ھەق بىلەن ھۆكۈم قىلىشنى تىلەش
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا، وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ.
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ
ئاۋازنى يۈكلەش مەغلۇپ بولدى. كېيىن قايتا سىناڭ.
(شۇئەيب يەنە ئېيتتى) «ئاللاھ بىزنى سىلەرنىڭ دىنىڭلاردىن قۇتۇلدۇرغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا قايتساق، ئەلۋەتتە، ئاللاھقا يالغان چاپلىغان بولىمىز. پەرۋەردىگارىمىز ئاللاھ خالىسىلا، بىز سىلەرنىڭ دىنىڭلارغا قايتمايمىز. پەرۋەردىگارىمىزنىڭ ئىلمى ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئاللاھقا تەۋۋەككۈل قىلدۇق (يەنى ھەممە ئىشىمىزنى ئاللاھقا تاپشۇرىمىز). پەرۋەردىگارىمىز! بىز بىلەن قەۋمىمىزنىڭ ئارىسىدا ھەق ھۆكۈم چىقارغىن، سەن ھۆكۈم چىقارغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن»(89).
شەكلى: «ئىفتەھ» (افْتَحْ) بۇيرۇق پېئىلى بولۇپ، «ھۆكۈم قىلغىن، قارار چىقارغىن» دېگەن مەنىدە. بۇ شۇئەيب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇلارنى سۈرگۈن قىلىش بىلەن تەھدىت سالغان مۇشرىكلار بىلەن بولغان تالاشتا قىلغان دۇئاسىدۇر.
شەيخ ئابدۇرراھمان سەئدىنىڭ تەفسىرى
«ئەگەر ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن قۇتقۇزغاندىن كېيىن دىنىڭلارغا قايتساق، بىز ئاللاھقا يالغان چاپلىغان بولىمىز» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: «ئەگەر ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن قۇتقۇزۇپ، يامانلىقىدىن نىجات قىلغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا قايتساق، بىزنىڭ يالغانچى، ئاللاھقا يالغان چاپلىغۇچى ئىكەنلىكىمىزگە گۇۋاھ بولۇڭلار» دېگەنلىكتۇر. چۈنكى بىز ئاللاھقا شېرىك كەلتۈرگۈچىدىنمۇ چوڭ يالغان چاپلىغۇچى يوقلۇقىنى بىلىمىز. ئاللاھ يەككە-يېگانە، بىھاجەت زاتتۇر؛ ئۇ بالا تۇتمىغان، ئايالىمۇ يوقتۇر، پادىشاھلىقىدا شېرىكىمۇ يوقتۇر.
«بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى: بىزگە ئوخشاش كىشىلەرنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشى مۇمكىن ئەمەس، چۈنكى بۇ مۇمكىن بولمايدىغان ئىش. شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئۇلارنىڭ تەلىپىگە قوشۇلمايدىغانلىقىنى بىر قانچە تەرەپتىن ئېنىق بىلدۈرۈپ، ئۇلارنى بۇنىڭدىن ئۈمىدسىزلەندۈردى: بىرىنچىدىن، ئۇ ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەنلەر ئۇلارنىڭ دىنىنى يامان كۆرۈپ، ئۇلار قىلىۋاتقان شېرىكچىلىكنى نەپرەتلىك سانايتتى. ئىككىنچىدىن، ئۇلارنىڭ دىنىنى يالغان دەپ ئېيتىپ، ئەگەر ئۆزى ۋە ئۇنىڭغا ئەگەشكەنلەر ئۇلارغا ئەگەشسە، ئۆزلىرىنىڭ يالغانچى بولىدىغانلىقىغا ئۇلارنى گۇۋاھ قىلدى.
