Hak bilen höküm etmegi dilemek

Şeýh Abdurrahman as-Sagadiniň tefsiri

«Eger Allah bizi ondan halas edenden soň siziň milletiňize dolansak, onda, hakykatdan-da, Allahyň garşysyna ýalan toslapdyrys». Ýagny: «Allah bizi ondan halas edip, onuň şerinden gutarandan soň, eger oňa dolansak, onda biziň Allahyň garşysyna ýalan toslap, ýalan sözleýändigimize şaýat boluň». Çünki biz Allahyň şärigini tutan kişiden has uly ýalan toslap bolmaýandygyny bilýäris. Ol ýeke-täk, deňi-taýy bolmadyk, hemmeleriň mätäç bolup bilýän, Özi hiç kime mätäç bolmadyk Biribardyr; Ol ne perzent edinipdir, ne-de aýal, ne-de mülkünde şärik edinipdir.

«Biz oňa dolanyp bilmeris». Ýagny, biziň ýaly adamlaryň oňa dolanmagy mümkin däldir. Bu, bolup bilmejek zatdyr.

Şonuň üçin pygamber, oňa Allahyň salawat-salamy bolsun, dürli taraplardan olaryň özüne goşuljakdygyna bolan umytlaryny üzdi: olar öz dinlerini ýigrenýärdiler we edýän şirklerinden närazydylar; olaryň üstünde bolan zady ýalan diýip yglan etdi hem-de eger özi we ýanyndakylar olaryň yzyna düşseler, ýalançy boljakdyklaryna olary şaýat tutdy; Allahyň olary bu dinden halas etmeginiň özlerine berlen nygmatdygyny boýun aldy; şeýle hem Allah olary dogry ýola gönükdirenden soň, häzirki ýagdaýlaryna we kalplaryndaky Allahy beýgeltmek, Oňa bendelik etmek hem-de ybadata diňe Şäriksiz Bir Allahyň mynasypdygyny ykrar etmek ýaly häsiýetlere görä, oňa dolanmak mümkin däl zatdy.

Müşrikleriň hudaýlary bolsa iň batyl we iň mümkin däl zatlardyr. Allah olara hak bilen batyly, dogry ýol bilen azaşmagy saýgarar ýaly akyl berip, olara nygmat etdi.

Ýöne Allahyň ýaradanlary barada amala aşýan isleginiň we eradasynyň nukdaýnazaryndan seredilende, sebäpler näçe jemlense-de, güýçler näçe birleşse-de, hiç kim Ondan daşarda bolup bilmez. Şonuň üçin olar özleri hakda bir zady etjekdiklerini ýa-da terk etjekdiklerini kesgitli aýtmaýarlar. Şol sebäpli: «Eger Rabbimiz Allah islemese» diýip istisna etdiler. Ýagny, Allahyň ylma we hikmete tabyn bolan isleginden ne biz, ne-de başga biri çykyp biler.

«Rabbimiz her zady ylym taýdan gurşap aldy». Ol bendelerine nämäniň laýykdygyny we olaryň işlerini nähili dolandyrmalydygyny bilýär.

«Biz Allahdan medet we kömek soraýarys». Ýagny, Ol bizi dogry ýolda berk saklar we dowzahyň ähli ýollaryndan gorar diýip, Oňa bil bagladyk. Kim Allahdan medet sorasa, Ol oňa ýeterlik bolar we din hem dünýä işlerini aňsatlaşdyrar.

«Rabbimiz! Aramyzda we kowmymyzyň arasynda hak bilen höküm çykar». Ýagny, zulum edilen we hak tarapynda duran kişä hakka garşy çykýan zalyma garşy ýeňiş ber.

«Sen höküm çykarýanlaryň iň ýagşysysyň». Allahyň bendelerine höküm çykarşy iki görnüşlidir: ylym arkaly hak bilen batyly, dogry ýol bilen azaşmagy we göni ýolda duran bilen ondan gyşaran kişini aýdyň görkezmek.

Imam Ibn Kesiriň tefsiri

«Rabbimiz Allah islemese, biz oňa dolanyp bilmeris». Bu ýerde iş Allahyň islegine tabşyrylýar. Ol her zady bilýändir we ylymy bilen ähli zady gurşap alandyr.

«Biz Allahdan medet we kömek soraýarys». Ýagny, etjek işlerimizde-de, terk etjek işlerimizde-de Oňa bil baglaýarys.

«Rabbimiz! Aramyzda we kowmymyzyň arasynda hak bilen höküm çykar». Ýagny, aramyzda we kowmymyzyň arasynda höküm çykar we olaryň garşysyna bize ýeňiş ber.

«Sen höküm çykarýanlaryň iň ýagşysysyň». Ýagny, hökümdarlaryň iň ýagşysysyň, çünki Sen adalatlysyň we hiç haçan adalatsyzlyk etmersiň.

Bagawiniň tefsiri

«Allah bizi ondan halas edenden soň siziň milletiňize dolansak, onda, hakykatdan-da, Allahyň garşysyna ýalan toslapdyrys. Biz oňa dolanyp bilmeris». Ýagny, Allah bizi ondan halas edenden soň, biz oňa dolanyp bilmeris.

«Diňe Rabbimiz Allah islese [dolanyp bileris]». Ol şeýle diýýär: Allahyň ylmynda we isleginde öňünden biziň oňa dolanmagymyzyň ýazylan bolmagy mümkündir. Şonda Allahyň hökümi biziň üstümizde amala aşar we Onuň karary bize degişli bolar.

Eger: «Siz hökman biziň milletimize dolanarsyňyz» we «Biz oňa dolanyp bilmeris» diýen sözleriň manysy näme? Şu‘aýb hiç haçan olaryň milletinde bolmady ahyryn, şonuň üçin «milletimize dolanarsyňyz» diýmek dogry bolarmy? diýilse, şeýle jogap berler: Munuň manysy «biziň milletimize girersiňiz» diýmekdir; ol bolsa: «Biz oňa girip bilmeris» diýdi. Şeýle hem: «Eger siziň milletiňizde bolan bolsak» diýen manydadyr.

«Dolandy» sözi «öwrüldi» diýen manyny berýär. Ýene-de munuň Şu‘aýbyň kowmy barada aýdylmagy mümkindir, çünki olar kapyrdylar, soň iman getirdiler. Şu‘aýb hem olaryň adyndan jogap berdi.

«Rabbimiz her zady ylym taýdan gurşap aldy». Ýagny, Onuň ylmy her zady gurşap alandyr.

«Biz Allahdan medet we kömek soraýarys». Ýagny, siziň bize haýbat atýan zatlaryňyzda Oňa bil baglaýarys. Soňra Şu‘aýb olaryň halas boljakdyklaryndan umydyny üzensoň, şeýle diýdi:

«Rabbimiz! Aramyzda we kowmymyzyň arasynda...» Ýagny, aramyzda höküm çykar.

«Hak bilen». «Al-Fattah» (الفتاح) — höküm çykarýan diýmekdir. «Sen höküm çykarýanlaryň iň ýagşysysyň». Ýagny, kazylaryň we hökümdarlaryň iň ýagşysysyň.