داوای دادوەریی خوایی
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا، وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ.
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ
نەتوانرا دەنگەکە بار بکرێت. تکایە دواتر هەوڵ بدەرەوە.
بێگومان درۆیەکی گەورەمان بۆ خوا ھەڵبەستوە ئەگەر بگەڕێینەوە ناو ئاینەکەتان (کە بت پەرستیە) پاش ئەوەی کەخوا ڕزگاری کردین لێی ڕەوانیە بۆمان بگەڕێینەوە بۆ ناو ئەو (بت پەرستیە) مەگەر خوای پەروەردگارمان بیەوێت زانست و ئاگاداری پەروەردگارمان ھەموو شتێکی گرتۆتەوە تەنھا پشتمان بە خوا بەستووە (ووتیان): ئەی پەروەردگارمان، لەنێوان ئێمە و گەلەکەماندا حوکم و بڕیار بدە بەھەق تۆ باشترینی بڕیار دەرانی
شێوە: فەرمانی «افْتَحْ» (iftaḥ) واتە «دادوەری بکە/بڕیارێک بکەرەوە». دوعای شوعەیبە لە کاتی داوەریی ناکۆکییەکەی لەگەڵ بتپەرستاندا، کە هەڕەشەیان دەکرد دووری بخەنەوە.
تەفسیری شێخ عەبدولڕەحمان سەعدی
«بەڕاستی ئەگەر دوای ئەوەی خوا لە ئایینەکەتان ڕزگاری کردین، بگەڕێینەوە ناو ئایینەکەتان، درۆمان لەسەر خوا هەڵبەستووە.» واتە: شایەتی بدەن لەسەرمان کە ئەگەر دوای ئەوەی خوا لەو ئایینە ڕزگاری کردین و لە خراپەکەی پاراستین، بگەڕێینەوە بۆی، ئەوا درۆزن و هەڵبەستەکارین لەسەر خوا. چونکە دەزانین گەورەترین هەڵبەستن ئەوەیە کە کەسێک هاوبەشێک بۆ خوا دابنێت؛ لە کاتێکدا ئەو تاک و تەنها و بێ‌نیازە، نە منداڵی گرتووە و نە هاوسەرێکی هەیە، و لە فەرمانڕەواییدا هاوبەشی نییە.
«و نابێت بۆمان بگەڕێینەوە ناوی.» واتە: لە ئێمە وەک ئێمەوە دوورە بگەڕێینەوە بۆی، چونکە ئەمە شتێکی مەحاڵە. پێغەمبەر ــ درودی خوای لێ بێت ــ لە چەند ڕووێکەوە هیوا لەوان بڕی کە هاوڕایان ببێت: یەکەم، ئەوان لەو ئایینە بێزار و ڕقیان لێیە و لەو شتێکەی تێیدان، واتە هاوبەشدانان بۆ خوا، نەفرەت دەکەن. دووەم، ئەوەی کە ئەوان لەسەری بوون بە درۆ ناوی برد و شایەتیی ئەوانی وەرگرت کە ئەگەر ئەو و ئەوانەی لەگەڵیدان شوێنیان بکەون، درۆزن دەبن.
سێیەم، دانپێدانانیان بە نیعمەتی خوا کە لەو ئایینە ڕزگاری کردنی. چوارەم، گەڕانەوەیان بۆی ــ دوای ئەوەی خوا هیدایەتی داین ــ بە پێی دۆخی ئێستایان و ئەو ڕێزەی لە دڵیاندا بۆ خوای گەورە هەیە، مەحاڵە؛ هەروەها بە پێی دانپێدانانیان بە بەندایەتی بۆی و ئەوەی تەنها ئەو خوایە کە شایستەی پەرستنە، بێ هاوبەش. خوایانی بتپەرستانیش پووچترین پووچ و مەحاڵترین شتن. خوا عەقڵی پێبەخشین کە بەهۆیەوە ڕاست و ناڕاست، هیدایەت و گومڕایی دەناسن.
بەڵام لە ڕووی ویست و ئیرادەی خواوە، کە لە دروستکراوەکانیدا جێبەجێ دەبێت و هیچ کەس ناتوانێت لێی دەرچێت، تەنانەت ئەگەر هۆکارەکان یەک بگرن و هێزەکان هاوڕا بن، ئەوان بڕیار لەسەر خۆیان نادەن کە شتێک دەکەن یان بەجێی دەهێڵن. بۆیە وتیان: «و نابێت بۆمان بگەڕێینەوە ناوی، مەگەر پەروەردگارمان ویستیبێتی.» واتە: نە ئێمە و نە کەسانی تر ناتوانین لە ویستی ئەو دەرچین؛ ویستەکەی شوێنکەوتەی زانست و حیکمەتی ئەوە. «پەروەردگارمان زانستی هەموو شتێکی گرتووەتەوە»؛ دەزانێت چی بۆ بەندەکانی باشە و چۆن کاروباریان ڕێک دەخات.
