdìtẹ̀ wọn, Ó sì tú wọn síta. Síbẹ̀, Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun kò bá wọn wí ní ọjọ́ kankan láéláé; ṣùgbọ́n Ọlọ́hun tó fún un ní ìtọ́jú, Ó sì mú un lára dá, ó sì fún un ní àlàáfíà.

Imām Aḥmad sọ pé: Abū Muʿāwiyah sọ fún wa, Al-Aʿmash sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Ḥayyān, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn Arqam, ẹni tó sọ pé: “Ọkùnrin kan lára àwọn Júù ṣe àjẹ́ fún Anábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a, ó sì ṣàìsàn nítorí èyí fún ọ̀pọ̀ ọjọ́.” Ó sọ pé: Jibrīl wá bá a, ó sì wí pé: “Ọkùnrin kan lára àwọn Júù ti ṣe àjẹ́ fún ọ; ó so ìdì kan fún ọ sínú kànga kan, níbi àti níbi. Nítorí náà, rán ẹnì kan lọ síbẹ̀ kí ó mú un wá.” Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun ránṣẹ́ síbẹ̀, wọ́n sì yọ ọ́ jáde.

Nígbà tí wọ́n mú un wá, ó tú àwọn ìdì náà, ó sì dìde bí ẹni tí wọ́n tú kúrò nínú okùn tí a fi dè é. Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun kò sọ ọ̀rọ̀ yìí fún Júù náà, bẹ́ẹ̀ ni kò tún dojú kọ ọ́ mọ́ títí ó fi kú. An-Nasāʾī náà gba a láti ọ̀dọ̀ Hannād, láti ọ̀dọ̀ Abū Muʿāwiyah Muḥammad ibn Ḥāzim al-Ḍarīr.

Al-Bukhārī sọ nínú “Ìwé Ìtọ́jú” ti Ṣaḥīḥ rẹ̀ pé: ʿAbdullāh ibn Muḥammad sọ fún wa, ó ní: Mo gbọ́ Sufyān ibn ʿUyaynah tí ó ń sọ pé: “Ibn Jurayj ni ẹni àkọ́kọ́ tó sọ ọ́ fún wa. Ó sọ pé: Àwọn ará ʿUrwah sọ fún mi, láti ọ̀dọ̀ ʿUrwah.” Mo béèrè Hishām nípa rẹ̀, ó sì sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ʿĀʾishah, ẹni tó sọ pé: “Wọ́n ṣe àjẹ́ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a, débi pé ó máa ń rò pé òun ti bá àwọn obìnrin rẹ̀ lòpọ̀, ṣùgbọ́n kò bá wọn lòpọ̀.” Sufyān sọ pé: “Èyí ni ipò tó le jù nínú àjẹ́, nígbà tí ó bá rí báyìí.”

Anábì wí pé: “Āʾishah, ṣé o mọ̀ pé Ọlọ́hun ti fún mi ní ìdáhùn nípa ohun tí mo béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀? Ọkùnrin méjì wá bá mi; ọ̀kan jókòó sí ẹ̀gbẹ́ orí mi, èkejì sì jókòó sí ẹ̀gbẹ́ ẹsẹ̀ mi. Ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí mi bi èkejì pé: ‘Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ọkùnrin yìí?’ Ó dáhùn pé: ‘A ṣe àjẹ́ fún un.’

Ó bi í pé: ‘Ta ló ṣe àjẹ́ fún un?’ Ó dáhùn pé: ‘Labīd ibn al-Aʿṣam—ọkùnrin kan láti inú àwọn ará Banū Zurayq, tó jẹ́ alájọṣepọ̀ àwọn Júù, tó sì jẹ́ alábòsí.’ Ó tún bi í pé: ‘Nínú kí ni?’ Ó dáhùn pé: ‘Nínú àpò ìfọ́ irun àti àwọn ìyókù irun tí a gé.’

Ó bi í pé: ‘Níbo ni?’ Ó dáhùn pé: ‘Nínú ìbòrí ìṣù ọ̀pẹ akọ, lábẹ́ òkúta kékeré kan tó wà ní ìsàlẹ̀ kànga Dhū Arwān.’” ʿĀʾishah sọ pé: Ó lọ sí kànga náà, ó sì yọ ohun náà jáde. Ó wí pé: “Èyí ni kànga tí wọ́n fi hàn mí. Omi rẹ̀ dà bí omi tí a ti fi henna rì sínú rẹ̀, àwọn igi ọ̀pẹ rẹ̀ sì dà bí orí àwọn ẹ̀mí èṣù.”

Ó sọ pé: “Ó yọ ọ́ jáde...” Mo sì bi í pé: “Ṣé o kò ní tú àjẹ́ náà?” Ó dáhùn pé: “Ọlọ́hun ti wo mí sàn; mi ò sì fẹ́ dá ibi sílẹ̀ sí ọ̀kan lára àwọn ènìyàn.”

Al-Bukhārī tún sọ ọ́ pẹ̀lú àwọn ẹ̀wọ̀n ìtàn láti ọ̀dọ̀ ʿĪsā ibn Yūnus, Abū Ḍamrah Anas ibn ʿIyāḍ, Abū Usāmah àti Yaḥyā al-Qaṭṭān. Nínú ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà ìtàn náà ni pé: “Ó sọ pé: Ó ń dà bí ẹni pé ó ti ṣe ohun kan, nígbà tí kò ṣe é.” Nínú ọ̀nà ìtàn rẹ̀ mìíràn ni pé: “Ó pàṣẹ pé kí wọ́n sin kànga náà.” Ó sì mẹ́nuba pé Ibn Abī al-Zinād àti Al-Layth ibn Saʿd náà gba a láti ọ̀dọ̀ Hishām.

Muslim gba a láti ọ̀dọ̀ Abū Usāmah Ḥammād ibn Usāmah àti ʿAbdullāh ibn Numayr. Aḥmad gba a láti ọ̀dọ̀ ʿAffān, láti ọ̀dọ̀ Wuhayb, láti ọ̀dọ̀ Hishām, pẹ̀lú ẹ̀wọ̀n ìtàn yìí. Imām Aḥmad tún gba a láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm ibn Khālid, láti ọ̀dọ̀ Rabbāḥ, láti ọ̀dọ̀ Maʿmar, láti ọ̀dọ̀ Hishām, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ʿĀʾishah, ẹni tó sọ pé: “Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun lo oṣù mẹ́fà, ó ń rò pé òun ń bá àwọn obìnrin lòpọ̀, ṣùgbọ́n kò bá wọn lòpọ̀. Máláíkà méjì wá bá a; ọ̀kan jókòó sí ẹ̀gbẹ́ orí rẹ̀, èkejì sì jókòó sí ẹ̀gbẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀.

Ọ̀kan bi èkejì pé: ‘Kí ló ṣẹlẹ̀ sí i?’ Ó dáhùn pé: ‘A ṣe àjẹ́ fún un.’ Ó bi í pé: ‘Ta ló ṣe àjẹ́ fún un?’ Ó dáhùn pé: ‘Labīd ibn al-Aʿṣam.’” Ó sì mẹ́nuba ìtàn náà títí dé òpin.

Al-Ustādh, olùtumọ̀ Al-Thaʿlabī, sọ nínú tafsīr rẹ̀ pé: Ibn ʿAbbās àti ʿĀʾishah, kí Ọlọ́hun yọ̀ sí àwọn méjèèjì, sọ pé: “Ọ̀dọ́mọkùnrin kan lára àwọn Júù ń ṣe ìránṣẹ́ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a. Àwọn Júù wá bá a lọ́kọ̀ọ̀kan, wọ́n sì ń rọ̀ ọ́ títí ó fi mú àwọn ìyókù irun orí Anábì àti àwọn eyín díẹ̀ lára afárá ìfọ́ irun rẹ̀. Ó fi wọ́n fún àwọn Júù, wọ́n sì fi wọ́n ṣe àjẹ́ fún un. Ọkùnrin kan lára wọn ló ṣe iṣẹ́ náà; orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Ibn al-Aʿṣam.

Lẹ́yìn náà, ó fi ohun náà sínú kànga kan ti àwọn ará Banū Zurayq, tí wọ́n ń pè ní Dhū Arwān. Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun ṣàìsàn, irun orí rẹ̀ sì ń já bọ́, ó sì lo oṣù mẹ́fà tí ó ń rò pé ó ń bá àwọn obìnrin rẹ̀ lòpọ̀, ṣùgbọ́n kò bá wọn lòpọ̀. Ara rẹ̀ ń rọ̀, kò sì mọ ohun tó ṣẹlẹ̀ sí i. Nígbà tí ó sùn, àwọn máláíkà méjì wá bá a; ọ̀kan jókòó sí ẹ̀gbẹ́ orí rẹ̀, èkejì sì jókòó sí ẹ̀gbẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀.

Ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀ sọ fún ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí rẹ̀ pé: ‘Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ọkùnrin yìí?’ Ó dáhùn pé: ‘A ti ṣe àjẹ́ fún un.’ Ó bi í pé: ‘Kí ni àjẹ́ náà?’ Ó dáhùn pé: ‘Àjẹ́.’ Ó bi í pé: ‘Ta ló ṣe é fún un?’ Ó dáhùn pé: ‘Labīd ibn al-Aʿṣam, Júù náà.’

Ó bi í pé: ‘Kí ni wọ́n fi ṣe àjẹ́ náà?’ Ó dáhùn pé: ‘Pẹ̀lú afárá ìfọ́ irun àti àwọn ìyókù irun tí a gé.’ Ó bi í pé: ‘Níbo ni ó wà?’ Ó dáhùn pé: ‘Nínú ìbòrí ìṣù ọ̀pẹ akọ, lábẹ́ òkúta kékeré kan tó wà ní ìsàlẹ̀ kànga Dhū Arwān.’

