સત્ય સાથે ફેંસલો કરાવવાની દુઆ

શેખ અબ્દુર્રહમાન અસ-સાદીની તફસીર

«અલ્લાહે અમને તેમાંથી છુટકારો આપ્યો પછી, જો અમે તમારા ધર્મમાં પાછા ફરીએ, તો અમે અલ્લાહ પર જૂઠું ઘડ્યું ગણાઈએ» (૭:૮૯). અર્થાત્, તેઓને કહો: અલ્લાહે અમને તેમાંથી બચાવી અને તેની બુરાઈથી ઉગારી લીધા પછી, જો અમે ફરી તેમાં પાછા જઈએ, તો અમે અલ્લાહ પર જૂઠું ઘડનારા અને જૂઠું બોલનારા બનીશું. અમે જાણીએ છીએ કે અલ્લાહનો ભાગીદાર ઠરાવનાર કરતાં મોટું જૂઠું ઘડનાર કોઈ નથી; જ્યારે તે એકમાત્ર, એક, નિરપેક્ષ અને અવિભાજ્ય છે. તેણે ન સંતાન કર્યું છે, ન પત્ની, અને ન રાજ્યસત્તામાં કોઈ ભાગીદાર છે.

«અને અમારા માટે તેમાં પાછા ફરવું શક્ય નથી» (૭:૮૯), એટલે અમારા જેવા માટે તેમાં પાછા ફરવું અશક્ય છે. આ તો અશક્ય બાબત છે. આ રીતે, નબી ﷺ એ અનેક રીતે તેમને નિરાશ કરી દીધા કે તેઓ તેમની સાથે સહમત થશે. એક તરફ, તેઓ તેમના ધર્મને નાપસંદ કરતા અને તેમની શિર્કની હાલતથી નફરત કરતા હતા.

બીજી તરફ, તેમણે તેમની માન્યતાને જૂઠી ઠરાવી અને સાક્ષીરૂપે કહી દીધું કે જો તેઓ અને તેમની સાથેના લોકો તેમની પાછળ ચાલે, તો તેઓ જૂઠા ગણાશે. ઉપરાંત, તેમણે અલ્લાહની તે કૃપાનો સ્વીકાર કર્યો કે તેણે તેમને તેમાંથી બચાવ્યા હતા. અને અલ્લાહે તેમને માર્ગદર્શન આપ્યા પછી, તેમની વર્તમાન સ્થિતિ અને તેમના હૃદયમાં અલ્લાહ પ્રત્યેના મહિમાભાવ તથા તેની બંદગીના સ્વીકારને ધ્યાનમાં લેતાં, તેમાં પાછા ફરવું અશક્ય હતું. અલ્લાહ જ એકમાત્ર ઉપાસ્ય છે; તેની સિવાય કોઈની ઇબાદત કરવી યોગ્ય નથી, અને તેનો કોઈ ભાગીદાર નથી.

મુશ્રિકોના દેવો તો સંપૂર્ણપણે ખોટા અને અશક્ય બાબત છે. અલ્લાહે તેમને એવી બુદ્ધિ આપી હતી કે જેના દ્વારા તેઓ સત્ય અને અસત્ય, માર્ગદર્શન અને ભટકાવને ઓળખી શકે.

પરંતુ અલ્લાહની ઇચ્છા અને તેના સર્જન પર અમલમાં આવતી તેની મરજીના સંદર્ભમાં—જેમાંથી કોઈ બહાર જઈ શકતું નથી, ભલે કારણો સતત એકઠાં થાય અને શક્તિઓ એકમત બને—તેઓ પોતાના વિશે એવું નક્કી કરતા નથી કે તેઓ કોઈ બાબત કરશે કે છોડી દેશે. તેથી તેમણે અપવાદરૂપે કહ્યું: «અને અમારા પાલનહાર અલ્લાહ ઇચ્છે તે સિવાય, અમારા માટે તેમાં પાછા ફરવું શક્ય નથી» (૭:૮૯). અર્થાત્, અમે કે બીજું કોઈ તેની એવી ઇચ્છાની બહાર જઈ શકતું નથી, જે તેના જ્ઞાન અને હિકમતને અનુસરે છે. «અમારા પાલનહારનું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને આવરી લે છે» (૭:૮૯): તે જાણે છે કે બંદાઓ માટે શું યોગ્ય છે અને તેમને કઈ રીતે સંભાળવા.

«અમે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખ્યો છે» (૭:૮૯), અર્થાત્, અમને સીધા માર્ગ પર અડગ રાખવા અને નરકના તમામ માર્ગોથી બચાવવા માટે અમે તેના પર આધાર રાખ્યો છે. જે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખે છે, તેના માટે તે પૂરતો થાય છે અને તેના દીન તથા દુનિયાના કામો સરળ બનાવે છે.

