Нийсонца къамашан юкъахь къастор

Шейх Абдуррахман ас-Саадин тафсир

«Тхоьгахь Дала тхуна цуьнан тӀера кхеташ дина хьалха, тхан Далла Ӏийна харц хетамаш хетийна хир ма дара, тхо шуьгахь йолчу шун динан бахьанца юха ца дӀаверзича» — хӀара маьӀна ду: «Тхоьгахь Дала тхуна цуьнан тӀера кхеташ дина, цуьнан бехке хиллачу а, цуьнан хиламца йолчу зинашца а тхо кӀелхьардаьлча, тхо цуьнга юха дӀадаьлча, тхо Далла Ӏийна харц хетамаш хетийна, харцаш ду, ала вайх. Тхуна хаьа: Аллахна шерик йолуш ву алачуьн хьажа, цул дуккха а хьалха харц хетам хетарх кхин ца хилла.

Цо шералла, ялсаманан къастамаш, цхьа а шерик воцуш, цхьа а ворхӀ долуш воцуш, цхьаъ маьӀна долуш, иразехь цхьаъ воцуш, ворхӀ а, эздел а йоцу Аллахна шерик хетийна.

«Тхуна цуьнга юха дӀадахар хир дац» — маьӀна: тхан санначу нахана цуьнга юха дӀадахар деза, ца хуьлу; хӀара чӀогӀа ца хуьлу. Пайхамар, саллаллаху Ӏалайхи ва саллам, царах къастийна, цуьнан хьоьжуш йолу цхьаьна а агӀоца: цара цуьнан динан къастамаш ларбархьама а дац, церан шерканалла йиш йолу хӀуманашна а цаьрга къастам бац. Кхин а, цара лелош дерг харц ду, царах аьлла, цуьнан а, цуьнан гергарчарна а царана тӀехь къастам лелош хилча, цара харц лелош хир ду. Кхин а, Дала цаьрга цуьнан тӀера кхеташ дина хьалха, Дала цаьрна дина къинхетам цаьрна хетийна.

Кхин а, АллахӀо цаьрна хьедина хьалха, цуьнга юха дӀадахар ца хуьлу, хӀинца йолчу церан хьоланга, АллахӀна тӀехь ларам а, Цуьнна Ӏибадат дар а долу церан дегнашкахь долу хьекъал а, цуьнга тӀехь цхьаъ волу, Цуьнна бен Ӏибадат дар деза воцуш, цхьа а шерик воцуш долу хьекъал а хьажа. Мушриканашан аллахӀаш харцанаш ду, цхьа а маьӀна долуш доцу, ца хуьлу хӀуманаш ду. АллахӀо цаьрга хьекъал дина, нийса а харц а, хьедина а гӀалат а къастийта аьлла.

АллахӀан кхетам а, Цуьнан къинхетам а, Цуьнан хьукм а кхочуш хуьлуш йолу, цуьнан къобал лелош йолу АллахӀан къастам а, цуьнан Ӏаламехь кхоллахь кхочуш хуьлуш йолу, хӀунда аьлча цуьнга цхьаьна а хӀуманаш дац, гӀуллакхаш а, къувларш а хилахь а, царах цхьанна а цунна тӀера къастам бац. Цуьнан бахьанца, цара цаьрга хьажош, цхьаъ а хӀума эшамехь лелош, цхьаъ а хӀума дина дӀадаха хьажа ца ло. Иза тӀаьхьа, «тхуна цуьнга юха дӀадахар хир дац, тхоьгахь Дала дезахь бен» (وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا) аьлла.

МаьӀна: тхо а, кхин а цхьа а хӀума а, цуьнан къастамехь, Цуьнан билггал йолчу Ӏилманца а, хьекъалца а йолчу хьукмехь кхочуш хуьлуш йолчу Цуьнан мурадал хьалха ца дӀало. «Тхан Кхиош-кхобучунна массо хӀума Ӏилманца кхочуш йина» (وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا) — Цуьнан Ӏилмано массо хӀума тӀехь кхочуш йина; Цо хьокху маьӀна хӀуманаш бен хьаьржина, и хӀуманаш цаьрга нисло.

«АллахӀ тӀехь тхо тевжина» (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) — маьӀна: тхо къайлах а, хьалхе а, тхан гӀуллакхашкахь тевжина, Цо тхо нийсачу суьрта тӀехь къобал йина а, тхо къийсаман массо некъал кӀелхьардаьхна а хила. АллахӀ тӀехь тевжина волчунна Цо кхочуш йина, цуьнан динан а, дунян а гӀуллакхаш лахдина.

