Ədalətlə hökm və qələbə duası

Şeyx Əbdürrəhman əs-Səədinin təfsiri

«Əgər Allah bizi ondan xilas etdikdən sonra sizin dininizə qayıtsaq, Allaha qarşı yalan uydurmuş olarıq». Yəni: «Allah bizi ondan qurtarıb şərindən xilas etdikdən sonra ona qayıdacağımız təqdirdə yalançı olduğumuza və Allaha qarşı yalan uydurduğumuza şahid olun». Çünki biz bilirik ki, Allaha şərik qoşandan daha böyük yalan uyduran yoxdur. Halbuki O, Tək, yeganə, ehtiyacsızdır; nə övlad, nə zövcə, nə də hökmranlığında şərik götürmüşdür.

«Bizim ona qayıtmağımız mümkün deyil». Yəni bizim kimilərin ona qayıtması mümkün deyil; bu, qeyri-mümkündür. Peyğəmbər (ona Allahın salavatı və salamı olsun) müxtəlif yollarla onları onunla razılaşacağına dair ümiddən saldı. Birincisi, onlar öz dinlərinə nifrət edir, içində olduqları şirkə ikrah bəsləyirdilər.

İkincisi, onların etiqad etdiklərini yalan adlandırdı və onlara bildirdi ki, əgər özü və onunla birlikdə olanlar onların ardınca getsələr, yalançı olarlar. Üçüncüsü, Allahın onları bu dindən xilas etməklə bəxş etdiyi neməti etiraf etdi. Dördüncüsü, Allah onları doğru yola yönəltdikdən sonra həmin dinə qayıtmaları, indiki halları, qəlblərində Uca Allaha bəslədikləri ehtiram və Ona bəndə olduqlarını etiraf etmələri baxımından qeyri-mümkündür. Allah ibadətə layiq olan yeganə İlahdır, Onun şəriki yoxdur.

Müşriklərin ilahları isə batilin ən batili və qeyri-mümkün olanın ən qeyri-mümkünüdür. Allah onlara haqqı batildən, doğru yolu azğınlıqdan ayırd edə biləcəkləri ağıl bəxş etmişdir.

Allahın yaratdıqları barəsində elmi və hikmətinə tabe olan, hökmən həyata keçən iradəsinə nəzər saldıqda isə onlar özləri barədə — səbəblər ard-arda düzülsə, qüvvələr birləşsə belə — Allahın iradəsindən kənara çıxmadan nəyisə edəcəklərini və ya tərk edəcəklərini qəti söyləmirlər. Buna görə də belə istisna etdilər: «Rəbbimiz Allah istəməyincə». Yəni nə biz, nə də başqası Onun elminə və hikmətinə tabe olan iradəsindən kənara çıxa bilər. «Rəbbimizin elmi hər şeyi əhatə etmişdir».

O, bəndələr üçün nəyin faydalı olduğunu və onların işlərini necə idarə edəcəyini bilir.

«Biz Allaha təvəkkül etdik». Yəni O bizə doğru yolda sabit qalmağı və bizi Cəhənnəmə aparan bütün yollardan qorumağı nəsib etsin deyə Ona güvəndik. Kim Allaha təvəkkül edərsə, Allah ona kifayət edər, din və dünya işlərini asanlaşdırar.

«Ey Rəbbimiz! Bizimlə qövmümüz arasında ədalətlə hökm ver». Yəni məzluma və haqq sahibinə haqqa inad edən zalım qarşısında yardım et. «Sən hökm verənlərin ən yaxşısısan». Uca Allahın bəndələrinə hökmü iki cür olur: elm yolu ilə hökm — haqqı batildən, doğru yolu azğınlıqdan, doğru yolda olanları isə ondan yayınanlardan bəyan etmək.

İmam İbn Kəsirin təfsiri

«Rəbbimiz Allah istəməyincə» — bu, işi Allahın iradəsinə bağlamaqdır. O, hər şeyi bilir və hər şeyi elmi ilə əhatə etmişdir.

«Biz Allaha təvəkkül etdik» — yəni görəcəyimiz və tərk edəcəyimiz işlərimizdə Ona güvəndik.

«Ey Rəbbimiz! Bizimlə qövmümüz arasında ədalətlə hökm ver» — yəni bizimlə qövmümüz arasında hökm ver və onların üzərində bizə qələbə qazandır.

«Sən hökm verənlərin ən yaxşısısan» — yəni hakimlərin ən yaxşısısan. Çünki Sən ədalətlisən və əsla zülm etməzsən.

əl-Bəğəvinin təfsiri

«Allah bizi ondan xilas etdikdən sonra sizin dininizə qayıtsaq, Allaha qarşı yalan uydurmuş olarıq. Bizim ona qayıtmağımız mümkün deyil». Yəni Allah bizi ondan qurtardıqdan sonra.

«Rəbbimiz Allah istəməyincə». Yəni Allahın elmində və iradəsində bizim ona qayıtmağımızın əvvəlcədən müəyyən edilməsi istisnadır; belə olarsa, Allahın bizim barəmizdəki hökmü həyata keçər və qərarı bizə şamil olar.

Əgər soruşulsa: «“Ya sizin dininizə qayıdacaqsınız”, “Bizim ona qayıtmağımız mümkün deyil” ifadələrinin mənası nədir? Şüeyb heç vaxt onların dinində olmayıb ki, “bizim dinimizə qayıt” demələri doğru olsun». Cavab belədir: bunun mənası «ya dinimizə daxil olacaqsınız» deməkdir; Şüeyb də «ona daxil olmağımız mümkün deyil» deyib. Başqa bir izaha görə, bunun mənası «əgər sizin dininizə keçsək» deməkdir.

«Qayıtmaq» sözü «olmaq» mənasında da işlənir. Həmçinin bu sözlə Şüeybin qövmü nəzərdə tutulmuş ola bilər; onlar kafir idilər, sonra iman gətirdilər və Şüeyb onların adından cavab verdi.

Uca Allahın «Rəbbimizin elmi hər şeyi əhatə etmişdir» kəlamı — Onun elmi hər şeyi əhatə etmişdir.

«Biz Allaha təvəkkül etdik» — bizi hədələdiyiniz məsələlərdə Ona güvəndik. Sonra Şüeyb onların nicat tapacağına ümidini kəsdikdə belə dedi: «Ey Rəbbimiz! Bizimlə qövmümüz arasında» — yəni aramızda hökm ver — «ədalətlə». «Fəttah» hökm verən deməkdir. «Sən hökm verənlərin ən yaxşısısan» — yəni hakimlərin ən yaxşısısan.