[Ìbòrí ìṣù ọ̀pẹ ni ìkarahun tó yí ìṣù ọ̀pẹ ká; òkúta kékeré yẹn sì jẹ́ òkúta tó yọ síta ní ìsàlẹ̀ kànga, tí ẹni tó ń fa omi fi ń gbé ẹsẹ̀ rẹ̀ lé.] Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun jí lójijì, ó sì bẹ̀rù. Ó wí pé: ‘Āʾishah, ṣé o kò mọ̀ pé Ọlọ́hun ti sọ àìsàn mi fún mi?’ Lẹ́yìn náà, Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun rán ʿAlī, Az-Zubayr àti ʿAmmār ibn Yāsir.

Wọ́n fa omi kànga náà kúrò; omi náà dà bí omi tí a ti fi henna rì sínú rẹ̀. Lẹ́yìn náà, wọ́n gbé òkúta náà sókè, wọ́n sì yọ ìbòrí ìṣù ọ̀pẹ náà jáde. Nínú rẹ̀ ni àwọn ìyókù irun orí rẹ̀ àti àwọn eyín láti afárá ìfọ́ irun rẹ̀ wà. Okùn kan tí a so mọ́ra, tí a sì gún nípa abẹ́rẹ́ ní ibi ìdì méjìlá, tún wà nínú rẹ̀.

Ọlọ́hun Olódùmarè sọ àwọn sūrah méjèèjì kalẹ̀; ní gbogbo ìgbà tí Anábì bá ka āyah kan, ìdì kan máa ń tú. Nígbà tí ìdì ìkẹyìn tú, ara Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun fẹ́ẹ̀rẹ́, ó sì dìde bí ẹni tí wọ́n tú kúrò nínú okùn tí a fi dè é. Jibrīl, kí àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a, sì máa ń sọ pé: ‘Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ṣe ìwúyẹ́ fún ọ, kúrò lọ́wọ́ gbogbo ohun tó ń pa ọ lára, kúrò lọ́wọ́ ẹni tí ń ṣe ìlara àti ojú burúkú; kí Ọlọ́hun wo ọ sàn.’ Wọ́n sọ pé: ‘Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, ṣé ká má mú ẹni burúkú náà kí a pa á?’

Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun dáhùn pé: ‘Ọlọ́hun ti wo mí sàn; mi ò sì fẹ́ dá ibi sílẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn.’”

Báyìí ni ó ṣe sọ ọ́, láìsí ẹ̀wọ̀n ìtàn, ó sì ní àwọn apá àjèjì nínú rẹ̀; àwọn kan lára rẹ̀ sì ní ohun tí kò ṣeé gbà gbọ́ gidigidi. Síbẹ̀, àwọn apá kan ní ẹ̀rí ìtìlẹ́yìn láti inú àwọn ìtàn tí a mẹ́nuba ṣáájú. Ọlọ́hun ló mọ̀ jù.

ʿAlī, kí Ọlọ́hun Olódùmarè yọ̀ sí i; Ṭāʾ; Anábì, kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a; ó sọ pé; Labīd.

Ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun Olódùmarè pé: «Lọ́wọ́ ibi ohun gbogbo tí Ó dá» túmọ̀ sí: lọ́wọ́ ibi gbogbo àwọn ohun tí a dá. Thābit al-Bunānī àti Al-Ḥasan al-Baṣrī sọ pé: “Jahannam, Iblīs àti àwọn ìran rẹ̀ wà lára àwọn ohun tí Ọlọ́hun dá.”

Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: «Àti nínú ibi àwọn tí ń fẹ́ ẹ̀mí sí inú àwọn ìsopọ̀» (وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ). Mujāhid, ‘Ikrimah, Al-Hasan, Qatādah àti Aḍ-Ḍaḥḥāk sọ pé: Èyí túmọ̀ sí àwọn obìnrin onídán. Mujāhid sọ pé: Nígbà tí wọ́n bá ń ka àdúrà ìwòsàn tí wọ́n sì ń fẹ́ ẹ̀mí sí inú àwọn ìsopọ̀.

Ibn Jarīr sọ pé: Ibn ‘Abd al-A‘lā sọ fún wa pé, Ibn Thawr sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ma‘mar, láti ọ̀dọ̀ Ibn Ṭāwūs, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, ẹni tó sọ pé: “Kò sí ohun kan tó sún mọ́ ìbọ̀rìṣà ju àdúrà ìwòsàn fún ejò àti àwọn aláìsàn ọpọlọ lọ.” Nínú hadith mìíràn, a sọ pé Jibrīl wá sọ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a): “Ṣé ara rẹ kò yá, Muhammad?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Jibrīl sì wí pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ṣe àdúrà ìwòsàn fún ọ, kúrò lọ́wọ́ gbogbo àìsàn tó ń ṣe ọ́ ní ìpalára, àti kúrò lọ́wọ́ ibi gbogbo onílara àti ojú burúkú. Kí Ọlọ́hun wo ọ sàn.”

Ó ṣeé ṣe kí èyí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn àìsàn rẹ̀ (ìkẹ́ Ọlọ́hun máa bá a), nígbà tí wọ́n ṣe idán sí i. Lẹ́yìn náà, Ọlọ́hun Ọba Alágbára wo ó sàn, ó sì mú un lára dá; Ó sì dá ète àwọn onídán Júù onílara náà padà sí orí wọn, ó sì mú kí ìparun wọn wá láti inú ètò tí wọ́n gbèrò, ó sì ṣí wọn payá. Síbẹ̀síbẹ̀, Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun kò bá a wí rí ní gbogbo ìgbà ayé rẹ̀; ṣùgbọ́n Ọlọ́hun tó fún un ní ìtọ́jú, ó mú un lára dá, ó sì wo ó sàn.

Imām Aḥmad sọ pé: Abū Mu‘āwiyah sọ fún wa pé, Al-A‘mash sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Ḥayyān, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn Arqam, ẹni tó sọ pé: Ọkùnrin kan láti ọ̀dọ̀ àwọn Júù ṣe idán sí Anọ́bí (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a), èyí sì mú un ṣàìsàn fún ọjọ́ mélòó kan. Ó sọ pé: Jibrīl wá sọ fún un pé: “Ọkùnrin kan láti ọ̀dọ̀ àwọn Júù ti ṣe idán sí ọ; ó so àwọn ìsopọ̀ fún ọ sínú kànga kan ní irúfẹ́ ibìkan báyìí àti báyìí. Rán ẹnì kan lọ síbẹ̀ kí ó mú un wá.” Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun rán ẹnì kan lọ, wọ́n sì mú un jáde.

Nígbà tí wọ́n mú un wá, ó tú àwọn ìsopọ̀ náà. Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun dìde bí ẹni pé a tú u kúrò nínú okùn tí a fi dè é. Kò sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀ fún Júù náà, kò sì tún pàdé rẹ̀ lójú títí tó fi kú.

An-Nasā’ī náà ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Hannād, láti ọ̀dọ̀ Abū Mu‘āwiyah Muḥammad ibn Ḥāzim Aḍ-Ḍarīr. Al-Bukhārī sọ nínú «Ìwé Ìtọ́jú» ti Ṣaḥīḥ rẹ̀ pé: ‘Abdullāh ibn Muḥammad sọ fún wa pé: Mo gbọ́ Sufyān ibn ‘Uyaynah ń sọ pé: “Ẹni àkọ́kọ́ tó sọ ọ̀rọ̀ yìí fún wa ni Ibn Jurayj. Ó sọ pé: Àwọn ará ‘Urwah sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ ‘Urwah.” Mo sì béèrè lọ́wọ́ Hishām nípa rẹ̀, ó sì sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, ẹni tó sọ pé: Wọ́n ṣe idán sí Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, títí tí ó fi ń rò pé ó ń bá àwọn obìnrin lòpọ̀, ṣùgbọ́n kò ṣe bẹ́ẹ̀.

Sufyān sọ pé: “Èyí ni irú idán tó le jù lọ, nígbà tí nǹkan bá rí báyìí.” Ó sì sọ pé: “Ìwọ ‘Ā’ishah, ṣé o mọ̀ pé Ọlọ́hun ti dáhùn sí ohun tí mo béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀? Ọkùnrin méjì wá sọ́dọ̀ mi; ọ̀kan jókòó sí etí orí mi, èkejì sì jókòó sí etí ẹsẹ̀ mi. Ẹni tó jókòó sí etí orí mi béèrè lọ́wọ́ èkejì pé: ‘Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ọkùnrin náà?’

Ó dáhùn pé: ‘A ti ṣe idán sí i.’ Ó béèrè pé: ‘Ta ni ó ṣe idán sí i?’ Ó dáhùn pé: ‘Labīd ibn al-A‘ṣam, ọkùnrin kan láti ẹ̀yà Banū Zurayq, tó jẹ́ alájọṣepọ̀ àwọn Júù, tó sì jẹ́ alágàbàgebè.’ Ó béèrè pé: ‘Nínú kí ni?’ Ó dáhùn pé: ‘Nínú irun-ìṣọ̀ àti àwọn ìrún irun tí a kó jọ.’

Ó béèrè pé: ‘Níbo ni?’ Ó dáhùn pé: ‘Nínú àpò ìbora òdòdó igi ọ̀pẹ akọ, lábẹ́ òkúta tó wà ní ìsàlẹ̀ kànga kan tí a ń pè ní Dharwān.’”

‘Ā’ishah sọ pé: Ó lọ sí kànga náà, ó sì mú ohun náà jáde. Ó sọ pé: “Èyí ni kànga tí a fi hàn mí; omi rẹ̀ dà bí omi tí a fi ewé henna rọ̀, àwọn igi ọ̀pẹ rẹ̀ sì dà bí orí àwọn ẹ̀mí èṣù.” Ó sọ pé: A mú un jáde. Mo sì béèrè pé: “Ṣé o kò ní tú idán náà?”

Ó dáhùn pé: “Ọlọ́hun ti wo mí sàn, ṣùgbọ́n mi ò fẹ́ dá ibi sílẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn.”