«Тхан Кхиош-кхобург! Нийсонца тхоьга а, тхан къоманга а къасте» (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ) — маьӀна: зулму лелош, нийсачунах къастийна, зулму лелош волчунна тӀехь, зулму тӀехь йоцу, нийсачуьнга тӀехь гӀо де. «Хьо массо къастамаш дика деш волу» (وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ). АллахӀан къастамаш дуькъахь ду: Ӏилманан къастам — нийса а, харц а, хьедина а, гӀалат а къастийна, нийсачу некъ тӀехь къобалйина нах а, цунна тӀера къастийна нах а бовзийтар.

Имам Ибн Касира тафсир

«Тхан Кхиош-кхобучо дезахь бен, тхоьгахь цуьнга юха дӀадахар хир дац» (وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا) — хӀара гӀуллакх АллахӀан мурад тӀе юхадерзош ду. Цо массо хӀума хууш ду, Цуьнан Ӏилмано массо хӀума тӀехь кхочуш йина.

«АллахӀ тӀехь тхо тевжина» (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) — маьӀна: тхан гӀуллакхашна тӀехь, тхо дийр дерг а, ца дийр дерг а, тхо тевжина.

«Тхан Кхиош-кхобург! Нийсонца тхоьга а, тхан къоманга а къасте» (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ) — маьӀна: тхоьга а, тхан къоманга а къасте, тхан тӀехь гӀо де.

«Хьо массо къастамаш дика деш волу» (وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ) — маьӀна: Хьо массо хьукмаш дика лелош волу, хӀунда аьлча Хьо нийса къасто, хӀан а харц хьукм ца лелош.

Аль-Багавин тафсир

«Дала тхуна цуьнан тӀера кхеташ дина хьалха, тхоьгахь Далла Ӏийна харц хетамаш хетийна хир ма дара, тхо шуьгахь йолчу шун динан бахьанца юха ца дӀаверзича. Тхуна цуьнга юха дӀадахар хир дац» (قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا) — Дала тхо цуьнан тӀера кхеташ дина хьалха.

«Тхан Кхиош-кхобучо дезахь бен» (إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا) — маьӀна: Далла тхо юха цуьнга дӀадаха хьалха, Цуьнан Ӏилманехь а, мурадехь а хилахь бен; цу хенахь АллахӀан хьукм тхуна тӀехь кхочуш хуьлу, Цуьнан къастам тхуна тӀехь кхочуш хуьлу. Цхьанна хаьтта: «Шу тхан динанна дӀахӀоьтти, я цуьнга юха дӀадахи» (أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنَا) алахь, Шаьйб къоман динанца хьалха ца хилла, цуьнан бахьанца «тхоьгахь цуьнга юха дӀадахар хир дац» ала маьӀна муха хуьлу? Жоп: цуьнан маьӀна «шун динанна дӀахӀоьтти» ду; цо жоп делла: «тхуна цуьнга дӀахӀоттар деза».

Кхин а аьлла: «тхо шун динанна дӀахӀоьттача» аьлла. «Юха дӀадахар» (عاد) маьӀна: «хила» ду. Кхин а аьлла: хӀара Шаьйб къоман нахах лаьцна ду, цара хьалха къобал дина, тӀаккха верахь дӀахӀоттийна; Шаьйбо цаьргахьар жоп делла.

«Тхан Кхиош-кхобучо массо хӀума Ӏилманца кхочуш йина» (وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا) — Цуьнан Ӏилмано массо хӀума тӀехь кхочуш йина.

«АллахӀ тӀехь тхо тевжина» (عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا) — тхо шуна дӀахьедина хӀуманашна тӀехь тевжина. ТӀаккха, церан къобал хиларан нийса некъ ца ларш, Шаьйбо аьлла: «Тхан Кхиош-кхобург! Тхоьга а, тхан къоманга а къасте» (رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا), я «тхоьга а, тхан къоманга а хьукм де»; «нийсонца» (بِالْحَقِّ). «ФаттахӀ» (الفتاح) — хьукм деш волу хьукмхой ду.

«Хьо массо къастамаш дика деш волу» (وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ) — я «Хьо хьукм лелош волчуьнах дика волу».