Murtii dhugaa Rabbiin kadhachuu
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا، وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ، وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ.
رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ
Sagalee fe'uun hin danda'amne. Booda irra deebi'ii yaali.
"Nuti yoo erga Rabbiin sana irraa nu baraarsee booda gara amantii keessanii deebine, Dhugumatti, Rabbiin irratti kijiba uumnee jirraYoo Rabbiin, Gooftaan keenya fedhe malee ishee keessatti deebi’uun nuuf hin taaneGooftaan keenya beekumsaan waan hunda marsee jiraRabbi irratti hirkannee jirra(Yaa) Gooftaa keenya! Gidduu keenyaafi gidduu namoota keenyaatti dhugaan murteessi; Ati irra caalaa warra murteessaniiti" (jedhe).
Jechi iftaḥ (افْتَحْ) ajaja ibsuudha; hiikni isaa murteessi ykn murtii bana jechuudha. Kadhannaan kun yeroo Shu’ayb namoota waaqa tokkichummaa didanii isaafi warra isa waliin amanan biyya keessaa ari’uudhaan doorsisanitti, falmii isaanii irratti murtii gaafachuudha.
Tafsiira Sheekh Abdurrahmaan As-Sa'dii
(Dhugumatti, erga Rabbiin nu jalaa baraaree booda yoo gara amantii keessanii deebine, Rabbi irratti soba uumnee jirra.) jechuun: “Erga Rabbiin hammina amantii sanaa irraa nu baraaree fi nu oolchee booda, yoo gara isheetti deebine, nuti sobdoota Rabbi irratti soba uumnee ta’uu keenya nutti ragaa ba’aa” jechuu isaati. Rabbiif hiriyaa godhuun soba uumuu hunda caalaa guddaa ta’uu isaanii beekaniiru; Inni Tokkicha, Dhuunfaa, Samad [kan uumamni hundi Isa barbaadu], ilma yookaan haadha manaa hin qabne, mootummaa keessatti hiriyaa hin qabne dha.
(Nuti isheetti deebi’uun nuuf hin ta’u.) jechuun: Namoota akka keenyaatiif gara isheetti deebi’uun hin danda’amu; kun waan hin malle dha. Kanaaf Nabiyyiin isaanii nagaan isa irratti haa jiraatu, karaa hedduudhaan isaan waliin walii galuu irraa abdii kutachiise. Tokkoffaa, isaan amantii isaanii ni jibbu; shirkii isaan keessa jiranis ni jibbatu. Lammaffaa, waan isaan irratti jiran soba jedhee waame; yoo inniifi warri isaa isa hordofan isaan hordofan, sobdoota akka ta’anis isaanitti hime.
Sadaffaa, Rabbiin shirkii irraa isaan baraaruun isaanii tola isaan irratti oole ta’uu amanu. Afraffaa, Rabbiin erga isaan qajeelchee booda gara shirkii sanaatti deebi’uun, haala yeroo sana keessa jiraniifi waan qalbii isaanii keessatti Rabbiin guddisuu fi garbummaa Isaaf mirkaneessuu irraa hubatamuun, waan hin danda’amne dha. Inni Waaqa tokkicha; ibaadaan Isa qofaaf malee eenyuufuu hin malu, hiriyaa tokko illee hin qabu. Waaqolii namoota shirkii raawwatan immoo soba sobaa fi waan hin malle hunda caalaa hin malle dha.
Rabbiin sammuu dhugaa soba irraa, qajeelummaa jallina irraa adda baafatan isaan kenneera.
Garuu gama fedhii Rabbiitiifi murtii Isaa uumamtoota Isaa irratti raawwatamuun, namni tokko fedhii Isaa jalaa bahuu hin danda’u; sababoonni walitti qabamanii humnoonni walii galuunis kana hin jijjiiran. Kanaaf namoonni kun waan tokko goonu yookaan dhiifnu jechuun murtii murtaa’aa of irratti hin kennine. Kanaafis (Gooftaan keenya yoo fedhe malee, isheetti deebi’uun nuuf hin ta’u) jedhan. Hiikni isaa: Nuti yookaan namni biraa fedhii Isaa irraa bahuu hin dandeenyu; fedhiin Isaa beekumsaafi hikmaa Isaa hordofa.
(Gooftaan keenya beekumsaan waan hunda marsee jira.) Inni waan gabrootaaf ta’uufi waan isaan irratti murteessu hunda beeka.