Ó tún sọ ọ́ pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn láti ọ̀dọ̀ ‘Īsā ibn Yūnus, Abū Ḍamrah Anas ibn ‘Iyāḍ, Abū Usāmah àti Yaḥyā al-Qaṭṭān. Nínú ọ̀nà ìròyìn yìí, ó wà pé: “‘Ā’ishah sọ pé: Ó ń rò pé ó ti ṣe ohun kan, ṣùgbọ́n kò ṣe é.” Nínú ọ̀nà ìròyìn náà, ó tún sọ pé: “Ó pàṣẹ pé kí a sin kànga náà.” Ó sì sọ pé Ibn Abī az-Zinād àti Al-Layth ibn Sa‘d náà ti gbà á láti ọ̀dọ̀ Hishām.

Muslim ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Abū Usāmah Ḥammād ibn Usāmah àti ‘Abdullāh ibn Numayr. Aḥmad ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ ‘Affān, láti ọ̀dọ̀ Wuhayb, láti ọ̀dọ̀ Hishām, pẹ̀lú ọ̀nà ìròyìn yẹn.

Imām Aḥmad tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Ibrāhīm ibn Khālid, láti ọ̀dọ̀ Rabbāḥ, láti ọ̀dọ̀ Ma‘mar, láti ọ̀dọ̀ Hishām, láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, ẹni tó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun fi oṣù mẹ́fà ṣàìsàn, ó ń rò pé ó ń bá àwọn obìnrin lòpọ̀ ṣùgbọ́n kò ṣe bẹ́ẹ̀. Àwọn áńgẹ́lì méjì wá sọ́dọ̀ rẹ̀; ọ̀kan jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí rẹ̀, èkejì sì lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀. Ọ̀kan béèrè lọ́wọ́ èkejì pé: “Kí ló ṣẹlẹ̀ sí i?” Ó dáhùn pé: “A ti ṣe idán sí i.”

Ó béèrè pé: “Ta ni ó ṣe idán sí i?” Ó dáhùn pé: “Labīd ibn al-A‘ṣam.” Ó sì sọ ìyókù hadith náà.

Ọ̀jọ̀gbọ́n àti aṣàlàyé Al-Tha‘labī sọ nínú Tafsīr rẹ̀ pé: Ibn ‘Abbās àti ‘Ā’ishah (kí Ọlọ́hun yọ́nú sí àwọn méjèèjì) sọ pé: Ọ̀dọ́kùnrin kan láti ọ̀dọ̀ àwọn Júù ń ṣe iṣẹ́ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun. Àwọn Júù wọ̀ ọ́ lórí, wọ́n sì ń tẹ̀ lé e láìdáwọ́dúró títí ó fi mú àwọn ìrún irun orí Anọ́bí àti àwọn eyín díẹ̀ lára kámù rẹ̀, ó sì fi wọ́n fún àwọn Júù, tí wọ́n fi ṣe idán sí i. Ọkùnrin kan lára wọn ni ó ṣe é, orúkọ rẹ̀ sì ń jẹ́ Ibn al-A‘ṣam. Lẹ́yìn náà, ó fi í pamọ́ sínú kànga kan ti Banū Zurayq, tí wọ́n ń pè ní Dharwān.

Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun ṣàìsàn, irun orí rẹ̀ sì bẹ̀rẹ̀ sí í já bọ́; ó sì fi oṣù mẹ́fà rò pé ó ń bá àwọn obìnrin lòpọ̀, ṣùgbọ́n kò ṣe bẹ́ẹ̀. Ó ń rẹ̀ sí i díẹ̀díẹ̀, kò sì mọ ohun tó ṣẹlẹ̀ sí i.

Nígbà tó ń sùn, àwọn áńgẹ́lì méjì wá sọ́dọ̀ rẹ̀; ọ̀kan jókòó lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí rẹ̀, èkejì sì lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀. Ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ ẹsẹ̀ rẹ̀ béèrè lọ́wọ́ ẹni tó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí rẹ̀ pé: “Kí ló ṣẹlẹ̀ sí ọkùnrin náà?” Ó dáhùn pé: “A ti ṣe idán sí i.” Ó béèrè pé: “Kí ni idán náà?”

Ó dáhùn pé: “Idán ni.” Ó béèrè pé: “Ta ni ó ṣe idán sí i?” Ó dáhùn pé: “Labīd ibn al-A‘ṣam, Júù náà.” Ó béèrè pé: “Kí ni ó fi ṣe idán sí i?” Ó dáhùn pé: “Ó fi kámù àti àwọn ìrún irun ṣe é.” Ó béèrè pé: “Níbo ni ó wà?” Ó dáhùn pé: “Nínú àpò ìbora òdòdó igi ọ̀pẹ, lábẹ́ òkúta tó wà ní ìsàlẹ̀ kànga Dharwān.”

[Àpò ìbora òdòdó igi ọ̀pẹ ni awọ tó bo ìtànná igi ọ̀pẹ; òkúta tó wà ní ìsàlẹ̀ kànga sì jẹ́ òkúta tó yọ sókè, tí ẹni tó ń fa omi lè dúró lé lórí rẹ̀.]

Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun jí pẹ̀lú ìbẹ̀rù, ó sì sọ pé: “‘Ā’ishah, ṣé o mọ̀ pé Ọlọ́hun ti sọ ohun tó ń ṣe mí fún mi?” Lẹ́yìn náà, Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun rán ‘Alī, Az-Zubayr àti ‘Ammār ibn Yāsir lọ. Wọ́n fa omi inú kànga náà tán; ó dà bí omi tí a ti fi ewé henna rọ̀. Lẹ́yìn náà, wọ́n gbé òkúta náà sókè, wọ́n sì mú àpò ìbora òdòdó náà jáde.

Nínú rẹ̀ ni àwọn ìrún irun orí rẹ̀ àti àwọn eyín díẹ̀ lára kámù rẹ̀ wà. Okùn kan tún wà níbẹ̀, a sì so ìsopọ̀ méjìlá sí i, a sì gún wọn mọ́ ọn pẹ̀lú abẹ́rẹ́. Ọlọ́hun Ọba Alágbára sọ àwọn surah méjèèjì kalẹ̀; ní gbogbo ìgbà tí ó bá ka āyah kan, ìsopọ̀ kan tú. Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun rí ìrọ̀rùn nígbà tí ìsopọ̀ ìkẹyìn tú, ó sì dìde bí ẹni pé a tú u kúrò nínú okùn tí a fi dè é.

Jibrīl (kí ìkẹ́ Ọlọ́hun máa bá a) sì ń sọ pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ṣe àdúrà ìwòsàn fún ọ, kúrò lọ́wọ́ gbogbo ohun tó ń ṣe ọ́ ní ìpalára; kúrò lọ́wọ́ onílara àti ojú burúkú. Kí Ọlọ́hun wo ọ sàn.” Wọ́n béèrè pé: “Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, ṣé a kò ní mú ẹni burúkú náà, kí a sì pa á?” Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun dáhùn pé: “Ọlọ́hun ti wo mí sàn; mi ò fẹ́ dá ibi sílẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn.”

Báyìí ni Al-Tha‘labī ṣe sọ ọ́ láìsí ọ̀nà ìròyìn, ó sì ní àwọn ohun àjèjì nínú rẹ̀; díẹ̀ lára rẹ̀ sì ní àwọn ohun tí a kò gbà gbọ́ gidigidi. Síbẹ̀, díẹ̀ lára rẹ̀ ní àwọn ìròyìn tó ń ṣe àtìlẹ́yìn fún un, gẹ́gẹ́ bí a ti mẹ́nu kàn tẹ́lẹ̀. Ọlọ́hun ló mọ̀ jù. ‘Alī (kí Ọlọ́hun yọ́nú sí i); Qat; Anọ́bí (ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a); ó sọ pé; Labīd.

Sa‘īd ibn Jubayr sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun pé: «Olùsọ̀rọ̀sílẹ̀ tí ń sá padà» (الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ), ó sọ pé: Èṣù dùbúlẹ̀ mọ́ ọkàn ọmọ Ádámù. Nígbà tí ó bá gbàgbé tí ó sì ṣàìfiyèsí, ó ń fi ìrọ̀rùn búburú sí ọkàn rẹ̀; ṣùgbọ́n nígbà tí ó bá rántí Ọlọ́hun, ó sá padà. Mujāhid àti Qatādah náà sọ bákan náà.

Al-Mu‘tamir ibn Sulaymān sọ láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀ pé: A sọ fún mi pé, Èṣù, tàbí olùsọ̀rọ̀sílẹ̀, ń fẹ́ ẹ̀mí sínú ọkàn ọmọ Ádámù nígbà ìbànújẹ́ àti nígbà ayọ̀; ṣùgbọ́n nígbà tí ó bá rántí Ọlọ́hun, ó sá padà. Al-‘Awfī sọ láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās nípa ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun pé: «Olùsọ̀rọ̀sílẹ̀» (الْوَسْوَاسِ), ó sọ pé: Èṣù ni, ó ń pàṣẹ; nígbà tí a bá sì tẹ̀ lé e, ó sá padà.

Àwọn ànímọ́ mẹ́ta wọ̀nyí ni àwọn ànímọ́ ti Ọlọ́hun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá: jíjẹ́ Olúwa gbogbo ẹ̀dá, jíjẹ́ Ọba àti Olùní gbogbo wọn, àti jíjẹ́ Ọlọ́hun tí wọ́n ń jọ́sìn. Òun ni Olúwa ohun gbogbo, Ọba àti Olùní rẹ̀, àti Ọlọ́hun rẹ̀; nítorí náà, gbogbo nǹkan ni a dá fún Un, wọ́n sì jẹ́ ẹrú Rẹ̀ tí ó jẹ́ ti Rẹ̀. Nítorí náà, Ó pàṣẹ fún ẹni tó ń wá ààbò pé kí ó fi ẹni tí ó ní àwọn ànímọ́ wọ̀nyí wá ààbò lọ́wọ́ ibi aláfẹ́fẹ́-ọ̀rọ̀ tí ń sá pamọ́, èyí sì ni Sátánì tí a yàn sí ènìyàn.

