Haq ila hukm qilish duosi

Shayx Abdurahmon as-Sa’diy tafsiri

(Agar Alloh bizni undan najot berganidan so‘ng diningizga qaytsak, Allohga yolg‘on to‘qigan bo‘lamiz.) Ya’ni: «Alloh bizni undan najot bergani va uning yomonligidan qutqarganidan keyin unga qaytsak, albatta, yolg‘onchi va Allohga bo‘hton qiluvchilar ekanimizga guvoh bo‘linglar». Zero, biz Allohga sherik nisbat bergan kishidan ko‘ra ulkanroq bo‘hton qiluvchi yo‘qligini bilamiz. U — Yagona, Yakkayu yagona, behojat Zotdir; farzand ham, juft ham tutmagan, mulkida sherigi ham yo‘q.

(Biz uchun unga qaytish mumkin emas.) Ya’ni, bizga o‘xshaganlarning unga qaytishi mumkin emas. Bu imkonsiz ishdir. Shu tariqa u zot sollallohu alayhi vasallam ularning taklifiga rozi bo‘lishini bir necha jihatdan umidsiz qildilar.

Birinchidan, ular o‘zlari tutgan shirk yo‘lidan nafratlanib, uni yomon ko‘rardilar. Ikkinchidan, ularning yo‘lini yolg‘on deb atadilar va agar u hamda u bilan birga bo‘lganlar ularga ergashsalar, yolg‘onchi bo‘lishlarini ularga e’lon qildilar. Uchinchidan, Alloh ularni undan qutqarganini e’tirof etdilar. To‘rtinchidan, Alloh ularni hidoyat qilganidan keyin, hozirgi holatlarini, qalblaridagi Alloh taoloni ulug‘lash va Unga bandalikni tan olishni nazarda tutganda, unga qaytish imkonsiz edi.

U — ibodat faqat O‘ziga, sheriksiz, qilinishi lozim bo‘lgan yagona Ilohdir. Mushriklarning ma’budlari esa eng botil botil va eng imkonsiz narsadir. Alloh ularga aql ato etgan, ular bilan haq va botilni, hidoyat va zalolatni taniydilar.

Ammo Allohning maxluqlariga taalluqli, hech kim chetga chiqa olmaydigan irodasi va xohishini nazarda tutganda, sabablar ketma-ket kelib, kuchlar bir-biriga mos tushsa ham, ular o‘zlari haqida biror ishni qilish yoki tark etishni qat’iy hukm qila olmaydilar. Shu bois: (Robbimiz Alloh xohlasagina [unga qaytishimiz mumkin]) deb istisno qildilar. Ya’ni, biz ham, boshqalar ham Allohning ilmi va hikmatiga muvofiq bo‘lgan xohishidan tashqariga chiqa olmaymiz. (Robbimiz ilmi bilan hamma narsani qamrab olgandir.)

U bandalar uchun nima munosib ekanini va ularni qanday boshqarishni biladi.

(Allohga tavakkal qildik.) Ya’ni, U bizni to‘g‘ri yo‘lda sobit qilishiga va jahannamga eltuvchi barcha yo‘llardan asrashiga suyanib, Unga tavakkal qildik. Kim Allohga tavakkal qilsa, U unga kifoya qiladi va dinu dunyo ishlarini osonlashtiradi.

(Ey Robbimiz, biz bilan qavmimiz orasida haq ila hukm qil.) Ya’ni, mazlum va haq sohibiga zulm qiluvchi, haqqa o‘jarlik bilan qarshilik ko‘rsatuvchi kishi ustidan nusrat ber. (Sen hukm qiluvchilarning yaxshisidirsan.) Allohning bandalariga hukm qilishi ikki turli bo‘ladi: ilm bilan hukm qilish — haqni botildan, hidoyatni zalolatdan, to‘g‘ri yo‘lda sobit turgan kishilarni undan og‘ganlardan bayon qilib berish.

Imom Ibn Kasir tafsiri

(Robbimiz Alloh xohlasagina [unga qaytishimiz mumkin].) Bu ishni Allohning xohishiga qaytarishdir. U har bir narsani biladi va ilmi bilan hamma narsani qamrab olgan.

(Allohga tavakkal qildik.) Ya’ni, qiladigan va tark etadigan barcha ishlarimizda Allohga tavakkal qildik.

(Ey Robbimiz, biz bilan qavmimiz orasida haq ila hukm qil.) Ya’ni, biz bilan qavmimiz orasini ajratib hukm qil va ularga qarshi bizga nusrat ber.

(Sen hukm qiluvchilarning yaxshisidirsan.) Ya’ni, hukm qiluvchilarning eng yaxshisisan. Zero, Sen adolatlisan va hech qachon zulm qilmaysan.

Al-Bag‘aviy tafsiri

(Alloh bizni undan najot berganidan so‘ng diningizga qaytsak, Allohga yolg‘on to‘qigan bo‘lamiz. Biz uchun unga qaytish mumkin emas.) Alloh bizni undan qutqarganidan keyin [unga qaytishimiz mumkin emas].

(Faqat Robbimiz Alloh xohlasagina.) Ya’ni, Allohning ilmida va xohishida bizning unga qaytishimiz azaldan belgilangan bo‘lsa, o‘shanda Allohning biz haqimizdagi qazo-qadari amalga oshadi va hukmi bizga joriy bo‘ladi.

Agar: «“Yoki diningizga qaytarsizlar” va “Biz uchun unga qaytish mumkin emas” degan so‘zlarning ma’nosi nima? Shu’ayb hech qachon ularning dinida bo‘lmagan-ku, toki “diningizga qaytish” degan gap to‘g‘ri bo‘lsa?» deyilsa, javob shuki: ma’nosi «diningizga kirasizlar» deganidir. Shu’ayb: «Biz uchun unga kirish mumkin emas», dedi.

Yana: «Diningizda bo‘lib qolsak», degan ma’noda ekani ham aytilgan. «‘Ada» fe’li «bo‘lib qoldi» ma’nosini ham anglatadi. Yana bu gap bilan Shu’aybning qavdi nazarda tutilgan, chunki ular kofir edilar, keyin imon keltirdilar; Shu’ayb ular nomidan javob berdi.

(Robbimiz ilmi bilan hamma narsani qamrab olgandir.) Uning ilmi har bir narsani qamrab olgan.

(Allohga tavakkal qildik.) Sizlar bizni qo‘rqitayotgan narsalarda Allohga tavakkal qildik. So‘ng Shu’ayb ularning najot topishidan umidini uzgach, yana dedi:

(Ey Robbimiz, biz bilan qavmimiz orasida...) Ya’ni, biz bilan ularning oramizda hukm qil. (Haq ila.) «Fattoh» — hukm qiluvchi deganidir.

(Sen hukm qiluvchilarning yaxshisidirsan.) Ya’ni, hukm qiluvchilarning eng yaxshisidirsan.