ئۈچىنچىدىن، ئاللاھنىڭ ئۇلارنى بۇ دىندىن قۇتقۇزغان ئېھسانىنى ئېتىراپ قىلدى. تۆتىنچىدىن، ئاللاھ ئۇلارنى ھىدايەت قىلغاندىن كېيىن، ھازىرقى ھالىتى ۋە قەلبلىرىدىكى ئاللاھنى ئۇلۇغلاش، ئۇنىڭغا بەندىلىكنى ئېتىراپ قىلىش، پەقەت ئۇنىڭلا ئىلاھ ئىكەنلىكى ۋە ئىبادەتكە پەقەت ئۇنىڭلا لايىق ئىكەنلىكىگە بولغان ئىمانىغا قارىغاندا، ئۇلارنىڭ بۇ دىنگە قايتىشى مۇمكىن ئەمەس ئىدى. مۇشرىكلارنىڭ ئىلاھلىرى بولسا، باتىلنىڭ ئەڭ باتىلى ۋە مۇمكىن بولمايدىغان نەرسىدۇر. ئاللاھ ئۇلارغا ھەق بىلەن باتىلنى، ھىدايەت بىلەن ئازغۇنلۇقنى پەرقلەندۈرىدىغان ئەقىل بەرگەن.
ئەمما ئاللاھنىڭ مەخلۇقاتلىرى ئارىسىدا جارى بولىدىغان ئىرادىسى ۋە خالىشى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، سەۋەبلەر بىر يەرگە جەم بولۇپ، كۈچلەر بىرلەشكەن تەقدىردىمۇ، ھېچكىم ئۇنىڭ ئىرادىسىدىن چىقالمايدۇ. شۇڭا ئۇلار ئۆزلىرى ھەققىدە بىر ئىشنى قىلىمىز ياكى قىلمايمىز دەپ قەتئىي ھۆكۈم قىلمىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن: «پەرۋەردىگارىمىز ئاللاھ خالىمىسا، بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس» دەپ مۇستەسنا قىلدى. يەنى بىز ۋە باشقىلار ئاللاھنىڭ ئىلمى ۋە ھېكمىتىگە ئەگىشىدىغان ئىرادىسىدىن چىقالمايمىز.
«پەرۋەردىگارىمىزنىڭ ئىلمى ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان»؛ ئۇ بەندىلىرىگە نېمىنىڭ پايدىلىق ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇلارنىڭ ئىشلىرىنى قانداق تەدبىر قىلىدىغانلىقىنى بىلىدۇ.
«ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلدۇق» دېگەننىڭ مەنىسى: ئۇ بىزنى توغرا يولدا مۇستەھكەم قىلىشىنى، دوزاخقا ئېلىپ بارىدىغان بارلىق يوللاردىن ساقلىشىنى ئۈمىد قىلىپ، ئۇنىڭغا تاياندۇق. كىم ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلسا، ئاللاھ ئۇنىڭغا كۇپايە قىلىدۇ، دىن ۋە دۇنيا ئىشلىرىنى ئاسانلاشتۇرۇپ بېرىدۇ.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىز بىلەن قەۋمىمىزنىڭ ئارىسىدا ھەق بىلەن ھۆكۈم قىلغىن» دېگەننىڭ مەنىسى: زالىم، ھەقكە قارشى تۇرغۇچىغا قارشى مەزلۇم ۋە ھەق ئىگىسىگە ياردەم بەرگىن. «سەن ھۆكۈم چىقارغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن». ئاللاھنىڭ بەندىلىرىگە قىلغان فەتھى [ھۆكۈمى ۋە ئېچىپ بېرىشى] ئىككى خىل بولىدۇ: بىرى، ھەقنى باتىلدىن، ھىدايەتنى ئازغۇنلۇقتىن، توغرا يولدا مۇستەھكەم تۇرغۇچىنى ئۇنىڭدىن ئېغىپ كەتكۈچىدىن ئايرىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق ئىلىم فەتھى قىلىش.
ئىمام ئىبنى كەسىرنىڭ تەفسىرى
«پەرۋەردىگارىمىز ئاللاھ خالىمىسا، بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس» دېگەن سۆز ئىشنى ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە قايتۇرىدۇ. چۈنكى ئاللاھ ھەممە نەرسىنى بىلىدۇ ۋە ھەممە نەرسىنى ئىلمى بىلەن قورشاپ تۇرغۇچىدۇر.
«ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلدۇق» دېگەننىڭ مەنىسى: قىلىدىغان ۋە تاشلايدىغان ئىشلىرىمىزدا ئاللاھقا تاياندۇق.