Nítorí kò sí ẹnìkan nínú àwọn ọmọ Ádámù tí kò ní alábàáṣiṣẹ́pọ̀ [qariin] kan tó ń ṣe ohun ìríra l'ọ́ṣọ́ fún un, tí kò sì dáwọ́ ìsapá rẹ̀ dúró láti ba a jẹ́. Ẹni tí Ọlọ́hun dáàbò bò ni a dáàbò bò. Ó sì ti fìdí múlẹ̀ nínú àwọn ìwé hadisi tí ó pé pé: “Kò sí ẹnikẹ́ni nínú yín àyàfi pé a ti yàn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ kan fún un.” Wọ́n wí pé: “Ìwọ náà, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n Ọlọ́hun ràn mí lọ́wọ́ lórí rẹ̀, ó sì gba Islam; nítorí náà, kò ní pàṣẹ fún mi ju ohun rere lọ.”

Ó sì ti fìdí múlẹ̀ nínú àwọn ìwé hadisi tí ó pé, láti ọ̀dọ̀ Anas, nínú ìtàn bí Ṣafiyyah ṣe lọ bẹ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun—ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a—wò nígbà tí ó wà nínú ìkàfù, àti bí ó ṣe bá a jáde ní alẹ́ láti mú un dé ilé rẹ̀. Àwọn ọkùnrin méjì láti Anṣār pàdé rẹ̀; nígbà tí wọ́n rí Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun, wọ́n yára rìn. Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: “Ẹ dúró díẹ̀; Ṣafiyyah ọmọbìnrin Ḥuyayy ni.” Wọ́n wí pé: “Ọlọ́hun ni mímọ́, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun!”

Ó wí pé: “Dájúdájú, Sátánì ń rìn nínú ọmọ Ádámù bí ẹ̀jẹ̀ ṣe ń rìn, mo sì bẹ̀rù pé kí ó má bàa sọ ohun kan sínú ọkàn yín méjèèjì”—tàbí ó wí pé: “ohun búburú kan.”

Al-Ḥāfiẓ Abū Yaʿlā al-Mawṣilī wí pé: “Muḥammad ibn Baḥr sọ fún wa; ʿAdī ibn Abī ʿImārah sọ fún wa; Ziyād al-Numayrī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Dájúdájú, Sátánì gbé imú rẹ̀ lé ọkàn ọmọ Ádámù. Tí ó bá rántí [Ọlọ́hun], ó sá pamọ́; tí ó bá gbàgbé, ó sì gbé ọkàn rẹ̀ mì. Èyí ni aláfẹ́fẹ́-ọ̀rọ̀ tí ń sá pamọ́.’” Hadisi àjèjì ni èyí.

Imām Aḥmad wí pé: “Muḥammad ibn Jaʿfar sọ fún wa; Shuʿbah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ʿĀṣim. Mo gbọ́ Abū Tamīmah ń sọ láti ọ̀dọ̀ ẹni tó gun ẹranko lẹ́yìn Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun pé: Kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun kọsẹ̀, mo sì wí pé: ‘Kí Sátánì ṣubú.’ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Má ṣe wí pé: “Kí Sátánì ṣubú”; nítorí tí o bá wí pé: “Kí Sátánì ṣubú,” yóò di ẹni ńlá, yóò sì wí pé: “Nípa agbára mi ni mo fi ṣubú rẹ̀.” Ṣùgbọ́n tí o bá wí pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun,” yóò rẹ̀ sílẹ̀ títí yóò fi dà bí eṣinṣin.’”

Aḥmad nìkan ló gbà á ròyìn. Ẹ̀wọ̀n àwọn olùròyìn rẹ̀ dára, ó sì lágbára. Èyí fi hàn pé nígbàkigbà tí ọkàn bá rántí Ọlọ́hun, Sátánì a rẹ̀ sílẹ̀, a sì borí rẹ̀; ṣùgbọ́n bí a kò bá rántí Ọlọ́hun, yóò di ẹni ńlá, yóò sì borí.

Imām Aḥmad tún wí pé: “Abū Bakr al-Ḥanafī sọ fún wa; al-Ḍaḥḥāk ibn ʿUthmān sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Nígbà tí ẹnikẹ́ni nínú yín bá wà nínú mọ́sálásí, Sátánì máa ń wá bá a, ó sì máa ń fà mọ́ ọn gẹ́gẹ́ bí ènìyàn ṣe ń fi ẹranko rẹ̀ fà. Tí ẹni náà bá tẹ̀lé e, yóò di ọrùn rẹ̀ mọ́—tàbí: yóò fi ìjánu dè é.’ Abū Hurayrah wí pé: ‘Ẹ̀yin ń rí èyí fúnra yín. Ẹni tí ọrùn rẹ̀ dì, ẹ ó rí i pé ó ń tẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ báyìí—kò rántí Ọlọ́hun; ṣùgbọ́n ẹni tí a fi ìjánu dè, ẹnu rẹ̀ ṣí sílẹ̀, kò rántí Ọlọ́hun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá.’” Aḥmad nìkan ló gbà á ròyìn.

Ṣé èyí kan àwọn ọmọ Ádámù nìkan, gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hàn gbangba, tàbí ó kan àwọn ọmọ Ádámù àti àwọn jinni papọ̀? Ọ̀rọ̀ méjì ló wà nípa èyí. Nínú ọ̀rọ̀ kejì, wọ́n wọ inú ọ̀rọ̀ “àwọn ènìyàn” nípa fífi ọ̀pọ̀ jù lọ sí iwájú. Ibn Jarīr wí pé: “A ti lo ọ̀rọ̀ ‘àwọn ọkùnrin’ fún àwọn jinni; nítorí náà, kò jẹ́ ohun àjèjì láti pe wọ́n ní ‘àwọn ènìyàn.’”

Àwọn ànímọ́ mẹ́ta wọ̀nyí ni àwọn ànímọ́ ti Ọlọ́hun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá: jíjẹ́ Olúwa gbogbo ẹ̀dá, jíjẹ́ Ọba àti Olùní gbogbo wọn, àti jíjẹ́ Ọlọ́hun tí wọ́n ń jọ́sìn. Òun ni Olúwa ohun gbogbo, Ọba àti Olùní rẹ̀, àti Ọlọ́hun rẹ̀; nítorí náà, gbogbo nǹkan ni a dá fún Un, wọ́n sì jẹ́ ẹrú Rẹ̀ tí ó jẹ́ ti Rẹ̀. Nítorí náà, Ó pàṣẹ fún ẹni tó ń wá ààbò pé kí ó fi ẹni tí ó ní àwọn ànímọ́ wọ̀nyí wá ààbò lọ́wọ́ ibi aláfẹ́fẹ́-ọ̀rọ̀ tí ń sá pamọ́, èyí sì ni Sátánì tí a yàn sí ènìyàn.

Nítorí kò sí ẹnìkan nínú àwọn ọmọ Ádámù tí kò ní alábàáṣiṣẹ́pọ̀ [qariin] kan tó ń ṣe ohun ìríra l'ọ́ṣọ́ fún un, tí kò sì dáwọ́ ìsapá rẹ̀ dúró láti ba a jẹ́. Ẹni tí Ọlọ́hun dáàbò bò ni a dáàbò bò. Ó sì ti fìdí múlẹ̀ nínú àwọn ìwé hadisi tí ó pé pé: “Kò sí ẹnikẹ́ni nínú yín àyàfi pé a ti yàn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ kan fún un.” Wọ́n wí pé: “Ìwọ náà, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n Ọlọ́hun ràn mí lọ́wọ́ lórí rẹ̀, ó sì gba Islam; nítorí náà, kò ní pàṣẹ fún mi ju ohun rere lọ.”

Ó sì ti fìdí múlẹ̀ nínú àwọn ìwé hadisi tí ó pé, láti ọ̀dọ̀ Anas, nínú ìtàn bí Ṣafiyyah ṣe lọ bẹ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun—ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a—wò nígbà tí ó wà nínú ìkàfù, àti bí ó ṣe bá a jáde ní alẹ́ láti mú un dé ilé rẹ̀. Àwọn ọkùnrin méjì láti Anṣār pàdé rẹ̀; nígbà tí wọ́n rí Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun, wọ́n yára rìn. Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: “Ẹ dúró díẹ̀; Ṣafiyyah ọmọbìnrin Ḥuyayy ni.” Wọ́n wí pé: “Ọlọ́hun ni mímọ́, Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun!”

Ó wí pé: “Dájúdájú, Sátánì ń rìn nínú ọmọ Ádámù bí ẹ̀jẹ̀ ṣe ń rìn, mo sì bẹ̀rù pé kí ó má bàa sọ ohun kan sínú ọkàn yín méjèèjì”—tàbí ó wí pé: “ohun búburú kan.”

Al-Ḥāfiẓ Abū Yaʿlā al-Mawṣilī wí pé: “Muḥammad ibn Baḥr sọ fún wa; ʿAdī ibn Abī ʿImārah sọ fún wa; Ziyād al-Numayrī sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Dájúdájú, Sátánì gbé imú rẹ̀ lé ọkàn ọmọ Ádámù. Tí ó bá rántí [Ọlọ́hun], ó sá pamọ́; tí ó bá gbàgbé, ó sì gbé ọkàn rẹ̀ mì. Èyí ni aláfẹ́fẹ́-ọ̀rọ̀ tí ń sá pamọ́.’” Hadisi àjèjì ni èyí.

Imām Aḥmad wí pé: “Muḥammad ibn Jaʿfar sọ fún wa; Shuʿbah sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ ʿĀṣim. Mo gbọ́ Abū Tamīmah ń sọ láti ọ̀dọ̀ ẹni tó gun ẹranko lẹ́yìn Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun pé: Kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun kọsẹ̀, mo sì wí pé: ‘Kí Sátánì ṣubú.’ Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Má ṣe wí pé: “Kí Sátánì ṣubú”; nítorí tí o bá wí pé: “Kí Sátánì ṣubú,” yóò di ẹni ńlá, yóò sì wí pé: “Nípa agbára mi ni mo fi ṣubú rẹ̀.” Ṣùgbọ́n tí o bá wí pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun,” yóò rẹ̀ sílẹ̀ títí yóò fi dà bí eṣinṣin.’”