«હે અમારા પાલનહાર! અમારી અને અમારી કોમ વચ્ચે સત્ય સાથે ફેંસલો કર» (૭:૮૯), એટલે મઝલૂમ અને સત્યના પક્ષધરને સત્યનો વિરોધ કરનારા હઠીલા ઝાલિમ સામે વિજય આપ. «અને તું શ્રેષ્ઠ ફેંસલો કરનાર છે» (૭:૮૯). અલ્લાહ પોતાના બંદાઓ માટે બે પ્રકારનો ફેંસલો કરે છે: જ્ઞાનનો ફેંસલો—જેમાં સત્યને અસત્યથી અને માર્ગદર્શનને ભટકાવથી સ્પષ્ટ કરે છે, અને બતાવે છે કે કોણ સીધા માર્ગ પર અડગ છે અને કોણ તેનાથી વિમુખ છે.

ઇમામ ઇબ્ન કસીરની તફસીર

«અને અમારા પાલનહાર અલ્લાહ ઇચ્છે તે સિવાય, અમારા માટે તેમાં પાછા ફરવું શક્ય નથી» (૭:૮૯). આ બાબતને અલ્લાહની ઇચ્છા પર પાછી સોંપવામાં આવી છે; તે દરેક વસ્તુ જાણે છે અને તેનું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને આવરી લે છે.

«અમે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખ્યો છે» (૭:૮૯), એટલે અમારા તમામ કામોમાં—જે કરીએ તેમાં અને જે છોડી દઈએ તેમાં—અમે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખીએ છીએ.

«હે અમારા પાલનહાર! અમારી અને અમારી કોમ વચ્ચે સત્ય સાથે ફેંસલો કર» (૭:૮૯), એટલે અમારી અને અમારી કોમ વચ્ચે નિર્ણય કર અને તેમની સામે અમને વિજય આપ.

«અને તું શ્રેષ્ઠ ફેંસલો કરનાર છે» (૭:૮૯), અર્થાત્, તું શ્રેષ્ઠ ન્યાયાધીશ છે; તું ન્યાયી છે અને ક્યારેય અન્યાય કરતો નથી.

અલ-બગવીની તફસીર

«અલ્લાહે અમને તેમાંથી બચાવ્યા પછી, જો અમે તમારા ધર્મમાં પાછા ફરીએ, તો અમે અલ્લાહ પર જૂઠું ઘડ્યું ગણાઈએ; અને અમારા માટે તેમાં પાછા ફરવું શક્ય નથી» (૭:૮૯), એટલે અલ્લાહે અમને તેમાંથી ઉગારી લીધા પછી.

«સિવાય કે અમારા પાલનહાર અલ્લાહ ઇચ્છે» (૭:૮૯), એટલે અલ્લાહના જ્ઞાન અને ઇચ્છામાં પહેલેથી લખાયેલું હોય કે અમે તેમાં પાછા ફરીશું; તો તે સમયે અલ્લાહનો અમારી બાબતનો નિર્ણય અમલમાં આવશે અને તેનો હુકમ અમારા પર લાગુ થશે.

જો પૂછવામાં આવે કે «નહીં તો તમે અમારી કોમના ધર્મમાં પાછા ફરશો» અને «અમારા માટે તેમાં પાછા ફરવું શક્ય નથી» એનો અર્થ શું, જ્યારે શુઆયબ ક્યારેય તેમની કોમના ધર્મ પર નહોતા કે જેથી તેમના ધર્મમાં પાછા ફરવાની વાત સાચી ઠરે? તો જવાબ છે: તેનો અર્થ છે, ‘નહીં તો તમે અમારા ધર્મમાં દાખલ થશો’; તેથી તેમણે કહ્યું, ‘અમારા માટે તેમાં દાખલ થવું શક્ય નથી.’ એમ પણ કહેવાયું છે કે તેનો અર્થ છે: ‘જો અમે તમારા ધર્મમાં આવી જઈએ.’ ‘આદા’નો અર્થ ‘થઈ જવું’ પણ થાય છે.

અને એમ પણ કહેવાયું છે કે આ વાત શુઆયબની કોમ માટે હતી, કારણ કે તેઓ પહેલાં કાફિર હતા, પછી ઈમાન લાવ્યા; શુઆયબે તેમના વતી જવાબ આપ્યો.

અલ્લાહના શબ્દો: «અમારા પાલનહારનું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને આવરી લે છે» (૭:૮૯), એટલે તેનું જ્ઞાન દરેક વસ્તુને ઘેરી વળ્યું છે.

«અમે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખ્યો છે» (૭:૮૯), એટલે તમે જેની ધમકી આપો છો તે બાબતમાં અમે અલ્લાહ પર ભરોસો રાખ્યો છે. પછી, તેમની પાસેથી ફળદાયી પરિણામની આશા છોડી દીધા બાદ, શુઆયબે ફરી કહ્યું:

«હે અમારા પાલનહાર! અમારી અને અમારી કોમ વચ્ચે ફેંસલો કર» (૭:૮૯), એટલે નિર્ણય કર. «સત્ય સાથે» (૭:૮૯). ‘અલ-ફત્તાહ’નો અર્થ છે ન્યાયાધીશ. «અને તું શ્રેષ્ઠ ફેંસલો કરનાર છે» (૭:૮૯), એટલે શ્રેષ્ઠ ન્યાયાધીશ.