Haq ile arada hüküm et

Şeyh Abdurrahman es-Saadiniñ tefsiri

«Eger Allah bizi ondan qurtarğandan soñ, sizniñ dinĭñizge qaytsaq, Allahqa iftira etken olurıq». Yani: «Allah bizni ondan qurtarıp, onıñ şerrinden halâs etken soñ, eger oña qaytsaq, Allahqa yalan uydurğanımızğa şaahit olıñ». Çünki biz biliyimiz ki, Allahqa ortaqlar qoşqan kimseden daa büyük iftiraçı yoqtır. O, birdir, yegânedir, muhtac olmağandır; evlât ta, qadın da edinmegen ve mülkinde ortağı da yoqtır.

«Bizim oña qaytuvımız mümkün degil». Yani, bizim kibi kimseler içün oña qaytmaq mümkün degil; bu, imkânsız bir şeydir. Şuayb (aleyhisselâm) çeşit türlü deliller ile olarnı, özlerine qoşulacağına dair ümitten kesip qoydı. Bir taraftan, olar onıñ dininiñ şirkinen nefret ete ve özleriniñ üzerinde olğan şeyni — şirki — yaman körü ediler.

Diger taraftan, olarnıñ üzerinde olğan şeyni yalan dep bildirdi ve eger olarğa ve yanındakilerge uyğan olsa, özleriniñ de yalan sözleyici olacağına olarnı şaahit etti. Bundan da ğayrı, Allahnıñ olarnı ondan qurtarğanına lütf ve minnetini ikrar ettirdi. Allah olarnı doğru yolğa doğru ketirgenden soñ, şimdiki halleri ve qalplerindeki Allahnı yüce tutuv, Oña qulluq etilgenini ikrar etüv sebebinden, oña qaytuvları imkânsız edi. Çünki ibadet yalnız Oña, ortağı olmayğan Bir Allahqa yaraşır; müşriklerniñ ilâhları ise eñ batıl ve imkânsız şeylerdir.

Allah olarga haq ile batılni, doğru yol ile sapıqlıqnı tanıy bilecek aqıl bergen edi.

Lâkin Allahnıñ yaratılğanlarda yürgen iradesi ve meşieti bakımından, sebepler bir-birine uyğunsa ve quvetler birleşse bile, kimse onıñ iradesinden tışarı çıqamaz. Bu sebepten olar, özleri içün bir şey yapacaq ya da onı terk etecegini qatiy aytmaylar. Şunıñ içün istisna ettiler: «Rabbimiz Allah dilemese, oña qaytuvımız mümkün degil». Yani, biz de, başqaları da, Oña bağlı olan ilim ve hikmetine tâbi meşietinden tışarı çıqmağa qudretli degilmiz.

«Rabbimiz ilim bakımından her şeyni qavrap alğandır». O, qulları içün ne şeyniñ faydalı olacağını ve olarnı nege yöneltmek kerekligini bilir.

«Biz Allahqa tevekkül ettik». Yani, O bizni doğru yol üzerinde sabit eter ve ceennem yollarınıñ er birinden qoruyar dep, Oña itimat ettik. Kim Allahqa tevekkül etse, Allah oña yeter; din ve dünya işlerini oña qolaylaştırır.

«Rabbimiz! Bizim ile qavmimiz arasında haq ile hüküm et!» Yani, zalımnıñ qarşısında mazlumğa ve haq sahibine yardım et. «Sen hüküm etkenlerniñ eñ hayırlısısın». Allahnıñ qullarına bergen hükmü eki çeşittir: birincisi, haq ile batılni, doğru yol ile sapıqlıqnı ve doğru yol üzerinde turağanlar ile ondan sapqanlarnı açıp köstergen ilim hükmüdür.

İmam İbn Kesirniñ tefsiri

«Rabbimiz Allah dilemese, biz oña qaytuvımız mümkün degil». Bu, işi Allahnıñ meşietine bağlavdır. Şübhesiz, O er şeyni bilir ve ilmi er şeyni qavrap alğandır.

«Biz Allahqa tevekkül ettik» — yani, yapacaq işlerimizde de, terk etecegimiz şeylerde de Oña itimat ettik.

«Rabbimiz! Bizim ile qavmimiz arasında haq ile hüküm et!» — yani, bizim ile qavmimiz arasında hüküm çıqar ve olarnıñ qarşısında bizge yardım et.

«Sen hüküm etkenlerniñ eñ hayırlısısın» — yani, eñ hayırlı hâkimsiñ. Çünki Sen adaletlisiñ ve asla zulüm etmezsiñ.

el-Bağaviniñ tefsiri

«Allahqa yalan uydurğan olurıq, eger Allah bizi ondan qurtarğandan soñ sizniñ dinĭñizge qaytsaq. Bizim oña qaytuvımız mümkün degil» — Allah bizni ondan qurtarğandan soñ, oña qaytuvımız mümkün degil.

«Rabbimiz Allah dilemese» — yani, Allahnıñ iliminde ve meşietinde bizim oña qaytacağımız evelden yazılğan olsa, o vaqıtta Allahnıñ qaderi bizge qarşı amel eter ve hükmü bizge tatbiq etilir.

Eger: «“Ya bizim dinĭmizge qaytarsıñız” ve “bizim oña qaytuvımız mümkün degil” sözleriniñ manası nedir? Şuayb heç vaqıt olarnıñ dininde olmağan edi ki, “bizim dinĭmizge qaytarsıñız” sözü doğru olsun», dep soralsa, cevabı şudur: manası «ya bizim dinĭmizge kirişsiñiz» demektir. Şuayb ise: «Onıñ içine kirişimiz mümkün degil», dedi. Bir izahqa köre, manası: «Eger sizniñ dinĭñizde olıp qalsaq» demektir; «âde» kelimesiniñ manası — «olmaq».

Başqa bir izahqa köre, bu söznen Şuaybnıñ qavmı közde tutulğan: olar kâfir ediler, soñ iman ketirdiler; Şuayb ise olar adına cevap berdi.

Allah Teâlâ buyurdu: «Rabbimiz ilim bakımından er şeyni qavrap alğandır» — Onıñ ilmi er şeyni qavray.

«Biz Allahqa tevekkül ettik» — sizniñ bizge tehdid etken şeyleriñizde Oña itimat ettik. Soñ Şuayb, olarnıñ felâh tapacağından ümidini kesip, şöyle dedi:

«Rabbimiz! Bizim ile qavmimiz arasında» — yani, aramızda hüküm çıqar. «Haq ile» — «Fettâh» sözünüñ manası «hâkim»dir. «Sen hüküm etkenlerniñ eñ hayırlısısın» — yani, hâkimlerniñ eñ hayırlısısın.