(Rabbi irratti hirkanne.) jechuun: Inni daandii qajeelaa irratti nu cimsa, karaa ibiddaatti geessu hunda irraa nu eega jennee Isa irratti hirkannina. Namni Rabbi irratti hirkate, Inni isaaf ni ga’a; dhimma amantii isaafi addunyaa isaatis isaaf ni salphisa.
(Gooftaa keenya! Gidduu keenyaafi gidduu namoota keenyaatti dhugaan murteessi.) jechuun: Nama miidhameefi abbaa haqaa nama cunqursuufi dhugaatti didu irratti injifachiisi. (Ati irra caalaa warra murteessaniiti.) Rabbiin gabroota Isaatiif banuun gosa lama qaba: beekumsa banuu—dhugaa soba irraa, qajeelummaa jallina irraa adda baasee ibsuu—fi eenyutu daandii qajeelaa irra jira, eenyutu immoo irraa jal’ate akka beekamu gochuudha.
Tafsiira Imaam Ibn Kasiir
(Gooftaan keenya yoo fedhe malee isheetti deebi’uun nuuf hin ta’u.) Kun dhimma fedhii Rabbiitti deebisuudha; Inni waan hunda beeka, beekumsi Isaas waan hunda marsee jira.
(Rabbi irratti hirkanne.) jechuun: Dhimma keenya keessatti, waan hojjennuufi waan dhiisnu hundumaa irratti Isa qofarratti hirkanna.
(Gooftaa keenya! Gidduu keenyaafi gidduu namoota keenyaatti dhugaan murteessi.) jechuun: Gidduu keenyaafi namoota keenyaatti murtii kenni; isaan irratti nu gargaari.
(Ati irra caalaa warra murteessaniiti.) jechuun: Ati abbootii murtii hunda caalta; Ati haqaan murteessita, gonkumaa hin jal’istu.
Tafsiira Al-Baghawii
(Dhugumatti, erga Rabbiin nu jalaa baraaree booda yoo gara amantii keessanii deebine, Rabbi irratti soba uumnee jirra; nuti isheetti deebi’uun nuuf hin ta’u.) jechuun: Erga Rabbiin amantii sana irraa nu oolchee booda.
(Gooftaan keenya yoo fedhe malee.) jechuun, beekumsa Rabbiifi fedhii Isaa keessatti duraan nu irratti murtaa’ee gara isheetti deebi’uu yoo ta’e malee. Yeroo sana murtiin Rabbiin nu irratti murteesse nu keessatti raawwatama, murtiin Isaas nu irratti ni guutama.
Yoo gaafatame: “Yookaan isin gara amantii keenyaatti deebi’uu qabdu” fi “Nuti isheetti deebi’uun nuuf hin ta’u” jechuun maal jechuu dha? Shu’ayb amantii isaanii irra matumaa hin turre; kanaaf “gara amantii keenyaatti deebi’aa” jechuun akkamitti sirrii ta’a? Deebiin isaa: Hiikni isaa “Yookaan amantii keenya keessa seentanii” jechuu dha; inni immoo “Ishee keessa seenuun nuuf hin ta’u” jedhe. Akkasumas, hiikni isaa “Yoo gara amantii keessanii taanee” jechuu dha.
“Aada” jechi jedhu gara ta’uu jechuu dha. Yookaan namoota Shu’ayb jechuu barbaade; isaan duraan kaafiroota turanii amanan, Shu’aybis bakka isaanii deebise.
(Gooftaan keenya beekumsaan waan hunda marsee jira.) Beekumsi Isaa waan hunda marsee jira.
(Rabbi irratti hirkanne.) Waan isin ittiin nu doorsiftan keessatti Rabbi irratti hirkanna. Ergasii Shu’ayb isaanii irraa qajeeluu abdii kutatee akkana jedhe:
(Gooftaa keenya! Gidduu keenyaafi gidduu namoota keenyaatti.) jechuun: Gidduu keenyaatti murteessi. (Dhugaan.) “Al-Fattaah” jechuun abbaa murtii dha.
(Ati irra caalaa warra murteessaniiti.) jechuun: Warra murtii kennan hunda caalaa murteessaa dha.
Tafsiira At-Tabarii keessatti, maqaan “Al-Faatih” jedhu hiika afaanii isaatiin “abbaa murtii dhugaa irratti injifannoo kennu” jechuudha.