Акыйкат менен өкүм кылууну суроо

Шейх Абдуррахман ас-Саадинин тафсири

(Эгер бизди андан куткаргандан кийин диниңерге кайтып барсак, анда Аллахка жалган жалаа жапкан болобуз.) Башкача айтканда: «Аллах бизди андан куткарып, жамандыгынан аман алып калгандан кийин ага кайтып барсак, биз жалганчы болуп, Аллахка жалган жалаа жапканыбызга күбө болгула». Анткени Аллахка шерик кошкон адамдан өткөн чоң жалган жалаа жапкыч жок экенин билебиз. Ал — жалгыз, эч кимге муктаж эмес; баласы да, жубайы да жок жана бийлигинде Ага шерик болгон эч ким жок.

(Биздин ага кайтып барышыбыз мүмкүн эмес.) Башкача айтканда, биз сыяктуу адамдардын ага кайтып барышы мүмкүн эмес; бул — болбой турган нерсе. Шуайб (ага Аллахтын салам-салаваты болсун) аларга бир нече жагынан өздөрүнө кошулабыз деген үмүт бербеди. Биринчиден, алар өз динин жек көрүп, өздөрү карманып жүргөн ширкке нааразы болушкан.

Экинчиден, алардын динин жалган деп атап, эгер өзү жана аны менен бирге болгондор аларга ээрчисе, жалганчы болуп каларын алардын өздөрүнө күбөлөндүргөн. Үчүнчүдөн, Аллах аларды андан куткарып, жакшылык кылганын мойнуна алышкан. Төртүнчүдөн, Аллах аларды туура жолго салгандан кийин, азыркы абалын жана жүрөктөрүндөгү Аллахты улуктоо сезимин эске алганда, ага кайтып барышы мүмкүн эмес эле. Алар Аллахка кулчулук кылууну моюнга алышып, Ал жалгыз сыйынууга татыктуу Кудай экенин, Ага гана кулчулук кылынарын жана шериги жоктугун билишкен.

Ал эми мушриктердин кудайлары — эң жалган жана эң мүмкүн эмес нерселер. Аллах аларга акыйкат менен жалганды, туура жол менен адашууну айырмалай турган акыл берген.

Ал эми Аллахтын жараткандарына карата ишке ашуучу эрки жана каалоосу жагынан алганда, себептер улам-улам чогулуп, күчтөр төп келсе да, эч ким Анын эркинен чыга албайт. Ошондуктан алар өздөрү бир нерсени сөзсүз жасайбыз же таштайбыз деп кескин айтышкан жок. Мына ушул себептен: (Раббибиз Аллах кааламайынча ага кайтып барышыбыз мүмкүн эмес), — деп өзгөчөлүк киргизишти. Башкача айтканда, биз да, башка эч ким да Аллахтын илими менен даанышмандыгына ылайык болгон эркинен чыга албайбыз.

(Раббибиздин илими бардык нерсени камтыган.) Ал пенделерине эмне пайдалуу экенин жана алардын иштерин кандайча жөнгө салуу керектигин билет.

(Аллахка таяндык.) Башкача айтканда, Ал бизди туура жолдо бекем кармап, Тозокко алып баруучу бардык жолдордон сактайт деп Ага таяндык. Ким Аллахка таянса, Ал ага жетиштүү болот жана анын дини менен дүйнө иштерин жеңилдетет.

(Оо, Раббибиз! Биз менен коомубуздун арасын акыйкаттык менен ачып, өкүм кыл.) Башкача айтканда, зулумдук кылган жана акыйкатка өжөрлүк менен каршы чыккан адамга каршы зулумдук көргөнгө жана акыйкат ээси болгонго жардам бер. (Сен өкүм кылуучулардын эң жакшысысың.)

Аллахтын пенделерине берген өкүмү эки түрдүү болот: биринчиси — илим аркылуу акыйкатты жалгандан, туура жолду адашуудан, туура жолдо тургандарды андан четтегендерден айырмалап көрсөтүү.

Имам Ибн Касирдин тафсири

(Раббибиз Аллах кааламайынча ага кайтып барышыбыз мүмкүн эмес.) Бул сөз ишти Аллахтын каалоосуна кайтарат. Ал бардык нерсени билет жана илими менен бардык нерсени камтып алган.

(Аллахка таяндык.) Башкача айтканда, иштерибизде — жасай турган нерселерибизде да, таштай турган нерселерибизде да Ага таяндык.

(Оо, Раббибиз! Биз менен коомубуздун арасын акыйкаттык менен ачып, өкүм кыл.) Башкача айтканда, биз менен коомубуздун ортосунда өкүм чыгар жана аларга каршы бизге жардам бер.

(Сен өкүм кылуучулардын эң жакшысысың.) Башкача айтканда, Сен өкүм кылуучулардын эң жакшысысың, анткени Сен адилеттүүсүң жана эч качан зулумдук кылбайсың.

Аль-Багавинин тафсири

(Аллах бизди андан куткаргандан кийин диниңерге кайтып барсак, анда Аллахка жалган жалаа жапкан болобуз. Биздин ага кайтып барышыбыз мүмкүн эмес.) Башкача айтканда, Аллах бизди андан куткарып калгандан кийин.

(Раббибиз Аллах кааламайынча.) Бул сөздүн мааниси: Аллахтын илиминде жана каалоосунда ага кайтып барышыбыз алдын ала белгиленген болсо, анда Аллахтын өкүмү бизге ишке ашып, чечими бизге өтөт.

Эгер: «Алар: “Же болбосо, силер биздин динибизге кайтасыңар”, — дешти. Ал эми Шуайб эч качан алардын дининде болгон эмес, демек, “биз ага кайтып барышыбыз мүмкүн эмес” деп айтканы кантип туура болот?» — деп суралса, жооп мындай: алардын сөзү «же биздин динибизге киресиңер» деген мааниде. Шуайб болсо: «Биздин ага киришибиз мүмкүн эмес», — деп жооп берген. Дагы бир пикир боюнча, бул сөз «эгер силер биздин динибизге өтүп калсаңар» дегенди билдирет.

«Аада» сөзүнүн мааниси — «болду». Дагы бир пикирде, бул сөз Шуайбдын коому жөнүндө айтылган: алар каапыр болушкан, анан ыйман келтиришкен; Шуайб алардын атынан жооп берген.

Аллах Тааланын: (Раббибиздин илими бардык нерсени камтыган) деген сөзү — Анын илими бардык нерсени толук камтыган дегенди билдирет.

(Аллахка таяндык.) Башкача айтканда, силер бизди эмне менен коркутуп жатсаңар, ошол маселеде Аллахка таяндык. Андан соң Шуайб алардын оңолорунан үмүт үзүп, мындай деди:

(Оо, Раббибиз! Биз менен коомубуздун арасын акыйкаттык менен ачып, өкүм кыл.) Башкача айтканда, биз менен алардын ортобузда өкүм чыгар.

(Акыйкаттык менен.) «Фаттах» (الفتاح) — өкүм чыгаруучу деген сөз.

(Сен өкүм кылуучулардын эң жакшысысың.) Башкача айтканда, өкүм кылуучулардын эң жакшысысың.