Aḥmad nìkan ló gbà á ròyìn. Ẹ̀wọ̀n àwọn olùròyìn rẹ̀ dára, ó sì lágbára. Èyí fi hàn pé nígbàkigbà tí ọkàn bá rántí Ọlọ́hun, Sátánì a rẹ̀ sílẹ̀, a sì borí rẹ̀; ṣùgbọ́n bí a kò bá rántí Ọlọ́hun, yóò di ẹni ńlá, yóò sì borí.

Imām Aḥmad tún wí pé: “Abū Bakr al-Ḥanafī sọ fún wa; al-Ḍaḥḥāk ibn ʿUthmān sọ fún wa, láti ọ̀dọ̀ Saʿīd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́hun wí pé: ‘Nígbà tí ẹnikẹ́ni nínú yín bá wà nínú mọ́sálásí, Sátánì máa ń wá bá a, ó sì máa ń fà mọ́ ọn gẹ́gẹ́ bí ènìyàn ṣe ń fi ẹranko rẹ̀ fà. Tí ẹni náà bá tẹ̀lé e, yóò di ọrùn rẹ̀ mọ́—tàbí: yóò fi ìjánu dè é.’ Abū Hurayrah wí pé: ‘Ẹ̀yin ń rí èyí fúnra yín. Ẹni tí ọrùn rẹ̀ dì, ẹ ó rí i pé ó ń tẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́ báyìí—kò rántí Ọlọ́hun; ṣùgbọ́n ẹni tí a fi ìjánu dè, ẹnu rẹ̀ ṣí sílẹ̀, kò rántí Ọlọ́hun, Ọba Alágbára àti Ọláńlá.’” Aḥmad nìkan ló gbà á ròyìn.

Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ànímọ́ mẹ́ta lára àwọn ànímọ́ Olúwa, Ọlọ́lá àti Gíga: Rúbbúbiyyah [Ìṣàkóso àti títọ́jú gbogbo ẹ̀dá], Ọba-àṣẹ, àti Ìlọ́run. Nítorí náà, Òun ni Olúwa ohun gbogbo, Ọba ohun gbogbo àti Ìlọ́run ohun gbogbo. Gbogbo nǹkan ni a dá fún Un, gbogbo wọn sì jẹ́ ẹrú Rẹ̀ tí ó jẹ́ ti Rẹ̀. Nítorí náà, Ó pàṣẹ fún ẹni tó ń wá ààbò pé kí ó wá ààbò lọ́dọ̀ Ẹni tó ní àwọn ànímọ́ wọ̀nyí, kúrò lọ́wọ́ ibi aláfọ̀rọ̀sọ tí ń sá lọ [ìkùnsínú], èyí tí í ṣe Ṣẹ́tánì tí a yàn sí ènìyàn.

Kò sí ẹnikẹ́ni nínú àwọn ọmọ Ádámù tí kò ní alábàákẹ́gbẹ́ [Ṣẹ́tánì] tí ń ṣe àwọn ìwà ìbàjẹ́ lọ́ṣọ̀ọ́ fún un, tí kò sì fi gbogbo agbára rẹ̀ sílẹ̀ láti ba a jẹ́. Ẹni tí Ọlọ́run dáàbò bò ni ẹni tí ó ní ààbò. Ó ti fìdí múlẹ̀ nínú Ṣahih pé: “Kò sí ẹnikẹ́ni nínú yín tí a kò yan alábàákẹ́gbẹ́ fún.” Wọ́n wí pé: “Ìwọ náà, Ìránṣẹ́ Ọlọ́run?”

Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni, ṣùgbọ́n Ọlọ́run ràn mí lọ́wọ́ lórí rẹ̀, ó sì gba Islam; nítorí náà, kò pàṣẹ fún mi àfi ohun rere.”

Ó tún fìdí múlẹ̀ nínú Ṣahih láti ọ̀dọ̀ Anas nínú ìtàn ìbẹ̀wò Safiyyah sí Anábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a, nígbà tí ó ń ṣe i‘tikáaf, àti bí ó ṣe jáde lọ pẹ̀lú rẹ̀ ní alẹ́ láti mú un dé ilé rẹ̀. Ọkùnrin méjì lára àwọn Ansār pàdé wọn; nígbà tí wọ́n rí Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, wọ́n yára rìn. Ìránṣẹ́ Ọlọ́run wí pé: “Ẹ má ṣe yára; Safiyyah ọmọbìnrin Huyayy ni.” Wọ́n wí pé: “Subḥānallāh, Ìránṣẹ́ Ọlọ́run!”

Ó wí pé: “Ṣẹ́tánì ń rìn nínú ọmọ Ádámù bí ìṣàn ẹ̀jẹ̀. Mo sì bẹ̀rù pé kí ó má baà fi ohun kan sínú ọkàn yín,” tàbí ó wí pé: “ìwà búburú kan.”

Al-Ḥāfiẓ Abū Ya‘lā al-Mawṣilī sọ pé: Muḥammad ibn Baḥr sọ fún wa, ‘Adī ibn Abī ‘Umārah sọ fún wa, Ziyād al-Numayrī sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Anas ibn Mālik, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a, wí pé: “Ṣẹ́tánì gbé imú rẹ̀ lé ọkàn ọmọ Ádámù. Tí ó bá rántí Ọlọ́run, ó sá lọ; tí ó bá sì gbàgbé, ó fi ẹnu mú ọkàn rẹ̀. Ìyẹn ni aláfọ̀rọ̀sọ tí ń sá lọ.” Hadith yìí jẹ́ gharib [ìtàn tí ọ̀nà ìgbàgbọ́ rẹ̀ ṣọ̀wọ́n].

Imām Aḥmad sọ pé: Muḥammad ibn Ja‘far sọ fún wa, Shu‘bah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Āṣim, ẹni tó wí pé: Mo gbọ́ Abū Tamīmah tí ó ń sọ láti ọ̀dọ̀ ẹni tó gùn lẹ́yìn Ìránṣẹ́ Ọlọ́run. Ó wí pé: Kẹ́tẹ́kẹ́tẹ́ Anábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a, kọsẹ̀. Mo wí pé: “Ṣẹ́tánì ti ṣègbé!” Anábì wí pé: “Má ṣe wí pé: ‘Ṣẹ́tánì ti ṣègbé!’

Nítorí tí o bá wí pé: ‘Ṣẹ́tánì ti ṣègbé,’ ó máa ń dàgbà sí i, ó sì máa ń wí pé: ‘Pẹ̀lú agbára mi ni mo fi ṣubú lulẹ̀.’ Ṣùgbọ́n tí o bá wí pé: ‘Bismillāh,’ ó máa ń rẹ̀ sí i títí yóò fi dà bí eṣinṣin.” Aḥmad nìkan ló ròyìn rẹ̀. Isnādu rẹ̀ dára, ó sì lágbára.

Nínú rẹ̀ ni ẹ̀rí wà pé nígbà tí ọkàn bá rántí Ọlọ́run, Ṣẹ́tánì máa ń rẹ̀ sí i, a sì borí rẹ̀; bí a kò bá rántí Ọlọ́run, ó máa ń dàgbà sí i, ó sì máa ń borí.

Imām Aḥmad tún sọ pé: Abū Bakr al-Ḥanafī sọ fún wa, al-Ḍaḥḥāk ibn ‘Uthmān sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Sa‘īd al-Maqburī, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tó sọ pé: Ìránṣẹ́ Ọlọ́run wí pé: “Nígbà tí ọ̀kan nínú yín bá wà nínú mọṣálásí, Ṣẹ́tánì máa ń wá bá a, ó sì máa ń fà á mọ́ra bí ọkùnrin ṣe ń fà ẹran ẹrù rẹ̀ mọ́ra. Tí ẹni náà bá sì tẹ́wọ́ gbà á, Ṣẹ́tánì yóò so ó mọ́lẹ̀—tàbí: yóò sì fi ìjánu dè é.” Abū Hurayrah wí pé: “Ẹ̀yin náà ń rí èyí. Ẹni tí a so mọ́lẹ̀ rí bí ẹni tó tẹ̀ sí ẹ̀gbẹ́—bẹ́ẹ̀ ni—kò rántí Ọlọ́run; ẹni tí a sì fi ìjánu dè é, ó ya ẹnu rẹ̀ sílẹ̀, kò rántí Ọlọ́run, Ọlọ́lá àti Gíga.” Aḥmad nìkan ló ròyìn rẹ̀. Lẹ́yìn náà, Ó ṣàlàyé wọn pé:

“Láti ọ̀dọ̀ àwọn jinn àti àwọn ènìyàn.” Èyí fún èrò kejì lókun. A tún sọ pé ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Láti ọ̀dọ̀ àwọn jinn àti àwọn ènìyàn” jẹ́ àlàyé nípa ẹni tó ń fi ìkùnsínú sínú àyà àwọn ènìyàn, láti ọ̀dọ̀ àwọn Ṣẹ́tánì ènìyàn àti jinn, gẹ́gẹ́ bí Ọlọ́run Ọláńlá ṣe wí pé: “Bẹ́ẹ̀ ni A ṣe yan àwọn Ṣẹ́tánì ènìyàn àti jinn gẹ́gẹ́ bí ọ̀tá fún gbogbo Anábì; àwọn kan ń fi ọ̀rọ̀ èké tí ó ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ sí àwọn ẹlòmíràn lọ́kàn, láti tàn wọ́n jẹ́.” [Al-An‘ām: 112]

Bákan náà, gẹ́gẹ́ bí Imām Aḥmad ṣe sọ pé: Wakī‘ sọ fún wa, al-Mas‘ūdī sọ fún wa, Abū ‘Umar al-Dimashqī sọ fún wa, ‘Ubayd ibn al-Khashkhāsh sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Dharr, ẹni tó wí pé: Mo tọ Ìránṣẹ́ Ọlọ́run lọ nígbà tí ó wà nínú mọṣálásí, mo sì jókòó. Ó wí pé: “Háà, Abū Dharr, ṣé o ti gbàdúrà?” Mo dáhùn pé: “Rárá.” Ó wí pé: “Dìde, kí o sì gbàdúrà.”