«پەرۋەردىگارىمىز! بىز بىلەن قەۋمىمىزنىڭ ئارىسىدا ھەق بىلەن ھۆكۈم قىلغىن» يەنى بىز بىلەن قەۋمىمىزنىڭ ئارىسىدا ھۆكۈم قىلغىن ۋە ئۇلارغا قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن.
«سەن ھۆكۈم چىقارغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن» يەنى ھۆكۈم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن؛ چۈنكى سەن ئادىل زاتسەن، ھەرگىز زۇلۇم قىلمايسەن.
بەغاۋىنىڭ تەفسىرى
«ئەگەر ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن قۇتقۇزغاندىن كېيىن دىنىڭلارغا قايتساق، بىز ئاللاھقا يالغان چاپلىغان بولىمىز؛ بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس»؛ يەنى ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن نىجات قىلغاندىن كېيىن ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس.
«پەرۋەردىگارىمىز ئاللاھ خالىمىسا» دېگەننىڭ مەنىسى: ئاللاھنىڭ ئىلمى ۋە ئىرادىسىدە بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز ئالدىن بەلگىلەنگەن بولسا، ئۇ چاغدا ئاللاھنىڭ بىز ھەققىمىزدىكى قازاسى جارى بولىدۇ ۋە ھۆكمى بىزگە ئىجرا قىلىنىدۇ.
ئەگەر: «ئۇلار “ياكى چوقۇم بىزنىڭ دىنىمىزغا قايتىسىلەر” دېدى، شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئەسلىدە ئۇلارنىڭ دىنىدا بولمىغان تۇرسا، “بىزنىڭ ئۇنىڭغا قايتىشىمىز مۇمكىن ئەمەس” دېيىشى قانداق توغرا بولىدۇ؟» دېيىلسە، بۇنىڭغا مۇنداق جاۋاب بېرىلىدۇ: ئۇلارنىڭ سۆزىنىڭ مەنىسى «ياكى چوقۇم دىنىمىزغا كىرىسىلەر» دېگەنلىكتۇر؛ شۇڭا شۇئەيب: «بىزنىڭ ئۇنىڭغا كىرىشىمىز مۇمكىن ئەمەس» دېدى. يەنە: «ئەگەر دىنىڭلارغا كىرىپ قالساق» دېگەن مەنىدىدۇر، دېيىلگەن. «عاد» دېگەن سۆز «بولدى» دېگەن مەنىدىدۇر.
يەنە بۇ سۆز بىلەن شۇئەيبنىڭ قەۋمى مەقسەت قىلىنغان، چۈنكى ئۇلار كاپىر ئىدى، كېيىن ئىمان ئېيتتى؛ شۇئەيب ئۇلارغا ۋاكالىتەن جاۋاب بەردى، دېيىلگەن.
ئاللاھ تائالانىڭ «پەرۋەردىگارىمىزنىڭ ئىلمى ھەممە نەرسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان» دېگەن سۆزىنىڭ مەنىسى: ئۇنىڭ ئىلمى ھەممە نەرسىنى قورشاپ تۇرغان.
«ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلدۇق» يەنى سىلەر بىزگە تەھدىت قىلغان ئىشلاردا ئاللاھقا تاياندۇق. ئاندىن شۇئەيب ئەلەيھىسسالام ئۇلارنىڭ ھىدايەت تېپىشىدىن ئۈمىد ئۈزگەندىن كېيىن، مۇنداق دېدى: «پەرۋەردىگارىمىز! بىز بىلەن قەۋمىمىزنىڭ ئارىسىدا» يەنى ئارامىزدا ھۆكۈم قىلغىن، «ھەق بىلەن». فەتتاھ (الفتاح) ھۆكۈم قىلغۇچىدۇر. «سەن ھۆكۈم چىقارغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن» يەنى ھۆكۈم قىلغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇرسەن.
ئەت-تەبەرىنىڭ «تەفسىر» ناملىق ئەسىرىدە «ئەل-فەتتاھ» (الفتاح) سۈپىتىنىڭ تىلدىكى مەنىسى «ھەقكە غەلىبە ئاتا قىلغۇچى ھۆكۈمچى» دەپ چۈشەندۈرۈلىدۇ.