رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا، وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ.
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ
آڊيو لوڊ نه ٿي سگهيو. پوءِ ڪوشش ڪريو.
جيڪڏھن اسين اوھان جي پر ۾ اُنھيءَ کانپوءِ جو الله اسان کي کانئس ڇڏايو موٽي اچون ته بيشڪ الله تي ڪُوڙ چيوسون، ۽ اسان جي پالڻھار الله جي گھُر کان سواءِ اسان کي منجھس موٽڻ نه جڳائيندو آھي، اسان جي پالڻھار جي علم سڀني شيئن کي سمايو آھي، اسين الله تي ڀروسو ڪريون ٿا، اي اسانجا پالڻھار اسان جي ۽ اسان جي قوم جي وچ ۾ انصاف سان فيصلو ڪر ۽ تون چڱو فيصلو ڪندڙ آھين.
«اِفْتَحْ» حڪم جو صيغو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: فيصلو ڪر يا فيصلو ظاهر ڪر. هي حضرت شعيب عليه السلام جي اها دعا آهي، جيڪا پاڻ مشرڪن سان تڪرار جي فيصلي وقت گهريائون، جڏهن انهن کين جلاوطن ڪرڻ جي ڌمڪي ڏني هئي.
شيخ عبدالرحمان السعدي جي تفسير
(جيڪڏهن الله اسان کي ان کان ڇوٽڪارو ڏيارڻ کان پوءِ اسين اوهان جي دين ۾ موٽي اچون، ته بيشڪ اسان الله تي ڪوڙ گهڙيو هوندو.) يعني: اوهان اسان بابت شاهد رهو ته جيڪڏهن الله اسان کي ان دين کان ڇوٽڪارو ڏيارڻ ۽ ان جي برائيءَ کان بچائڻ کان پوءِ اسين ان ڏانهن موٽياسين، ته پوءِ اسين ڪوڙا ۽ الله تي ڪوڙ گهڙيندڙ آهيون. ڇو ته اسين ڄاڻون ٿا ته ان کان وڏو ڪوڙ گهڙيندڙ ڪير ٿي سگهي ٿو، جيڪو الله جو شريڪ ٺهرائي، جڏهن ته الله هڪ، اڪيلو، بي نياز آهي؛ نه هن ڪو اولاد ورتو آهي، نه ڪا زال، ۽ نه ئي بادشاهيءَ ۾ ڪو شريڪ آهي.
(۽ اسان لاءِ اهو ممڪن ناهي ته اسين ان ۾ موٽي وڃون.) يعني: اسان جهڙن لاءِ ان ۾ موٽڻ ناممڪن آهي. اهو ڪيترن ئي پاسن کان محال آهي. اهڙيءَ طرح پاڻ عليه السلام کين ڪيترن ئي طريقن سان نااميد ڪري ڇڏيو ته پاڻ انهن سان موافقت ڪندا: هڪ پاسي اهي پاڻ ان دين کان نفرت ڪندڙ ۽ پنهنجي شرڪ واري طريقي کي ناپسند ڪندڙ آهن؛ ٻئي پاسي پاڻ انهن جي عقيدي کي ڪوڙ قرار ڏنائون ۽ کين شاهد ڪيائون ته جيڪڏهن پاڻ ۽ سندن ساٿي انهن جي پيروي ڪن، ته اهي ڪوڙا هوندا.
ان کان سواءِ، انهن اقرار ڪيو ته الله کين ان کان بچائي مٿن احسان ڪيو آهي. ۽ الله جي هدايت کان پوءِ ان ۾ واپس وڃڻ سندن موجوده حالت ۽ سندن دلين ۾ الله تعالى جي عظمت، سندس بندگيءَ جي اقرار، ۽ ان ڳالهه جي ڪري ناممڪن آهي ته عبادت جو حقدار فقط الله آهي، جنهن جو ڪو شريڪ ناهي؛ مشرڪن جا معبود بلڪل باطل ۽ نهايت ناممڪن شيون آهن. الله کين اهڙا عقل عطا ڪيا آهن، جن سان هو حق ۽ باطل، هدايت ۽ گمراهيءَ کي سڃاڻن ٿا.
پر الله جي مشيئت ۽ ارادي جي لحاظ کان، جيڪو سندس مخلوق ۾ نافذ آهي ۽ جنهن کان ڪو به ٻاهر نٿو نڪري سگهي، ڀلي سڀئي سبب گڏ ٿي وڃن ۽ سموريون قوتون هڪ ٿي وڃن، تڏهن به هو پنهنجي باري ۾ پڪو فيصلو نٿا ٻڌائين ته ضرور ڪو ڪم ڪندا يا ان کي ڇڏي ڏيندا. انهيءَ ڪري استثنا بيان ڪيائون: (۽ اسان لاءِ اهو ممڪن ناهي ته اسين ان ۾ موٽي وڃون، سواءِ ان جي جو اسان جو پالڻهار الله گهري.) يعني: اسان يا ٻيا ڪو به سندس مشيئت کان ٻاهر نٿا نڪري سگهون؛ اها مشيئت سندس علم ۽ حڪمت جي تابع آهي. (اسان جي پالڻهار جي علم هر شيءِ کي گهيري ڇڏيو آهي.)
هو ڄاڻي ٿو ته ٻانهن لاءِ ڪهڙي شيءِ مناسب آهي ۽ کين ڪهڙي تدبير سان هلائڻو آهي.
(الله تي اسان ڀروسو ڪيو.) يعني: اسان کي اميد آهي ته هو اسان کي سڌي واٽ تي ثابت قدم رکندو ۽ دوزخ ڏانهن ويندڙ سڀني رستن کان بچائيندو. بيشڪ جيڪو الله تي ڀروسو ڪري ٿو، الله ان لاءِ ڪافي ٿي وڃي ٿو ۽ سندس دين ۽ دنيا جا معاملا آسان ڪري ٿو.