Mo dìde, mo gbàdúrà, lẹ́yìn náà mo tún jókòó. Ó wí pé: “Háà, Abū Dharr, wá ààbò lọ́dọ̀ Ọlọ́run kúrò lọ́wọ́ ibi àwọn Ṣẹ́tánì ènìyàn àti jinn.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, ṣé àwọn ènìyàn náà ní Ṣẹ́tánì?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.”

Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, kí ni nípa àdúrà?” Ó wí pé: “Ó jẹ́ ohun rere tí a ti gbé kalẹ̀; ẹni tó bá fẹ́ lè ṣe díẹ̀, ẹni tó bá fẹ́ sì lè ṣe púpọ̀.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, kí ni nípa ààwẹ̀?” Ó wí pé: “Ó jẹ́ ojúṣe tó tó; lọ́dọ̀ Ọlọ́run sì tún sí èrè àfikún.”

Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, kí ni nípa ṣadaqah?” Ó wí pé: “Ó máa ń di púpọ̀ sí i ní ìlọ́po.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, èwo ló dára jù?” Ó wí pé: “Ìsapá ẹni tó ní díẹ̀, tàbí fífi ohun kan fún aláìní ní ìkọ̀kọ̀.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, èwo lára àwọn Anábì ló jẹ́ àkọ́kọ́?”

Ó wí pé: “Ādámù.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, ṣé ó jẹ́ Anábì?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni; Anábì tí Ọlọ́run bá sọ̀rọ̀.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, mélòó ni àwọn Òjíṣẹ́?” Ó dáhùn pé: “Ọ̀ọ́dúnrún àti díẹ̀ lé lórí wọn; ọ̀pọ̀lọpọ̀ ni.”

Nígbà mìíràn ó wí pé: “Márùndínlógún.” Mo wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, èwo ni àyá Ọlọ́run tó tóbi jù tí A sọ̀ kalẹ̀ fún ọ?” Ó wí pé: “Āyatul-Kursī: ‘Ọlọ́run, kò sí ọlọ́run mìíràn àfi Òun; Alààyè, Olùdúró fún ohun gbogbo.’” Al-Nasā’ī tún ròyìn rẹ̀ láti ọ̀nà Abū ‘Umar al-Dimashqī yìí.

Abū Ḥātim ibn Ḥibbān sì mú hadith yìí jáde ní kíkún gan-an nínú Ṣaḥīḥ rẹ̀, ní ọ̀nà mìíràn àti pẹ̀lú ọ̀rọ̀ mìíràn tí ó gùn gan-an. Ọlọ́run ló mọ̀ jù.

Imām Aḥmad tún sọ pé: Wakī‘ sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Sufyān, láti ọ̀dọ̀ Manṣūr, láti ọ̀dọ̀ Dharr ibn ‘Abdillāh al-Hamdānī, láti ọ̀dọ̀ ‘Abdullāh ibn Shaddād, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, ẹni tó wí pé: Ọkùnrin kan wá bá Anábì, kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́run máa bá a, ó sì wí pé: “Ìránṣẹ́ Ọlọ́run, àwọn èrò kan ń wá sí mi lọ́kàn; ó sàn fún mi kí n ṣubú láti ọ̀run ju kí n sọ wọ́n jáde.” Anábì wí pé: “Allāhu Akbar, Allāhu Akbar! Gbogbo ọpẹ́ ni fún Ọlọ́run, Ẹni tó dá ète rẹ̀ padà sí ìkùnsínú.” Abū Dāwūd àti al-Nasā’ī ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Manṣūr; al-Nasā’ī fi al-A‘mash kún un. Àwọn méjèèjì ròyìn rẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Dharr.

Èyí ni òpin tafsīr náà. Gbogbo ọpẹ́ àti ìyìn ni fún Ọlọ́run. Gbogbo ọpẹ́ ni fún Ọlọ́run, Olúwa àwọn àgbáyé. Kí Ọlọ́run fi ìkẹ́ àti ọlà Rẹ̀ rán sí olúwa wa Muḥammad, ìdílé rẹ̀ àti àwọn Sahābah rẹ̀ lápapọ̀. Kí Ọlọ́run sì yọ̀ sí gbogbo àwọn Sahābah. Ọlọ́run tó fún wa; Òun sì ni Aṣojú tó dára jù.

A parí rẹ̀ ní ọjọ́ kẹwàá oṣù Jumādā al-Ūlā, ọdún ọgọ́rùn-ún mẹ́jọlélọ́gbọ̀n [825]. Gbogbo ọpẹ́ ni fún Un nìkan. Al-An‘ām: 112.

Tafsīr al-Baghawī

“Àti kúrò lọ́wọ́ ibi òkùnkùn alẹ́ nígbà tí ó wọlé,” ni a sọ fún wa pé Abū al-Ḥasan al-Sarakhsī sọ fún wa, Zāhir ibn Aḥmad sì sọ fún wa pé Ja‘far ibn Muḥammad al-Mughlis sọ fún wa pé Hārūn ibn Isḥāq al-Hamdānī sọ fún wa pé Wakī‘ sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Ibn Abī Dhi’b, láti ọ̀dọ̀ ẹ̀gbọ́n ìyá rẹ̀, al-Ḥārith ibn ‘Abd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ Abū Salamah, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, ẹni tí ó sọ pé: “Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a—di ọwọ́ mi mú, ó sì wo òṣùpá, ó ní: ‘Ìwọ ‘Ā’ishah, wá ààbò lọ́dọ̀ Ọlọ́hun kúrò lọ́wọ́ ibi òkùnkùn alẹ́ nígbà tí ó wọlé. Èyí ni òkùnkùn alẹ́ nígbà tí ó wọlé.’”

Nínú ọ̀rọ̀ yìí, ohun tí a fẹ́ sọ ni òṣùpá nígbà tí ó bá ṣókùnkùn tí ó sì di dúdú. “Ó wọlé” túmọ̀ sí pé ó wọ inú ìṣókùnkùn náà, ó bẹ̀rẹ̀ sí í farasin, ó sì ṣókùnkùn. Ibn ‘Abbās sọ pé: Al-ghāsiq ni òru nígbà tí ó bá dé láti ìlà-oòrùn pẹ̀lú òkùnkùn rẹ̀, tí ó sì wọ gbogbo nǹkan, tí ó sì mú wọn ṣókùnkùn. Al-ghasaq túmọ̀ sí òkùnkùn; a máa ń sọ pé òru ti ṣókùnkùn tàbí pé ó wọ òkùnkùn nígbà tí ó bá ṣókùnkùn.

Èyí ni ọ̀rọ̀ al-Ḥasan àti Mujāhid. Wọ́n túmọ̀ sí òru nígbà tí ó bá dé, tí ó sì wọlé. Al-wuqūb túmọ̀ sí wíwọlé; ìyẹn ni wíwọlé òru nígbà tí oòrùn bá wọ̀. Muqātil sọ pé: Ó túmọ̀ sí òkùnkùn òru nígbà tí dúdú rẹ̀ bá wọ inú ìmọ́lẹ̀ ọ̀sán.

A tún sọ pé òru ni a pè ní ghāsiq nítorí pé ó tutù ju ọ̀sán lọ; al-ghasaq sì ni òtútù. Ibn Zayd sọ pé: Ó túmọ̀ sí ìràwọ̀ al-Thurayyā nígbà tí ó bá wọ̀. A tún sọ pé àwọn àìsàn máa ń pọ̀ sí i nígbà tí ó bá wọ̀, wọ́n sì máa ń dín kù nígbà tí ó bá yọ.

“Àti kúrò lọ́wọ́ ibi àwọn obìnrin tí ń fẹ́ sínú àwọn ìdè,” ìyẹn àwọn oṣó obìnrin tí wọ́n máa ń fẹ́ sínú àwọn ìdè okùn nígbà tí wọ́n bá ń ka ọ̀rọ̀ àdúrà lórí wọn. Abū ‘Ubaydah sọ pé: Àwọn wọ̀nyí ni àwọn ọmọbìnrin Labīd ibn al-A‘ṣam, tí wọ́n ṣe oṣó fún Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a.

“Àti kúrò lọ́wọ́ ibi olúkúlùkù olùlara nígbà tí ó bá ń ṣe ìlara,” ìyẹn àwọn Júù, nítorí wọ́n ń ṣe ìlara Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a. [Ó sọ̀kalẹ̀ ní Madīnah]

“Wí pé: Mo wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀.” Ibn ‘Abbās àti ‘Ā’ishah—kí Ọlọ́hun yọ̀ sí wọn—sọ pé: Ọ̀dọ́mọkùnrin Júù kan wà tí ó ń ṣiṣẹ́ fún Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a. Àwọn Júù ń wá ọ̀dọ̀ rẹ̀, wọ́n sì ń tẹ̀ ẹ́ lójú títí ó fi gba irun tí a gé kúrò lórí Anábì àti eyín díẹ̀ lára ìlù irun rẹ̀, ó sì fi wọ́n fún àwọn Júù. Wọ́n sì fi wọ́n ṣe oṣó sí i.

Labīd ibn al-A‘ṣam, ọkùnrin kan lára àwọn Júù, ló ṣe é. Nítorí èyí ni àwọn sūrah méjèèjì fi sọ̀kalẹ̀.

Abū Ḥāmid Aḥmad ibn ‘Abd Allāh al-Ṣāliḥī sọ fún wa, Abū Sa‘īd Muḥammad ibn Mūsā al-Ṣīrafī sì sọ fún wa pé Abū al-‘Abbās Muḥammad ibn Ya‘qūb al-Aṣamm sọ fún wa pé Muḥammad ibn ‘Abd Allāh sọ fún wa pé Anas ibn ‘Iyāḍ sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ bàbá rẹ̀, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, pé Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a—jẹ́ ẹni tí wọ́n ṣe oṣó sí, tó bẹ́ẹ̀ tí ó fi máa ń rò pé òun ti ṣe ohun kan, bí kò tilẹ̀ ṣe é. Ó bẹ Ọlọ́hun, lẹ́yìn náà ó sọ pé: “Ṣé o mọ̀ pé Ọlọ́hun Ọba tí Ó ga jùlọ ti dá mi lóhùn nípa ohun tí mo béèrè lọ́wọ́ Rẹ̀?” ‘Ā’ishah béèrè pé: “Kí ni èyí, Ìwọ Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun?”