«پشت بە خوا دەبەستین.» واتە: پشت بەو دەبەستین کە لەسەر ڕێگای ڕاست جێگیرمان بکات و لە هەموو ڕێگاکانی دۆزەخ بمانپارێزێت. هەرکەسێک پشت بە خوا ببەستێت، خوا بەسە بۆی و کاری ئایینی و دنیایی بۆ ئاسان دەکات.
«پەروەردگارمان، لەنێوان ئێمە و گەلەکەماندا بە حەق بڕیار بدە.» واتە: یارمەتی ستەملێکراو و خاوەن مافی ڕاست بدە بەسەر ستەمکار و دوژمنی ڕاستیدا. «تۆ باشترین بڕیاردەرانی.» بڕیاردانی خوای گەورە بۆ بەندەکانی دوو جۆرە: یەکەم، بڕیاردانی زانست؛ بە ڕوونکردنەوەی ڕاستی لە ناڕاستی، هیدایەت لە گومڕایی و ئەوانەی لەسەر ڕێگای ڕاستن لەوانەی لێی لاوەن.
تەفسیری ئیمام ئیبن کەسیر
«و نابێت بۆمان بگەڕێینەوە ناوی، مەگەر پەروەردگارمان ویستیبێتی.» ئەمە گەڕانەوەیە بۆ ویستی خوا؛ چونکە ئەو هەموو شتێک دەزانێت و زانستی هەموو شتێکی گرتووەتەوە.
«پشت بە خوا دەبەستین.» واتە: لە هەموو کاروبارەکانماندا، لەوەی دەیکەین و لەوەی بەجێی دەهێڵین.
«پەروەردگارمان، لەنێوان ئێمە و گەلەکەماندا بە حەق بڕیار بدە.» واتە: لەنێوان ئێمە و گەلەکەماندا داوەری بکە و یارمەتیمان بدە بەسەریاندا.
«تۆ باشترین بڕیاردەرانی.» واتە: تۆ باشترین دادوەری؛ چونکە دادپەروەریت و هەرگیز ستەم ناکەیت.
تەفسیری بەغەوی
«بەڕاستی ئەگەر دوای ئەوەی خوا لە ئایینەکەتان ڕزگاری کردین، بگەڕێینەوە ناوی، درۆمان لەسەر خوا هەڵبەستووە. و نابێت بۆمان بگەڕێینەوە ناوی»؛ دوای ئەوەی خوا لێی ڕزگاری کردین.
«مەگەر پەروەردگارمان ویستیبێتی.» واتە: مەگەر لە زانست و ویستی خوای گەورەدا پێشتر نووسرابێت کە بگەڕێینەوە ناوی؛ ئەوکاتە قەزای خوا لەسەرمان جێبەجێ دەبێت و حوکمەکەی بەسەرماندا ڕادەچێت. ئەگەر بپرسن: «یان دەبێت بگەڕێنەوە بۆ ئایینەکەمان» و «نابێت بۆمان بگەڕێینەوە ناوی» چۆن واتا دەدەن، لە کاتێکدا شوعەیب هەرگیز لەسەر ئایینەکەیان نەبووە تا بگوترێت دەگەڕێتەوە بۆ ئایینەکەیان؟ وەڵام ئەوەیە: واتایەکەی «یان دەبێت بچنە ناو ئایینەکەمان»؛ ئەویش وتی: «نابێت بچینە ناوی.»
هەروەها وتراوە واتاکەی ئەوەیە: ئەگەر ببینە بەسەر ئایینەکەتاندا. «عاد» واتە بوونەوە. هەروەها وتراوە مەبەستی لە گەلەکەی شوعەیبە، چونکە ئەوان کافر بوون و باوەڕیان هێنا؛ شوعەیب لە جیاتی ئەوان وەڵامی داوە.
خوای گەورە دەفەرموێت: «زانستی پەروەردگارمان هەموو شتێکی گرتووەتەوە.» واتە: زانستی ئەو هەموو شتێکی گرتووەتەوە.
«پشت بە خوا دەبەستین.» واتە: لەوەی هەڕەشەمان پێ دەکەن. پاشان شوعەیب، دوای ئەوەی لە سەرکەوتنی ئەوان ناومێد بوو، گوتی: «پەروەردگارمان، لەنێوان ئێمە و گەلەکەماندا بڕیار بدە»؛ واتە: داوەری بکە. «بە حەق.» «فەتتاح» واتە دادوەر. «تۆ باشترین بڕیاردەرانی.» واتە: باشترین دادوەران.
لە «تەفسیری تەبەری»دا ڕوونکراوەتەوە کە واتای زمانیی سیفەتی «ئەلفەتتاح» (الفَتّاح) بریتییە لە: «دادوەرێک کە سەرکەوتن بە ڕاستی دەبەخشێت».