Доварӣ миёни ҳақ ва ботил

Тафсири шайх Абдурраҳмон ас-Саъдӣ

«Агар пас аз он ки Аллоҳ моро аз он наҷот дод, ба ойини шумо бозгардем, дар ҳақиқат, бар Аллоҳ дурӯғ бастаем». Яъне: «Гувоҳ бошед, ки агар пас аз он ки Аллоҳ моро аз он наҷот дод ва аз бадиаш раҳо кард, ба он бозгардем, мо дурӯғгӯй ва бар Аллоҳ дурӯғбоф хоҳем буд». Зеро медонем, ки касе аз ин бузургтар дурӯғ намебандад, ки барои Аллоҳ шарик қарор диҳад; ҳол он ки Ӯ Ягона, Беназир ва Бениёз аст, фарзанду ҳамсар нагирифта ва дар подшоҳӣ шарике надорад.

«Ва барои мо сазовор нест, ки ба он бозгардем». Яъне: бозгашт ба он барои касоне мисли мо номумкин аст. Паёмбар (дуруду паёми Аллоҳ бар ӯ бод) аз чанд ҷиҳат онҳоро ноумед кард, ки бо онҳо мувофиқат намекунад: аз он ҷиҳат, ки онҳо аз ойини ширк, ки бар он ҳастанд, нафрат доранд; аз он ҷиҳат, ки он чиро онҳо бар онанд, дурӯғ шумурд ва ба онҳо гуфт, ки агар ӯву ҳамроҳонаш аз онҳо пайравӣ кунанд, дурӯғгӯ хоҳанд буд; ҳамчунин аз он ҷиҳат, ки ба неъмати Аллоҳ бар онҳо, яъне наҷот доданашон аз он ойин, эътироф карданд.

Бозгашт ба он баъд аз он ки Аллоҳ ҳидояташон дод, бо назардошти ҳолати имрӯзаи онҳо ва он чӣ дар дилҳояшон аз бузургдошти Аллоҳ, эътироф ба бандагии Ӯ ва ин ҳақиқат ҳаст, ки танҳо Ӯ маъбуди ягона ва бе шарик аст, номумкин мебошад. Онҳо медонанд, ки маъбудони мушрикон ботилтарини ботил ва номумкинтарини номумкинанд. Аллоҳ ба онҳо ақлҳоеро ато кардааст, ки бо онҳо ҳақро аз ботил ва ҳидоятро аз гумроҳӣ мешиносанд.

Аммо аз назари ирода ва хости Аллоҳ, ки дар миёни офаридаҳояш иҷро мешавад ва ҳеҷ кас наметавонад аз он берун равад, ҳарчанд сабабҳо пай дар пай оянд ва неруҳо ба ҳам оянд, онҳо дар бораи худ ҳукм намекунанд, ки ҳатман кореро анҷом медиҳанд ё тарк мекунанд. Аз ин рӯ, истисно оварданд: «Магар он ки Парвардигори мо бихоҳад». Яъне: на мо ва на каси дигар наметавонем аз хости Ӯ берун шавем; хосте, ки пайрави илму ҳикмати Ӯст. «Парвардигори мо илми ҳама чизро фаро гирифтааст», яъне Ӯ медонад, ки барои бандагон чӣ судманд аст ва корҳои онҳоро чӣ гуна тадбир мекунад.

«Бар Аллоҳ таваккал кардаем», яъне ба Ӯ такя кардаем, то моро бар роҳи рост устувор нигоҳ дорад ва аз ҳамаи роҳҳои дӯзах нигоҳ дорад. Ҳар кас бар Аллоҳ таваккал кунад, Ӯ барояш басанда мешавад ва корҳои дину дунёяшро осон мегардонад.

«Парвардигоро, миёни мо ва қавми мо ба ҳақ доварӣ кун», яъне мазлум ва соҳиби ҳақро бар золиме, ки бо ҳақ душманӣ мекунад, пирӯз гардон. «Ва Ту беҳтарин доварон ҳастӣ». Доварии Аллоҳ бар бандагонаш ду гуна аст: ошкор сохтани ҳақ аз ботил ва ҳидоят аз гумроҳӣ, инчунин баён кардани он ки кӣ бар роҳи рост устувор аст ва кӣ аз он каҷравӣ мекунад.

Тафсири имом Ибни Касир

«Ва барои мо сазовор нест, ки ба он бозгардем, магар он ки Парвардигори мо бихоҳад». Ин сухан бозгардондани масъала ба хости Аллоҳ аст, зеро Ӯ ҳама чизро медонад ва илми Ӯ ҳама чизро фаро гирифтааст.

«Бар Аллоҳ таваккал кардаем», яъне дар корҳои худ, ҳам дар он чӣ анҷом медиҳем ва ҳам дар он чӣ тарк мекунем, ба Аллоҳ такя мекунем.

«Парвардигоро, миёни мо ва қавми мо ба ҳақ доварӣ кун», яъне миёни мо ва қавми мо ҳукм кун ва моро бар онҳо пирӯз гардон.

«Ва Ту беҳтарин доварон ҳастӣ», яъне Ту беҳтарин ҳукмкунандагон ҳастӣ, зеро Ту одиле ҳастӣ, ки ҳаргиз ситам намекунӣ.

Тафсири ал-Бағавӣ

«Агар пас аз он ки Аллоҳ моро аз он наҷот дод, ба ойини шумо бозгардем, бар Аллоҳ дурӯғ бастаем; ва барои мо сазовор нест, ки ба он бозгардем», яъне баъд аз он ки Аллоҳ моро аз он раҳо кард.

«Магар он ки Парвардигори мо бихоҳад». Маънояш ин аст, ки шояд дар илму хости Аллоҳ пешакӣ навишта шуда бошад, ки мо ба он бозгардем; дар он сурат, тақдири Аллоҳ дар бораи мо ҷорӣ ва ҳукми Ӯ бар мо иҷро мешавад.

Агар пурсида шавад: «Маънои сухани онҳо “ё ба ойини мо бозмегардед” ва сухани Шуъайб “барои мо сазовор нест, ки ба он бозгардем” чист? Шуъайб ҳеҷ гоҳ бар ойини онҳо набуд, то дуруст бошад, ки гуфта шавад ба ойини мо бозмегардӣ?» Посух ин аст: маънояш «ё ба ойини мо дохил мешавед» мебошад; пас ӯ гуфт: «Барои мо сазовор нест, ки ба он дохил шавем». Ва гуфтаанд: маънояш ин аст, ки агар ба ойини шумо дохил шавем.

«Ода» маънои «шуд»-ро низ дорад. Ҳамчунин гуфтаанд, ки мурод аз ин сухан қавми Шуъайб аст, зеро онҳо кофир буданд ва имон оварданд; Шуъайб аз номи онҳо ҷавоб дод.

Сухани Аллоҳ: «Парвардигори мо илми ҳама чизро фаро гирифтааст», яъне илми Ӯ ҳама чизро иҳота кардааст.

«Бар Аллоҳ таваккал кардаем», яъне дар он чӣ бо он моро таҳдид мекунед, ба Аллоҳ такя кардаем. Сипас, вақте Шуъайб аз ҳидоят ёфтани онҳо ноумед шуд, гуфт: «Парвардигоро, миёни мо ва қавми мо...» яъне миёни мо ҳукм кун; «ба ҳақ». «Ал-Фаттоҳ» маънои доварро дорад. «Ва Ту беҳтарин доварон ҳастӣ», яъне ҳукмкунандагон.