Ó dáhùn pé: “Ọkùnrin méjì wá sọ́dọ̀ mi; ọ̀kan jókòó ní ẹ̀gbẹ́ orí mi, èkejì sì jókòó ní ẹ̀gbẹ́ ẹsẹ̀ mi. Ọ̀kan sọ fún ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ pé: ‘Kí ni àìsàn ọkùnrin náà?’ Ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ dáhùn pé: ‘Wọ́n ṣe oṣó sí i.’ Ó béèrè pé: ‘Ta ni ó ṣe oṣó náà?’

Ó dáhùn pé: ‘Labīd ibn al-A‘ṣam.’ Ó béèrè pé: ‘Kí ni wọ́n fi ṣe é?’ Ó dáhùn pé: ‘Pẹ̀lú ìlù irun àti irun tí a gé kúrò, àti àpò kékeré òdòdó igi ọ̀pẹ akọ.’ Ó béèrè pé: ‘Níbo ni ó wà?’ Ó dáhùn pé: ‘Ní Dhū Arwān’—Dhū Arwān sì jẹ́ kànga kan ní ilẹ̀ Banū Zurayq.”

‘Ā’ishah sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun lọ síbẹ̀, lẹ́yìn náà ó padà wá sọ́dọ̀ ‘Ā’ishah, ó sì sọ pé: “Ní ti Ọlọ́hun, omi rẹ̀ dà bí omi tí a ti fi hẹ́ńná rì, àwọn igi ọ̀pẹ rẹ̀ sì dà bí orí àwọn èṣù.” Ó ní: Mo sọ fún un pé: “Ìwọ Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun, kí ló dé tí o kò yọ ọ́ jáde?” Ó ní: “Ọlọ́hun ti wo mí sàn, nítorí náà mi ò fẹ́ dá ibi sílẹ̀ láàárín àwọn ènìyàn nípa rẹ̀.” Wọ́n tún ròyìn pé ó wà lábẹ́ òkúta kan nínú kànga náà.

Wọ́n gbé òkúta náà sókè, wọ́n sì yọ àpò òdòdó ọ̀pẹ akọ náà jáde. Nínú rẹ̀ ni irun tí a gé kúrò lórí rẹ̀ àti eyín ìlù irun rẹ̀ wà.

Al-Muṭahhar ibn ‘Alī al-Fārisī sọ fún wa pé Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Ṣāliḥānī sọ fún wa pé ‘Abd Allāh ibn Muḥammad ibn Ja‘far, Abū al-Shaykh al-Ḥāfiẓ, sọ fún wa pé Ibn Abī ‘Āṣim sọ fún wa pé Abū Bakr ibn Abī Shaybah sọ fún wa pé Abū Mu‘āwiyah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ al-A‘mash, láti ọ̀dọ̀ Yazīd ibn Ḥayyān, láti ọ̀dọ̀ Zayd ibn Arqam, pé ọkùnrin kan lára àwọn Júù ṣe oṣó fún Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a. Ó sọ pé: Nítorí èyí, Anábì ṣàìsàn fún ọjọ́ mélòó kan. Lẹ́yìn náà Jibrīl tọ̀ ọ́ wá, ó sì sọ pé: “Ọkùnrin kan lára àwọn Júù ṣe oṣó fún ọ, ó sì dì àwọn ìdè fún ọ.”

Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun rán ‘Alī lọ, ó sì yọ ohun náà jáde. Ó mú un wá, nígbà tí ó sì tú ìdè kọ̀ọ̀kan, ara rẹ̀ túbọ̀ ń yá. Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun dìde bí ẹni tí a tú kúrò nínú okùn ìdè. Kò sọ̀rọ̀ nípa èyí fún àwọn Júù, wọn kò sì rí àmì kankan lójú rẹ̀ rárá.

Muqātil àti al-Kalbī sọ pé: Ó wà nínú okùn kan tí wọ́n dì mọ́ ọn ní ìdè mọ́kànlá. A tún sọ pé wọ́n fi abẹ́rẹ́ gún àwọn ìdè náà. Ọlọ́hun sọ̀kalẹ̀ fún àwọn sūrah méjèèjì wọ̀nyí, tí wọ́n ní àyà 11 lápapọ̀: Sūrah al-Falaq ní àyà márùn-ún, Sūrah al-Nās sì ní àyà mẹ́fà. Ní gbogbo ìgbà tí a bá ka àyà kan, ìdè kan á tú, títí gbogbo ìdè fi tú.

Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a—dìde bí ẹni tí a tú kúrò nínú okùn ìdè. Wọ́n ròyìn pé ó wà lábẹ́ ipa oṣó náà fún oṣù mẹ́fà, ó sì le sí i fún òru mẹ́ta, nígbà náà ni àwọn sūrah al-Mu‘awwidhatayn [sūrah méjì tí a fi ń wá ààbò] sọ̀kalẹ̀.

Ismā‘īl ibn ‘Abd al-Qāhir sọ fún wa pé ‘Abd al-Ghāfir ibn Muḥammad sọ fún wa pé Muḥammad ibn ‘Īsā al-Julūdī sọ fún wa pé Ibrāhīm ibn Muḥammad ibn Sufyān sọ fún wa pé Muslim ibn al-Ḥajjāj sọ fún wa pé Bishr ibn Hilāl al-Ṣawwāf sọ fún wa pé ‘Abd al-‘Azīz ibn Ṣuhayb sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Abū Naḍrah, láti ọ̀dọ̀ Abū Sa‘īd, pé Jibrīl—kí àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a—wá sọ́dọ̀ Anábì—kí ìkẹ́ àti àlàáfíà Ọlọ́hun máa bá a—ó sì sọ pé: “Ìwọ Muḥammad, ṣé o ṣàìsàn?” Ó dáhùn pé: “Bẹ́ẹ̀ ni.”

Jibrīl sọ pé: “Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ka àdúrà ìwòsàn fún ọ kúrò lọ́wọ́ gbogbo ohun tó ń pa ọ́ lára, kúrò lọ́wọ́ ibi gbogbo ẹ̀mí àti ojú olùlara. Kí Ọlọ́hun wo ọ́ sàn. Ní orúkọ Ọlọ́hun ni mo fi ń ka àdúrà ìwòsàn fún ọ, Ọlọ́hun yóò sì wo ọ́ sàn.” Ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun Olódùmarè pé:

“Wí pé: Mo wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀.” Ohun tí a fẹ́ sọ pẹ̀lú al-falaq ni òwúrọ̀; èyí ni ọ̀rọ̀ Jābir ibn ‘Abd Allāh, al-Ḥasan, Sa‘īd ibn Jubayr, Mujāhid, Qatādah àti ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn olùtumọ̀ Qur’ān. Èyí tún jẹ́ ìròyìn al-‘Awfī láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās, gẹ́gẹ́ bí ẹ̀rí ọ̀rọ̀ Ọlọ́hun pé: “Ẹni tí Ó mú ìmọ́lẹ̀ òwúrọ̀ jáde.” Wọ́n tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās pé ó jẹ́ ẹ̀wọ̀n kan ní Jahannam.

Al-Kalbī sọ pé: Ó jẹ́ àfonífojì kan ní Jahannam. Al-Ḍaḥḥāk sọ pé ó túmọ̀ sí àwọn ẹ̀dá; èyí ni ìròyìn al-Wālibī láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Abbās. Ṣùgbọ́n ìtumọ̀ àkọ́kọ́ ni èyí tí a mọ̀ jù lọ. Fa-dabbat; ‘Abd al-Ḥakam; Hishām; ‘Abd al-Wārith. “Kúrò lọ́wọ́ ibi ohun tí Ó dá.” [Ó sọ̀kalẹ̀ ní Madīnah] “Wí pé: Mo wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.” Nítorí náà:

“Ẹni tí ń sọ̀rọ̀ ìkọ̀kọ̀ sínú àwọn àyà àwọn ènìyàn,” pẹ̀lú ọ̀rọ̀ kékeré tí ìtumọ̀ rẹ̀ ń dé ọkàn láìsí pé a gbọ́ ọ. “Ọba àwọn ènìyàn.” “Ọlọ́run àwọn ènìyàn.”

“Kúrò lọ́wọ́ ibi olùsọ̀rọ̀ ìkọ̀kọ̀ tó ń sá pamọ́,” ìyẹn Èṣù. Ọ̀rọ̀ náà lè túmọ̀ sí ìṣe tàbí ẹni tó ń ṣe é. Al-Zajjāj sọ pé: Ó túmọ̀ sí Èṣù tó ń sọ̀rọ̀ ìkọ̀kọ̀. “Al-khannās” túmọ̀ sí ẹni tó ń padà sẹ́yìn, ó sì jẹ́ Èṣù tó dúró sórí ọkàn ènìyàn.

Nígbà tí ènìyàn bá rántí Ọlọ́hun, ó sá pamọ́; nígbà tí ó bá sì gbàgbé, ó máa ń sọ̀rọ̀ ìkọ̀kọ̀ sí i. Qatādah sọ pé: Al-khannās ní imú gígùn bí ti ajá nínú àyà ènìyàn; nígbà tí ìránṣẹ́ Ọlọ́hun bá rántí Olúwa rẹ̀, ó sá pamọ́. A tún sọ pé orí rẹ̀ dà bí orí ejò, ó sì gbé e lé orí èso ọkàn, ó ń fi ìrètí asán fún ènìyàn, ó sì ń bá a sọ̀rọ̀. Nígbà tí ènìyàn bá rántí Ọlọ́hun, ó sá pamọ́; tí kò bá rántí Ọlọ́hun, ó padà wá, ó sì tún gbé orí rẹ̀ síbẹ̀.