(اي اسان جا پالڻهار! اسان جي ۽ اسان جي قوم جي وچ ۾ حق سان فيصلو ڪر.) يعني: مظلوم ۽ حق تي قائم رهندڙ کي ظالم ۽ حق جي مخالفت ڪندڙ جي مقابلي ۾ مدد ڪر. (۽ تون بهترين فيصلو ڪندڙ آهين.) الله تعالى جو پنهنجن ٻانهن لاءِ فيصلو ڪرڻ ٻن قسمن جو آهي: علم وارو فيصلو، جنهن سان حق ۽ باطل، هدايت ۽ گمراهي، ۽ سڌي واٽ تي قائم رهندڙ ۽ ان کان ڦريل ماڻهوءَ جي سڃاڻپ ڪرائي ٿو.
امام ابن ڪثير جي تفسير
(۽ اسان لاءِ اهو ممڪن ناهي ته اسين ان ۾ موٽي وڃون، سواءِ ان جي جو اسان جو پالڻهار الله گهري.) هي ڳالهه مشيئت ڏانهن موٽائي وئي آهي، ڇو ته الله هر شيءِ ڄاڻي ٿو ۽ سندس علم هر شيءِ کي گهيري ورتو آهي.
(الله تي اسان ڀروسو ڪيو.) يعني: اسان جي سڀني معاملن ۾، جيڪي ڪم ڪريون ٿا ۽ جيڪي ڇڏي ڏيون ٿا، تن ۾ الله تي ڀروسو ڪيو آهي.
(اي اسان جا پالڻهار! اسان جي ۽ اسان جي قوم جي وچ ۾ حق سان فيصلو ڪر.) يعني: اسان ۽ اسان جي قوم جي وچ ۾ فيصلو ڪر ۽ انهن جي مقابلي ۾ اسان جي مدد ڪر.
(۽ تون بهترين فيصلو ڪندڙ آهين.) يعني: تون سڀني کان بهترين حڪم ڪندڙ آهين، ڇو ته تون انصاف ڪندڙ آهين ۽ ڪڏهن به ظلم نٿو ڪرين.
البغوي جي تفسير
(الله اسان کي ان کان ڇوٽڪارو ڏيارڻ کان پوءِ، جيڪڏهن اسين اوهان جي دين ۾ موٽي اچون، ته بيشڪ اسان الله تي ڪوڙ گهڙيو هوندو؛ ۽ اسان لاءِ اهو ممڪن ناهي ته اسين ان ۾ موٽي وڃون.) يعني: ان کان پوءِ جو الله اسان کي ان مان بچائي ڇڏيو.
(سواءِ ان جي جو اسان جو پالڻهار الله گهري.) مطلب ته جيڪڏهن الله جي علم ۽ مشيئت ۾ اڳيئي اهو لکيل هجي ته اسين ان ۾ موٽي وينداسين، ته پوءِ الله جو فيصلو اسان بابت پورو ٿيندو ۽ سندس حڪم اسان تي نافذ ٿيندو.
جيڪڏهن پڇيو وڃي ته «يا اوهان ضرور اسان جي دين ۾ موٽي ايندؤ» ۽ «اسان لاءِ اهو ممڪن ناهي ته اسين ان ۾ موٽي وڃون» مان ڇا مراد آهي، جڏهن ته شعيب عليه السلام ڪڏهن به انهن جي دين تي نه هئا، جو سندن دين ڏانهن موٽڻ صحيح ٿئي؟ جواب آهي ته مطلب آهي: «يا اوهان ضرور اسان جي دين ۾ داخل ٿيندؤ»، تنهن ڪري پاڻ فرمايائون: «اسان لاءِ ان ۾ داخل ٿيڻ ممڪن ناهي.» هڪ قول اهو به آهي ته مطلب آهي: «جيڪڏهن اسين اوهان جي دين ۾ اچي وڃون.» «عاد» جي معنيٰ آهي «ٿيڻ».
۽ هڪ قول موجب ان مان مراد شعيب عليه السلام جي قوم آهي، ڇو ته اهي ڪافر هئا، پوءِ ايمان آندائون؛ تنهن ڪري شعيب عليه السلام انهن جي پاران جواب ڏنو.
الله تعالى جو فرمان آهي: (اسان جي پالڻهار جي علم هر شيءِ کي گهيري ڇڏيو آهي.) يعني: سندس علم هر شيءِ کي گهيري ورتو آهي.
(الله تي اسان ڀروسو ڪيو.) يعني: جنهن ڳالهه جي اوهان اسان کي ڌمڪي ڏيو ٿا، تنهن بابت اسان الله تي ڀروسو ڪيو. پوءِ شعيب عليه السلام، جڏهن انهن جي ڪاميابيءَ کان نااميد ٿيا، ته وري فرمايائون:
(اي اسان جا پالڻهار! اسان جي ۽ اسان جي قوم جي وچ ۾ فيصلو ڪر.) يعني: اسان جي وچ ۾ فيصلو ڪر. (حق سان.) «الفتّاح» جي معنيٰ آهي فيصلو ڪندڙ. (۽ تون بهترين فيصلو ڪندڙ آهين.) يعني: حڪم ڪندڙن ۾ سڀني کان بهترين.
«تفسير الطبري» ۾ «الفتّاح» جي لقب جي لغوي معنيٰ واضح ڪئي وئي آهي ته ان جو مطلب آهي: اهو فيصلو ڪندڙ، جيڪو حق کي فتح عطا ڪري ٿو.