Ñaawgol goonga hakkunde yimɓe

Tafsiir sheekh Abdurrahman as-Saadi

«Min waɗii e Alla fewre, so min ruttitii e diina mon caggal nde Alla hisniri min e mayre» — ɗum firti: «Seedeeɗee e amen wonde, so min ruttitii e mayre caggal nde Alla hisniri min e mayre, o hisnii min e bonannde mum, min wonii fewruɓe e waɗuɓe fewre e Alla. Min anndi wonde alaa fewre ɓurnde mawde e nde neɗɗo waɗata Alla jom partnere, tawi ko O woni Gooto, Tawi O alaa partner, O alaa ɓiɗɗo, O alaa debbo, tee O alaa partner e laamu.» «Walaa ko waɗata min ruttaade e mayre» — ɗum firti: ɓuri min, ɓe nanndi e amen, ruttaade e mayre ina haɗaa; ɗum ko huunde nde waawataa waɗde.

O waɗi ɓe yi'ude wonde o waasii feƴƴude e nder laabi keewɗi: ko adii, ɓe yeddi ɗum, ɓe miiji ɗum, ɓe yeddi shirkere nde ɓe woni e mum. Kadi o inniti ko ɓe woni e mum ko fewre, tee o seedini ɓe wonde, so o e ɓeen ɓe wondidii e mum rewtii ɓe, ɓe woni fewruɓe. Kadi ɓe jaɓii moƴƴere Alla e hoore maɓɓe, sabu Alla hisniri ɓe e mayre.

Kadi ruttaade e mayre, caggal nde Alla hidaya ɓe, ko huunde nde waawataa waɗde, so ndaarii e ngonka maɓɓe jooni e ko woni e ɓerɗe maɓɓe, e teddungal maɓɓe e Alla Taala, e jaɓɓugol maɓɓe wonde ko O woni Alla Gooto, tee alaa ko haani rewete so wonaa O tan, O alaa partner, tee allahuuji worɓe shirki ko feere ɓurnde fewre, ko huunde nde waawataa waɗde. Alla hokkiri ɓe hakkille, ɗe ɓe nganndirta goonga e fewre, hidaya e majjere.

Ammaa so ndaarii eɗum e nder faale Alla e laamu mum laaɓɗo e tagoore mum, ɗum alaa neɗɗo waawi yaltude e mum, hay so sabuɗe ɗe ɗuuɗi e sembe ɗe kawrondiri, ɓe alaa ɗum waɗde ñaawgol e hoore maɓɓe wonde ɓe waɗata huunde walla ɓe accata ɗum. Ngam ɗuum ɓe ɓeyditi: «Walaa ko waɗata min ruttaade e mayre, si wonaa so Joomi amen Alla yiɗii» — ɗum firti: wonaa min e hay goɗɗo waawi yaltude e faale Makko, ngal rewata ganndal Makko e hikma Makko. «Joomi amen heɓii kala huunde ganndal» — O anndi ko moƴƴani jiyaaɓe e ko O ɗowtata ɓe.

«Ko e Alla min waɗi tawakkul» — ɗum firti: min hoolii Alla wonde O tabbitinay min e laawol peewal, O hisnita min e laabi ɗiɗi wuddunde. Sabu kala mo waɗi tawakkul e Alla, Alla waɗata ɗum heɓde ko o haajii, O weeɓan ɗum ñaawol diina mum e aduna mum. «Joomi amen, ñaawir hakkunde amen e yimɓe amen ɓen goonga» — ɗum firti: wallu mo tampinaaɗo e mo woni e goonga, yo heɓ wolde dow tooñuɗo ɗon haalude e goonga. «Ko An woni ɓurɗo moƴƴude e ñaawooɓe ɓeen.»

Ñaawgol Alla e jiyaaɓe mum no woniri ɗiɗi: ñaawgol ganndal, e ɗum O hollata goonga e fewre, hidaya e majjere, e ɗum O hollata hol ko woni e yimɓe ɓe ɗowtii laawol peewal, e hol ko majjii e mum.

Tafsiir imaam Ibn Kathiir

«Walaa ko waɗata min ruttaade e mayre, si wonaa so Joomi amen Alla yiɗii» — ɗum firti ko ruttude ɗum e faale Alla; O anndi kala huunde, O heɓi kala huunde ganndal. «Ko e Alla min waɗi tawakkul» — ɗum firti: e ko min waɗata e ko min accata e haalaaji amen. «Joomi amen, ñaawir hakkunde amen e yimɓe amen ɓen goonga» — ɗum firti: ñaawir hakkunde amen e yimɓe amen, tee wallu min dow maɓɓe. «Ko An woni ɓurɗo moƴƴude e ñaawooɓe ɓeen» — ɗum firti: ɓurɗo moƴƴude e ñaawooɓe. An ko ñaawɗo hakkilantaɗo, An tampataa hay sahaa.

Tafsiir al-Baghawi

«Min waɗii e Alla fewre, so min ruttitii e diina mon caggal nde Alla hisniri min e mayre, tee walaa ko waɗata min ruttaade e mayre» — caggal nde Alla danndini min e mayre. «Si wonaa so Joomi amen Alla yiɗii» — o wi'i: si wonaa so ko adii e ganndal Alla e faale Makko wonde min ruttata e mayre; ndee sahaa duumagol Alla waɗata e amen, tee ñaawol Makko timmoto e amen. So naamnii: hol ko firti haala maɓɓe «walla on ruttoto e diina amen» e haala Shu'aybu «walaa ko waɗata min ruttaade e mayre», tawi Shu'aybu wonaano e diina maɓɓe, ngam haala «ruttoto» heewi firde ruttaade e diina amen?

Ndeen jaabii: ɗum firti «walla on naatoto e diina amen», tee o jaabii: «walaa ko waɗata min naatde e mayre». Kadi wi'ete: ɗum firti «so min wonii e diina mon». Firde «rutta» ko wonde. Kadi wi'ete: o yiɗi yimɓe Shu'aybu, sabu ɓe laatinoo kafiri’en, kadi ɓe gomɗinii; Shu'aybu jaabii e innde maɓɓe.

Haala Alla: «Joomi amen heɓii kala huunde ganndal» — ganndal Makko heɓii kala huunde. «Ko e Alla min waɗi tawakkul» — e ko ɗon hulɓinira min. Caggal nde o yiɗii wonde ɓe heɓataa moƴƴere maɓɓe, Shu'aybu ruttitii kadi wi'i: «Joomi amen, ñaawir hakkunde amen e yimɓe amen» — ɗum firti: ñaawir hakkunde amen. «Goonga» — al-Fattaah ko Ñaawɗo. «Ko An woni ɓurɗo moƴƴude e ñaawooɓe ɓeen» — ɗum firti: ñaawooɓe.