(Nínú àwọn ẹ̀mí àìrí àti àwọn ènìyàn) Ìtumọ̀ rẹ̀ ni pé, ó ń kó ìṣọ̀rọ̀ búburú sínú ọkàn ẹ̀mí àìrí gẹ́gẹ́ bí ó ti ń kó o sínú ọkàn ènìyàn, ó sì ń kó ìṣọ̀rọ̀ búburú sínú ọkàn ẹ̀mí àìrí gẹ́gẹ́ bí ó ti ń ṣe sí ènìyàn. Al-Kalbī ni ó sọ èyí. Ọ̀rọ̀ Rẹ̀ pé: “Nínú àyà àwọn ènìyàn” túmọ̀ sí pé, nípa “àwọn ènìyàn” Ó ń tọ́ka sí ohun tí Ó mẹ́nuba lẹ́yìn náà, ìyẹn àwọn ẹ̀mí àìrí àti àwọn ènìyàn. Nítorí náà, Ó pe àwọn ẹ̀mí àìrí ní ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí Ó ṣe pe wọ́n ní ọkùnrin nígbà tí Ó sọ pé: “Àti pé àwọn ọkùnrin kan lára àwọn ènìyàn máa ń wá ààbò lọ́dọ̀ àwọn ọkùnrin kan lára àwọn ẹ̀mí àìrí” (Al-Jinn: 6).

A tún ròyìn láti ọ̀dọ̀ àwọn kan lára àwọn Lárúbáwá pé, nígbà tí ọkùnrin kan ń sọ ìtàn, ó sọ pé: “Àwọn ẹgbẹ́ kan lára àwọn ẹ̀mí àìrí dé, wọ́n sì ṣubú.” Wọ́n bi wọ́n pé: “Ta ni ẹ̀yin?” Wọ́n dáhùn pé: “Àwa jẹ́ àwọn ènìyàn lára àwọn ẹ̀mí àìrí.” Èyí ni ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ Al-Farrā’.

Àwọn kan sọ pé: Ó fi ìdí múlẹ̀ pé ìṣọ̀rọ̀ búburú tí ènìyàn ń gbà láti ọ̀dọ̀ ènìyàn dà bí ìṣọ̀rọ̀ búburú tí ó ń gbà láti ọ̀dọ̀ Sátánì. Nítorí náà, Ó sọ “ìṣọ̀rọ̀ búburú” di ohun tí àwọn ẹ̀mí àìrí àti àwọn ènìyàn jọ ń ṣe, gẹ́gẹ́ bí Ó ṣe sọ pé: “Bákan náà ni A ṣe yan àwọn Sátánì lára àwọn ènìyàn àti àwọn ẹ̀mí àìrí sí ọ̀tá fún gbogbo wòlíì” (Al-An‘ām: 112). Ó dà bí ẹni pé a pàṣẹ fún un láti wá ààbò lọ́wọ́ ibi àwọn ẹ̀mí àìrí àti ti àwọn ènìyàn lápapọ̀.

Ismā‘īl ibn Muḥammad ròyìn fún wa, Muḥammad ibn ‘Īsā ròyìn fún wa, Ibrāhīm ibn Muḥammad ibn Sufyān sọ fún wa, Muslim ibn al-Ḥajjāj sọ fún wa, Qutaybah ibn Sa‘īd sọ fún wa, Jarīr sì sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ Bayān, láti ọ̀dọ̀ Qays ibn Abī Ḥāzim, láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir, ẹni tí ó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) sọ pé: “Ṣé o kò rí àwọn āyah tí a sọ̀ kalẹ̀ ní alẹ́ yìí, tí irú wọn kò tíì rí rí rí? ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’”

Abū Sa‘īd Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Shurayḥī ròyìn fún wa, Abū Isḥāq Aḥmad ibn Muḥammad ibn Ibrāhīm al-Tha‘labī ròyìn fún wa, Abū al-Ḥasan ‘Abd al-Raḥmān ibn Ibrāhīm al-‘Adl sọ fún wa, Abū al-‘Abbās Muḥammad ibn Ya‘qūb sọ fún wa, Abū al-‘Abbās ibn al-Walīd ibn Mirthad sọ fún wa, bàbá mi sì ròyìn fún mi pé: Al-Awzā‘ī sọ fún wa, Yaḥyā ibn Abī Kathīr sọ fún mi, Muḥammad ibn Ibrāhīm ibn al-Ḥārith al-Taymī sọ fún mi láti ọ̀dọ̀ ‘Uqbah ibn ‘Āmir al-Juhanī pé Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) sọ fún un pé: “Ṣé kí n sọ ohun tó dára jù lọ lára àwọn ohun tí àwọn olùwá ààbò fi ń wá ààbò fún ọ?”

Mo ní: “Bẹ́ẹ̀ ni.” Ó sọ pé: “‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀’ àti ‘Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn.’”

Abū Muḥammad ‘Abd Allāh ibn ‘Abd al-Ṣamad al-Jawzajānī ròyìn fún wa, Abū al-Qāsim ‘Alī ibn Aḥmad al-Khuzā‘ī ròyìn fún wa, Abū Sa‘īd al-Haytham ibn Kulayb al-Shāshī ròyìn fún wa, Abū ‘Īsā al-Tirmidhī sọ fún wa, Qutaybah sọ fún wa, al-Mufaḍḍal ibn Faḍālah sọ fún wa láti ọ̀dọ̀ ‘Uqayl, láti ọ̀dọ̀ al-Zuhrī, láti ọ̀dọ̀ ‘Urwah, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah, ẹni tí ó sọ pé: Ní gbogbo òru, nígbà tí Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) bá lọ sùn, ó máa ń kó àtẹ́lẹwọ́ rẹ̀ méjèèjì jọ, ó sì máa ń fẹ́ afẹ́fẹ́ díẹ̀ sínú wọn.

Ó máa ń ka “Sọ pé: Òun ni Ọlọ́hun, Ẹnìkan ṣoṣo,” “Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa òwúrọ̀,” àti “Sọ pé: Mo ń wá ààbò lọ́dọ̀ Olúwa àwọn ènìyàn” sínú wọn. Lẹ́yìn náà, ó máa ń fi ọwọ́ rẹ̀ méjèèjì pa gbogbo ara rẹ̀ tí ó bá lè dé, ó bẹ̀rẹ̀ láti orí àti ojú rẹ̀, títí dé apá iwájú ara rẹ̀. Ó máa ń ṣe èyí ní ìgbà mẹ́ta.

Abū al-Ḥasan al-Sarakhsī ròyìn fún wa, Ẓāhir ibn Aḥmad ròyìn fún wa, Abū Isḥāq al-Hāshimī ròyìn fún wa, Abū Muṣ‘ab sì ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ Mālik, láti ọ̀dọ̀ Ibn Shihāb, láti ọ̀dọ̀ ‘Urwah ibn al-Zubayr, láti ọ̀dọ̀ ‘Ā’ishah (kí Ọlọ́hun yọ́nú sí i), pé: Nígbà tí Ànábì (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) bá ń ṣàìsàn, ó máa ń ka àwọn sūrah ìwá ààbò fún ara rẹ̀, ó sì máa ń fẹ́ afẹ́fẹ́ díẹ̀. Nígbà tí àìsàn rẹ̀ le sí i, mo máa ń kà á fún un, mo sì máa ń fi ọwọ́ rẹ̀ pa ara rẹ̀, ní ìrètí ìbùkún wọn méjèèjì.

Al-Imām Abū ‘Alī al-Ḥusayn ibn Muḥammad al-Qāḍī àti Abū Ḥāmid Aḥmad ibn ‘Abd Allāh al-Ṣāliḥī ròyìn fún wa, àwọn méjèèjì sọ pé: Abū Bakr Aḥmad ibn al-Ḥusayn al-Ḥīrī sọ fún wa, Muḥammad ibn Aḥmad ibn Ma‘qil al-Maydānī ròyìn fún wa, Muḥammad ibn Yaḥyā sọ fún wa, ‘Abd al-Razzāq ròyìn fún wa, Ma‘mar sì ròyìn fún wa láti ọ̀dọ̀ al-Zuhrī, láti ọ̀dọ̀ Sālim, láti ọ̀dọ̀ Ibn ‘Umar, ẹni tí ó sọ pé: Òjíṣẹ́ Ọlọ́hun (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) sọ pé: “Kò sí ìlara tí ó yẹ àfi nínú nǹkan méjì: ọkùnrin tí Ọlọ́hun fún ní Kúr’ān, tí ó sì ń dúró láti ka a ní àwọn wákàtí òru àti ọjọ́, àti ọkùnrin tí Ọlọ́hun fún ní ọrọ̀, tí ó sì ń ná an ní àwọn wákàtí òru àti ọjọ́.”

‘Abd al-Wāḥid al-Malīḥī ròyìn fún wa, Aḥmad ibn ‘Abd Allāh al-Na‘īmī ròyìn fún wa, Muḥammad ibn Yūsuf ròyìn fún wa, Muḥammad ibn Ismā‘īl sọ fún wa, Ibrāhīm ibn Ḥamzah sọ fún wa, Ibn Abī Ḥāzim sì ròyìn fún mi láti ọ̀dọ̀ Yazīd—ìyẹn Ibn al-Hād—láti ọ̀dọ̀ Muḥammad ibn Ibrāhīm, láti ọ̀dọ̀ Abū Salamah ibn ‘Abd al-Raḥmān, láti ọ̀dọ̀ Abū Hurayrah, ẹni tí ó gbọ́ Ànábì (kí ìkẹ́ àti ọlà Ọlọ́hun máa bá a) tí ó sọ pé: “Ọlọ́hun kò tẹ́tí sí ohunkóhun bí ó ti tẹ́tí sí wòlíì kan tí ohùn rẹ̀ dára, tí ó ń kọrin Kúr’ān, tí ó sì ń kà á sókè.” Òpin. Ibn ‘Abd al-Qāhir [sọ pé]: ‘Abd al-Ghāfir ròyìn fún wa.